Shloka 84
हिरण्यकशिपुजन्म-तपः-वरप्रभावः
Birth, Austerity, and Boon-Power of Hiraṇyakaśipu
Devanagari script
वातस्कन्धो हि विज्ञेयो द्वितीयश्चरतां गणः / सूर्यादूर्ध्वमधः सोमादुद्वहो ऽथ स वै स्मृतः
Transliteration
vātaskandho hi vijñeyo dvitīyaścaratāṃ gaṇaḥ / sūryādūrdhvamadhaḥ somādudvaho 'tha sa vai smṛtaḥ
Translation
రెండవ సంచార గణము ‘వాతస్కంధ’ అని తెలిసికొనవలెను; అది సూర్యుని పైగా, సోముని క్రిందగా ఉండి ‘ఉద్వహ’ అని స్మరింపబడుతుంది.
Word by Word
वातस्कन्धःVātaskandha (wind-mass/section)
वातस्कन्धः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवात + स्कन्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (वातस्य स्कन्धः)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (indeed)
विज्ञेयःis to be known (as)
विज्ञेयः:
Vidhaya (विधेय/Predicate)
TypeAdjective
Rootवि + ज्ञा (धातु) → विज्ञेय (कृदन्त)
Formतव्यत्-प्रत्ययान्त (gerundive/‘to be known’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
द्वितीयःsecond
द्वितीयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘गणः’ इति विशेषण
चरताम्of the moving (ones)
चरताम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootचर् (धातु) → चरत् (कृदन्त)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), षष्ठी (Genitive), बहुवचन; ‘चरन्ति ये’ = ‘of those who move’
गणःgroup
गणः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सूर्यात्from the sun
सूर्यात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative), एकवचन
ऊर्ध्वम्upwards / above
ऊर्ध्वम्:
Desha/Adhikarana (देश/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक/अव्ययभाव)
Formक्रियाविशेषण (adverb), दिशाबोधक (upwards/above)
अधःdownwards / below
अधः:
Desha/Adhikarana (देश/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअधस् (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण (adverb), दिशाबोधक (downwards/below)
सोमात्from Soma (the Moon)
सोमात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative), एकवचन
उद्वहःUdvaha (name of a moving group/stream)
उद्वहः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootउद् + वह (धातु) → उद्वह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (गणः) इति अध्याहृतं
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय, अनुक्रम/प्रसङ्ग (then/now)
सःhe/that (one)
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
स्मृतःis called / is remembered as
स्मृतः:
Vidhaya (विधेय/Predicate)
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘is called/remembered’