Adhyaya 9

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ कस्यचिद् द्विजवरस्याङ्गिर:प्रवरस्य शमदमतप:स्वाध्यायाध्ययनत्यागसन्तोषतितिक्षाप्रश्रयविद्यानसूयात्मज्ञानानन्दयुक्तस्यात्मसद‍ृशश्रुतशीलाचाररूपौदार्यगुणा नव सोदर्या अङ्गजा बभूवुर्मिथुनं च यवीयस्यां भार्यायाम् ॥ १ ॥ यस्तु तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षिप्रवरं भरतमुत्सृष्टमृगशरीरं चरमशरीरेण विप्रत्वं गतमाहु: ॥ २ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—జింక శరీరాన్ని విడిచిన తరువాత పరమ భాగవతుడైన భరత మహారాజు అత్యంత శుద్ధమైన బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆ బ్రాహ్మణుడు అంగిరస వంశానికి చెందిన ఉత్తమ ద్విజుడు; శమ-దమ, తపస్సు, స్వాధ్యాయం, వేదాధ్యయనం, త్యాగం, సంతోషం, తితిక్ష, వినయం, విద్య, అనసూయ, ఆత్మజ్ఞానం, ఆనందం వంటి గుణాలతో యుక్తుడై, ప్రభువు భక్తిసేవలో నిత్యం లీనమై ఉండేవాడు. మొదటి భార్య ద్వారా అతనికి తొమ్మిది సమగుణసంపన్న కుమారులు, రెండవ భార్య ద్వారా జంట—ఒక కుమారుడు, ఒక కుమార్తె—పుట్టారు. ఆ కుమారుడే పరమ భాగవతుడు, రాజర్షుల్లో శ్రేష్ఠుడు అయిన భరత; జింక దేహాన్ని విడిచి చివరి దేహంలో బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందినవాడని చెబుతారు.

Verse 2

श्रीशुक उवाच अथ कस्यचिद् द्विजवरस्याङ्गिर:प्रवरस्य शमदमतप:स्वाध्यायाध्ययनत्यागसन्तोषतितिक्षाप्रश्रयविद्यानसूयात्मज्ञानानन्दयुक्तस्यात्मसद‍ृशश्रुतशीलाचाररूपौदार्यगुणा नव सोदर्या अङ्गजा बभूवुर्मिथुनं च यवीयस्यां भार्यायाम् ॥ १ ॥ यस्तु तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षिप्रवरं भरतमुत्सृष्टमृगशरीरं चरमशरीरेण विप्रत्वं गतमाहु: ॥ २ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—ఓ రాజా, జింక శరీరాన్ని విడిచిన తరువాత భరత మహారాజు అత్యంత పవిత్రమైన బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించాడు. అంగిరస వంశానికి చెందిన ఒక శ్రేష్ఠ ద్విజుడు శమ-దమ, తపస్సు, స్వాధ్యాయం, దానం-త్యాగం, సంతృప్తి, సహనం, వినయం, విద్య, అసూయలేమి, ఆత్మజ్ఞానం మరియు భగవద్భక్తి ఆనందంతో యుక్తుడై ఉండెను. అతని మొదటి భార్యకు సమగుణాలైన తొమ్మిది కుమారులు పుట్టిరి; రెండవ భార్యకు జంట—అన్న-చెల్లెలు—పుట్టెను. ఆ జంటలోని కుమారుడే పరమ భాగవతుడు, రాజర్షుల్లో శ్రేష్ఠుడు అయిన భరతుడు; ఇదే జింకదేహత్యాగానంతర జన్మవృత్తాంతము.

Verse 3

तत्रापि स्वजनसङ्गाच्च भृशमुद्विजमानो भगवत: कर्मबन्धविध्वंसनश्रवणस्मरणगुणविवरणचरणारविन्दयुगलं मनसा विदधदात्मन: प्रतिघातमाशङ्कमानो भगवदनुग्रहेणानुस्मृतस्वपूर्वजन्मावलिरात्मानमुन्मत्तजडान्धबधिरस्वरूपेण दर्शयामास लोकस्य ॥ ३ ॥

అక్కడ కూడా అతడు స్వజనసంగానికి బాగా భయపడెను; మళ్లీ పతనం అవుతానేమో అని జాగ్రత్తగా ఉండెను. అతడు మనసులో నిరంతరం భగవంతుని కమలపాదాలను ధ్యానించి, కర్మబంధాన్ని నశింపజేసే ప్రభువు గుణాలను శ్రవణ-స్మరణ చేసెను. భగవదనుగ్రహం వల్ల అతనికి పూర్వజన్మ సంఘటనలు గుర్తుండెను; అందువల్ల ప్రజల ముందు తన్ను పిచ్చివాడిలా, మూర్ఖుడిలా, అంధుడిలా, బధిరుడిలా చూపించుకొని, కుసంగం నుండి తనను తాను రక్షించుకొనెను.

Verse 4

तस्यापि ह वा आत्मजस्य विप्र: पुत्रस्‍नेहानुबद्धमना आसमावर्तनात्संस्कारान् यथोपदेशं विदधान उपनीतस्य च पुन: शौचाचमनादीन् कर्मनियमाननभिप्रेतानपि समशिक्षयदनुशिष्टेन हि भाव्यं पितु: पुत्रेणेति ॥ ४ ॥

ఆ బ్రాహ్మణ తండ్రి తన కుమారుడు జడభరతునిపై అపారమైన స్నేహంతో బంధింపబడి ఉండెను; అందువల్ల అతనికి అతుక్కొని ఉండెను. జడభరతుడు గృహస్థాశ్రమానికి అనర్హుడైనందున తండ్రి బ్రహ్మచర్యాశ్రమం ముగిసే వరకు మాత్రమే శుద్ధిసంస్కారాలను ఉపదేశానుసారం నిర్వహించెను. జడభరతుడు ఇష్టపడకపోయినా ‘కుమారుడు తండ్రి చేత శిక్షితుడవ్వాలి’ అని భావించి, శౌచం, ఆచమనం మొదలైన కర్మనియమాలను కూడా అతనికి నేర్పించెను.

Verse 5

स चापि तदु ह पितृसन्निधावेवासध्रीचीनमिव स्म करोति छन्दांस्यध्यापयिष्यन्सह व्याहृतिभि: सप्रणवशिरस्त्रिपदीं सावित्रीं ग्रैष्मवासन्तिकान्मासानधीयानमप्यसमवेतरूपं ग्राहयामास ॥ ५ ॥

జడభరతుడు తండ్రి సమక్షంలో మూర్ఖుడిలా ప్రవర్తించెను, తండ్రి అతనికి వేదజ్ఞానం బాగా బోధించాలనుకున్నా. తండ్రి ఇక బోధన ప్రయత్నం వదిలేయాలని అతడు విరుద్ధంగా ప్రవర్తించెను. ఉదాహరణకు మలవిసర్జన తర్వాత చేతులు కడుక్కోమంటే, అతడు ముందే కడుక్కొనేవాడు. అయినా తండ్రి వసంత-గ్రీష్మ నాలుగు నెలలు ఓంకారము, వ్యాహృతులతో కూడిన త్రిపదీ సావిత్రీ (గాయత్రీ) మంత్రాన్ని నేర్పేందుకు ప్రయత్నించాడు, కానీ ఫలించలేదు.

Verse 6

एवं स्वतनुज आत्मन्यनुरागावेशितचित्त: शौचाध्ययनव्रतनियमगुर्वनलशुश्रूषणाद्यौपकुर्वाणककर्माण्यनभियुक्तान्यपि समनुशिष्टेन भाव्यमित्यसदाग्रह: पुत्रमनुशास्य स्वयं तावद् अनधिगतमनोरथ: कालेनाप्रमत्तेन स्वयं गृह एव प्रमत्त उपसंहृत: ॥ ६ ॥

ఈ విధంగా తన కుమారునిపై అపారమైన అనురాగంతో ఆ బ్రాహ్మణుని చిత్తం పూర్తిగా అతనిలోనే లీనమై ఉండెను. కుమారుడు ఆసక్తి చూపకపోయినా, శౌచం, అధ్యయనం, వ్రత-నియమాలు, గురుసేవ, అగ్నిహోత్రం మొదలైన బ్రహ్మచర్య నియమాలను తప్పక నేర్పించాలి అని అతడు అహంకార హఠంతో ప్రయత్నించెను. కుమారుని శాసిస్తూ ఉండగా తన మనోరథం నెరవేరలేదు. ఇతరుల్లాగే గృహాసక్తిలో మృతి విషయాన్ని మరచి అతడు నిర్లక్ష్యుడయ్యాడు; కానీ కాలం నిర్లక్ష్యం చేయదు—సమయానికి వచ్చి అతనిని ఇంట్లోనే తీసుకుపోయెను.

Verse 7

अथ यवीयसी द्विजसती स्वगर्भजातं मिथुनं सपत्‍न्या उपन्यस्य स्वयमनुसंस्थया पतिलोकमगात् ॥ ७ ॥

ఆపై బ్రాహ్మణుని చిన్న భార్య తన గర్భజాత జంట పిల్లలను—కొడుకు, కూతురు—పెద్ద భార్యకు అప్పగించి, స్వచ్ఛందంగా సహమరణం చేసి పతిలోకానికి వెళ్లింది।

Verse 8

पितर्युपरते भ्रातर एनमतत्प्रभावविदस्त्रय्यां विद्यायामेव पर्यवसितमतयो न परविद्यायां जडमतिरिति भ्रातुरनुशासननिर्बन्धान्न्यवृत्सन्त ॥ ८ ॥

తండ్రి మరణించిన తరువాత జడభరతుని మూర్ఖుడని భావించిన అతని తొమ్మిది సవతి అన్నదమ్ములు త్రయీ వేదవిద్యలోనే నిమగ్నులై, పరావిద్య (భగవద్భక్తి) వైపు అతన్ని నడిపించలేదు; తండ్రి చేసిన సంపూర్ణ విద్యాప్రయత్నాన్ని వదిలేశారు।

Verse 9

स च प्राकृतैर्द्विपदपशुभिरुन्मत्तजडबधिरमूकेत्यभिभाष्यमाणो यदा तदनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च कार्यमाण: परेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याच्ञया यद‍ृच्छया वोपसादितमल्पं बहु मृष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तम् । नित्यनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धानुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगम: सुखदु:खयोर्द्वन्द्वनिमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमान: ॥ ९ ॥ शीतोष्णवातवर्षेषु वृष इवानावृताङ्ग: पीन: संहननाङ्ग: स्थण्डिलसंवेशनानुन्मर्दनामज्जनरजसा महामणिरिवानभिव्यक्तब्रह्मवर्चस: कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति ब्रह्मबन्धुरिति संज्ञयातज्ज्ञजनावमतो विचचार ॥ १० ॥

ఆ ప్రాకృత ద్విపదపశువులు అతన్ని ఉన్మత్తుడు, జడుడు, బధిరుడు, మూకుడు అని దూషించినా, అతడు వారి స్థాయికి తగినట్లే మాట్లాడి, వారి ఇష్టప్రకారం పనులు చేసేవాడు. భిక్షగా గానీ, కూలీగా గానీ, యదృచ్ఛగా గానీ వచ్చినది—తక్కువైనా ఎక్కువైనా, రుచికరమైనా రుచిలేనిదైనా, పాతదైనా—అన్నిటినీ స్వీకరించి తినేవాడు; ఇంద్రియసుఖం కోసం కాదు. దేహాభిమానాన్ని విడిచిన అతడు శుద్ధానుభవానంద స్వాత్మలాభంలో స్థితుడై ఉండడంతో సుఖదుఃఖ ద్వంద్వాలు అతనిని తాకవు।

Verse 10

स च प्राकृतैर्द्विपदपशुभिरुन्मत्तजडबधिरमूकेत्यभिभाष्यमाणो यदा तदनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च कार्यमाण: परेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याच्ञया यद‍ृच्छया वोपसादितमल्पं बहु मृष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तम् । नित्यनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धानुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगम: सुखदु:खयोर्द्वन्द्वनिमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमान: ॥ ९ ॥ शीतोष्णवातवर्षेषु वृष इवानावृताङ्ग: पीन: संहननाङ्ग: स्थण्डिलसंवेशनानुन्मर्दनामज्जनरजसा महामणिरिवानभिव्यक्तब्रह्मवर्चस: कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति ब्रह्मबन्धुरिति संज्ञयातज्ज्ञजनावमतो विचचार ॥ १० ॥

చలి‑వెచ్చదనం, గాలి, వర్షం వచ్చినా అతడు ఎద్దులా తన శరీరాన్ని ఎప్పుడూ కప్పుకోడు; దేహం బలంగా, గట్టిగా ఉండేది. నేలపైనే పడుకునేవాడు; నూనె రాసుకోడు, స్నానం కూడా చేయడు. దుమ్ము‑మురికి వల్ల అతని దేహం మలినమై ఉండడంతో, అతని బ్రహ్మతేజస్సు విలువైన మణిపై మట్టి కప్పినట్లుగా కనిపించేది. నడుముకు మురికికౌపీనము, నల్లగా కనిపించే యజ్ఞోపవీతంతో, ‘ద్విజుడు’ అయినా ప్రజలు అతన్ని ‘బ్రహ్మబంధు’ అని అవమానించి నిర్లక్ష్యం చేసేవారు; అలా అవమానితుడై అతడు ఇక్కడ అక్కడ తిరిగేవాడు।

Verse 11

यदा तु परत आहारं कर्मवेतनत ईहमान: स्वभ्रातृभिरपि केदारकर्मणि निरूपितस्तदपि करोति किन्तु न समं विषमं न्यूनमधिकमिति वेद कणपिण्याकफलीकरणकुल्माषस्थालीपुरीषादीन्यप्यमृतवदभ्यवहरति ॥ ११ ॥

జడభరతుడు ఆహారం కోసమే పని చేసేవాడు. అందుకే అతని సవతి అన్నదమ్ములు అతన్ని పొలపు పనిలో పెట్టేవారు; కానీ సమం‑విషమం, తక్కువ‑ఎక్కువ అనే తేడా అతనికి తెలియదు. వారు విరిగిన బియ్యం, నూనెఖలీ, పొట్టు, పురుగులు పట్టిన ధాన్యం, పాత్రకు అంటి కాలిన గింజల్ని కూడా ఇచ్చినా, అతడు వాటిని అమృతంలా ఆనందంగా స్వీకరించి తినేవాడు।

Verse 12

अथ कदाचित्कश्चिद् वृषलपतिर्भद्रकाल्यै पुरुषपशुमालभतापत्यकाम: ॥ १२ ॥

ఒకసారి శూద్రకులంలో పుట్టిన దొంగల నాయకుడు కుమారప్రాప్తి కోరికతో భద్రకాళీ దేవిని పూజించేందుకు, జడబుద్ధి గల ఒక మనిషిని ‘పురుషపశువు’గా భావించి బలిగా అర్పించాలనుకున్నాడు।

Verse 13

तस्य ह दैवमुक्तस्य पशो: पदवीं तदनुचरा: परिधावन्तो निशि निशीथसमये तमसाऽऽवृतायामनधिगतपशव आकस्मिकेन विधिना केदारान् वीरासनेन मृगवराहादिभ्य: संरक्षमाणमङ्गिर:प्रवरसुतमपश्यन् ॥ १३ ॥

దైవయోగంతో ఆ బలిపురుషుడు తప్పించుకున్నాడు. అతని జాడ కోసం అనుచరులు అర్ధరాత్రి ఘనాంధకారంలో అన్ని దిక్కులా పరుగెత్తారు; కానీ దొరకలేదు. అలా తిరుగుతూ వారు ఒక వరి పొలానికి వచ్చి, జింకలు మరియు అడవి పందుల దాడుల నుంచి పొలాన్ని కాపాడుతూ ఎత్తైన చోట వీరాసనంలో కూర్చున్న అంగిరస వంశశ్రేష్ఠుడు జడభరతుని చూశారు।

Verse 14

अथ त एनमनवद्यलक्षणमवमृश्य भर्तृकर्मनिष्पत्तिं मन्यमाना बद्ध्वा रशनया चण्डिकागृहमुपनिन्युर्मुदा विकसितवदना: ॥ १४ ॥

తర్వాత వారు జడభరతుని నిర్దోష లక్షణాలను చూసి ‘పురుషపశువు’కు తగినవాడని భావించారు. తమ యజమాని కార్యం నెరవేరుతుందని అనుకొని అతన్ని తాళ్లతో కట్టి, ఆనందంతో వికసించిన ముఖాలతో చండికా (కాళీ) దేవాలయానికి తీసుకెళ్లారు।

Verse 15

अथ पणयस्तं स्वविधिनाभिषिच्याहतेन वाससाऽऽच्छाद्य भूषणालेपस्रक्तिलकादिभिरुपस्कृतं भुक्तवन्तं धूपदीपमाल्यलाजकिसलयाङ्कुरफलोपहारोपेतया वैशससंस्थयामहता गीतस्तुतिमृदङ्गपणवघोषेण च पुरुषपशुं भद्रकाल्या: पुरत उपवेशयामासु: ॥ १५ ॥

ఆపై దొంగలు తమ కల్పిత విధానానుసారం జడభరతుని స్నానం చేయించి, కొత్త వస్త్రాలు ధరింపజేసి, ఆభరణాలతో అలంకరించి, సుగంధ లేపనాలు పూసి, తిలకం, చందనం, పూలమాలలు పెట్టారు. అతనికి తృప్తిగా భోజనం పెట్టి, ధూపం, దీపం, మాలలు, లాజాలు, కొత్త కొమ్మలు, మొలకలు, పండ్లు, పూలు మొదలైనవి సమర్పిస్తూ భద్రకాళీ దేవిని పూజించారు. మహా గీత-స్తుతులు, మృదంగ-పణవ నాదాల మధ్య ఆ ‘పురుషపశువు’ను దేవి ముందు కూర్చోబెట్టారు।

Verse 16

अथ वृषलराजपणि: पुरुषपशोरसृगासवेन देवीं भद्रकालीं यक्ष्यमाणस्तदभिमन्त्रितमसिमतिकरालनिशितमुपाददे ॥ १६ ॥

అప్పుడు దొంగలలో ఒకడు, ప్రధాన పూజారి వలె వ్యవహరిస్తూ, ‘పురుషపశువు’ జడభరతుని రక్తాన్ని మదిరలా భావించి భద్రకాళీ దేవికి అర్పించేందుకు సిద్ధమయ్యాడు. అందుకే భద్రకాళీ మంత్రంతో అభిమంత్రితమైన అత్యంత భయంకరమైన, పదునైన ఖడ్గాన్ని ఎత్తుకున్నాడు।

Verse 17

इति तेषां वृषलानां रजस्तम:प्रकृतीनां धनमदरजउत्सिक्तमनसां भगवत्कलावीरकुलं कदर्थीकृत्योत्पथेन स्वैरं विहरतां हिंसाविहाराणां कर्मातिदारुणं यद्ब्रह्मभूतस्य साक्षाद्ब्रह्मर्षिसुतस्य निर्वैरस्य सर्वभूतसुहृद: सूनायामप्यननुमतमालम्भनं तदुपलभ्य ब्रह्मतेजसातिदुर्विषहेण दन्दह्यमानेन वपुषा सहसोच्चचाट सैव देवी भद्रकाली ॥ १७ ॥

రజోగుణ తమోగుణాలతో నిండిన ఆ దొంగలు, సకల జీవులకు మిత్రుడైన జడ భరతుని బలి ఇవ్వడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, భద్రకాళి దేవి ఆగ్రహించింది. ఆమె విగ్రహం నుండి బయటకు వచ్చి, భరించలేని తేజస్సుతో వెలిగిపోతూ ప్రత్యక్షమైంది.

Verse 18

भृशममर्षरोषावेशरभसविलसितभ्रुकुटिविटपकुटिलदंष्ट्रारुणेक्षणाटोपातिभयानकवदना हन्तुकामेवेदं महाट्टहासमतिसंरम्भेण विमुञ्चन्ती तत उत्पत्य पापीयसां दुष्टानां तेनैवासिना विवृक्णशीर्ष्णां गलात्स्रवन्तमसृगासवमत्युष्णं सह गणेन निपीयातिपानमदविह्वलोच्चैस्तरां स्वपार्षदै: सह जगौ ननर्त च विजहार च शिर:कन्दुकलीलया ॥ १८ ॥

తీవ్ర ఆగ్రహంతో, దేవి తన భయంకరమైన కోరలను, ఎర్రటి కళ్లను ప్రదర్శించింది. ఆమె ఆ దొంగల తలలను అదే కత్తితో నరికి, తన అనుచరులతో కలిసి వారి వేడి రక్తాన్ని తాగి, ఆ తలలతో బంతిలా ఆడుకోవడం ప్రారంభించింది.

Verse 19

एवमेव खलु महदभिचारातिक्रम: कार्त्स्‍न्येनात्मने फलति ॥ १९ ॥

మహాత్ముల పట్ల అపరాధం చేస్తే, ఆ అపరాధికి కచ్చితంగా ఇటువంటి ఘోరమైన పతనమే సంభవిస్తుంది.

Verse 20

न वा एतद्विष्णुदत्त महदद्भ‍ुतं यदसम्भ्रम: स्वशिरश्छेदन आपतितेऽपि विमुक्तदेहाद्यात्मभावसुद‍ृढहृदयग्रन्थीनां सर्वसत्त्वसुहृदात्मनां निर्वैराणां साक्षाद्भ‍गवतानिमिषारिवरायुधेनाप्रमत्तेन तैस्तैर्भावै: परिरक्ष्यमाणानां तत्पादमूलमकुतश्चिद्भ‍यमुपसृतानां भागवतपरमहंसानाम् ॥ २० ॥

శుకదేవ గోస్వామి ఇలా అన్నారు: ఓ పరీక్షిత్! దేహమే ఆత్మ అనే భావన నుండి విముక్తులైన భక్తులు, మరణం ఆసన్నమైనా భయపడరు. ఎందుకంటే సుదర్శన చక్రధారి అయిన భగవంతుడు వారిని ఎల్లప్పుడూ రక్షిస్తాడు.