Shloka 33
Rāja-prabodhana and Prātaḥ-kṛtya
Awakening of the King and Morning Observances
Devanagari script
गोरत्नभूता नृपतेर्यावर्धेनुर्न चालये / वर्त्तते नार्द्धमपि ते राज्यं शून्यं तव प्रभो
Transliteration
goratnabhūtā nṛpateryāvardhenurna cālaye / varttate nārddhamapi te rājyaṃ śūnyaṃ tava prabho
Translation
ప్రభూ! నృపుని ఈ గోరత్నస్వరూప ధేనువు కదలకపోతే, నీ రాజ్యం సగం కూడా నడవదు; అది శూన్యంలాంటిదే.
Word by Word
गो-रत्न-भूताcow-jewel / become a jewel among cows
गो-रत्न-भूता:
विशेषण
TypeAdjective
Rootगो (प्रातिपदिक) + रत्न (प्रातिपदिक) + भूत (कृदन्त, भू-धातु क्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (धेनोः)
नृपतेःof the king
नृपतेः:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootनृपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
याwhich (she)
या:
कर्ता (relative subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धवाचक (relative pronoun)
अवर्धेनुःthe Avardhenu (a particular cow / non-yielding cow)
अवर्धेनुः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootअवर्धेनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; पाठभेद/दुर्लभ-रूप; सम्भाव्य अर्थः ‘अवर्धा धेनुः’ (non-yielding cow) अथवा विशेषनाम
नnot
न:
निषेध
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक अव्यय
चालयेI move/remove
चालये:
क्रिया (Verbal predicate)
TypeVerb
Rootचल् (धातु)
Formलट् (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; ‘I move/remove’
वर्ततेexists/continues
वर्तते:
क्रिया
TypeVerb
Rootवृत् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
नnot
न:
निषेध
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक अव्यय
अर्धम्half
अर्धम्:
कर्म (object/complement with वर्तते)
TypeNoun
Rootअर्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; परिमाणवाचक
अपिeven
अपि:
सम्बन्धसूचक
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअप्यर्थक अव्यय (even)
तेof yours
ते:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; मध्यमपुरुष-सर्वनाम
राज्यम्kingdom
राज्यम्:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootराज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शून्यम्empty, void
शून्यम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootशून्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (राज्यस्य)
तवof you
तव:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी, एकवचन
प्रभोO lord
प्रभो:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन