Adhyaya 9
Bhagīratha Brings Gaṅgā; Saudāsa’s Curse; Khaṭvāṅga’s Instant Renunciation
సూర్యవంశ పరంపరలో శుకదేవుడు వివరిస్తాడు—అంశుమాన్, దిలీపుడు గంగను భూమికి తేలేకపోయారు; కానీ భగీరథుని ఘోర తపస్సుతో గంగా అవతరించింది. గంగా రెండు సందేహాలు తెలిపింది—అవతరణ వేగంతో భూమికి హాని, ప్రజల పాపభారం తనపై పడటం; భక్తి-తర్కంతో సమాధానం—శివుడు ఆమె వేగాన్ని ధరిస్తాడు, శుద్ధభక్తుల స్నానంతో కూడిన అపవిత్రత నశిస్తుంది. శివుడు గంగను శిరస్సుపై ధరించి భగీరథుని అనుసరిస్తాడు; గంగా సాగరపుత్రుల భస్మస్థానానికి చేరి వారికి ఉద్ధరణ కలిగిస్తుంది. తరువాత వంశం భగీరథుని నుండి సౌదాస (మిత్రసహ/కల్మాషపాద) వరకు—రాక్షస ప్రతీకారంతో వశిష్ఠ శాపం వల్ల రాజు నరభక్షకుడవుతాడు; బ్రాహ్మణి ప్రతిశాపం దాంపత్యం, సంతానం అడ్డుకుంటుంది; చివరికి వశిష్ఠుడు అశ్మకుని జన్మింపజేస్తాడు. ఆపై ఖట్వాంగుడు క్షణమాత్ర ఆయుష్షు మిగిలిందని తెలిసి వెంటనే వాసుదేవునిపై మనస్సు నిలిపి శరణాగతి చేస్తాడు—త్వరిత, దృఢ సమర్పణే పరమసిద్ధి; లోక వరాలకన్నా, స్వర్గఫలాలకన్నా మిన్న।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अंशुमांश्च तपस्तेपे गङ्गानयनकाम्यया । कालं महान्तं नाशक्नोत् तत: कालेन संस्थित: ॥ १ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—అంశుమాన్ గంగను భూలోకానికి తీసుకురావాలనే కోరికతో ఎంతో దీర్ఘకాలం తపస్సు చేశాడు. అయినా గంగను ఈ లోకానికి తేలేకపోయాడు; తరువాత కాలక్రమంలో అతడు మరణించాడు।
Verse 2
दिलीपस्तत्सुतस्तद्वदशक्त: कालमेयिवान् । भगीरथस्तस्य सुतस्तेपे स सुमहत् तप: ॥ २ ॥
అంశుమాన్ వలెనే అతని కుమారుడు దిలీపుడు కూడా గంగను ఈ లోకానికి తీసుకురాలేక కాలక్రమంలో మరణించాడు. ఆపై దిలీపుని కుమారుడు భగీరథుడు గంగను భూలోకానికి తేవడానికి అత్యంత ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు।
Verse 3
दर्शयामास तं देवी प्रसन्ना वरदास्मि ते । इत्युक्त: स्वमभिप्रायं शशंसावनतो नृप: ॥ ३ ॥
తదనంతరం దేవీ గంగా ప్రసన్నగా ప్రత్యక్షమై, “నేను నీకు వరదాయిని; నీకు కావలసిన వరం ఇస్తాను” అని చెప్పింది. అలా పలికిన గంగాదేవిని విని రాజు శిరస్సు వంచి నమస్కరించి తన కోరికను వివరించాడు।
Verse 4
कोऽपि धारयिता वेगं पतन्त्या मे महीतले । अन्यथा भूतलं भित्त्वा नृप यास्ये रसातलम् ॥ ४ ॥
గంగా దేవి పలికింది— నేను ఆకాశం నుండి భూమిపై పడితే నా ప్రవాహం అత్యంత ఉగ్రంగా ఉంటుంది. ఆ వేగాన్ని ఎవరు ధరిస్తారు? లేకపోతే, ఓ నృపా, భూమిని చీల్చి రసాతలానికి వెళ్లిపోతాను।
Verse 5
किं चाहं न भुवं यास्ये नरा मय्यामृजन्त्यघम् । मृजामि तदघं क्वाहं राजंस्तत्र विचिन्त्यताम् ॥ ५ ॥
ఓ రాజా, నేను భూమికి వెళ్లదలచుకోను; అక్కడ ప్రజలు నా జలంలో స్నానం చేసి తమ పాపఫలాలను కడుగుతారు. ఆ పాపాలు నాలో చేరితే, నేను వాటి నుండి ఎలా విముక్తి పొందను? దయచేసి బాగా ఆలోచించండి।
Verse 6
श्रीभगीरथ उवाच साधवो न्यासिन: शान्ता ब्रह्मिष्ठा लोकपावना: । हरन्त्यघं तेऽङ्गसङ्गात् तेष्वास्ते ह्यघभिद्धरि: ॥ ६ ॥
శ్రీ భగీరథుడు పలికెను— భక్తిసేవచేత పవిత్రులైన సాధువులు, సన్న్యాసులు, శాంతులు, బ్రహ్మనిష్ఠులు, లోకపావనులు. వారి అంగసంగముతో పాపం హరించబడుతుంది; ఎందుకంటే వారి హృదయంలో పాపనాశకుడు శ్రీహరి నివసిస్తాడు।
Verse 7
धारयिष्यति ते वेगं रुद्रस्त्वात्मा शरीरिणाम् । यस्मिन्नोतमिदं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु ॥ ७ ॥
నీ వేగాన్ని రుద్రుడు ధరిస్తాడు; ఆయన దేహధారులలో అంతర్యామి ఆత్మస్వరూపుడు. తంతువులలో నేయబడిన వస్త్రమువలె ఈ సమస్త విశ్వం పరమేశ్వరుని శక్తులలో ఓతప్రోతమై ఉంది; అందువల్ల శివుడు నీ ఉగ్ర తరంగాలను తన శిరస్సుపై ధరించగలడు।
Verse 8
इत्युक्त्वा स नृपो देवं तपसातोषयच्छिवम् । कालेनाल्पीयसा राजंस्तस्येशश्चाश्वतुष्यत ॥ ८ ॥
ఇలా చెప్పి ఆ నృపుడు తపస్సుతో దేవుడు శివుని ప్రసన్నం చేశాడు. ఓ రాజా పరీక్షితా, కొద్ది కాలంలోనే ప్రభువు శివుడు భగీరథునిపై త్వరగా తృప్తి చెందాడు।
Verse 9
तथेति राज्ञाभिहितं सर्वलोकहित: शिव: । दधारावहितो गङ्गां पादपूतजलां हरे: ॥ ९ ॥
రాజు ప్రార్థనను విని సర్వలోకహితుడు శివుడు “తథాస్తు” అని అంగీకరించాడు. తరువాత హరి పాదాల నుండి పవిత్రమైన గంగాజలాన్ని అత్యంత జాగ్రత్తగా తన శిరస్సుపై ధరించాడు.
Verse 10
भगीरथ: स राजर्षिर्निन्ये भुवनपावनीम् । यत्र स्वपितृणां देहा भस्मीभूता: स्म शेरते ॥ १० ॥
ఆ రాజర్షి భగీరథుడు లోకాలను పవిత్రం చేసే గంగను, తన పితృదేహాలు భస్మమై పడి ఉన్న ఆ స్థలానికి తీసుకొచ్చాడు.
Verse 11
रथेन वायुवेगेन प्रयान्तमनुधावती । देशान्पुनन्ती निर्दग्धानासिञ्चत्सगरात्मजान् ॥ ११ ॥
భగీరథుడు వాయువేగంతో దూసుకెళ్లే రథంపై ముందుగా సాగాడు; అతని వెనుక తల్లి గంగా అనుసరిస్తూ అనేక దేశాలను పవిత్రం చేస్తూ, సగరపుత్రుల భస్మంపై తన జలాన్ని చల్లింది.
Verse 12
यज्जलस्पर्शमात्रेण ब्रह्मदण्डहता अपि । सगरात्मजा दिवं जग्मु: केवलं देहभस्मभि: ॥ १२ ॥
బ్రహ్మదండంతో దగ్ధమై కేవలం దేహభస్మమే మిగిలినా, సగరపుత్రులు గంగాజల స్పర్శమాత్రంతో స్వర్గానికి వెళ్లారు; మరి శ్రద్ధతో గంగాజలంతో పూజించే వారి ఫలం ఎంత గొప్పదో!
Verse 13
भस्मीभूताङ्गसङ्गेन स्वर्याता: सगरात्मजा: । किं पुन: श्रद्धया देवीं सेवन्ते ये धृतव्रता: ॥ १३ ॥
దగ్ధదేహభస్మంతో గంగాజలానికి స్పర్శ కలగగానే సగరపుత్రులు స్వర్గానికి చేరారు; మరి ధృతవ్రతులై శ్రద్ధతో దేవీ గంగను సేవించి పూజించే భక్తుల ఫలం ఎంత అపారం!
Verse 14
न ह्येतत् परमाश्चर्यं स्वर्धुन्या यदिहोदितम् । अनन्तचरणाम्भोजप्रसूताया भवच्छिद: ॥ १४ ॥
ఇక్కడ గంగాదేవి గురించి చెప్పబడినది పరమ ఆశ్చర్యం కాదు; ఆమె అనంతదేవుని పద్మచరణాల నుండి ఉద్భవించి భవబంధనాన్ని ఛేదించగలదు కాబట్టి।
Verse 15
सन्निवेश्य मनो यस्मिञ्छ्रद्धया मुनयोऽमला: । त्रैगुण्यं दुस्त्यजं हित्वा सद्यो यातास्तदात्मताम् ॥ १५ ॥
నిర్మల మునులు శ్రద్ధతో మనస్సును ఎవరిలో స్థిరపరుస్తారో, వారు విడిచిపెట్టడం కష్టమైన త్రిగుణమయ ప్రకృతిని త్యజించి తక్షణమే భగవదాత్మస్థితిని పొందుతారు।
Verse 16
श्रुतो भगीरथाज्जज्ञे तस्य नाभोऽपरोऽभवत् । सिन्धुद्वीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततोऽभवत् ॥ १६ ॥ ऋतूपर्णो नलसखो योऽश्वविद्यामयान्नलात् । दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतम् ॥ १७ ॥
భగీరథునికి శ్రుతుడు జన్మించాడు; అతని కుమారుడు నాభుడు (ఇతడు ముందుగా చెప్పిన నాభుడికి భిన్నుడు). నాభుని నుండి సింధుద్వీపుడు, అతని నుండి అయుతాయువు, అతని నుండి ఋతూపర్ణుడు జన్మించారు. ఋతూపర్ణుడు నలరాజుకు మిత్రుడయ్యాడు; అతడు నలునికి జూదకళ రహస్యాన్ని బోధించి, నలుని నుండి అశ్వవిద్యను గ్రహించాడు. ఋతూపర్ణుని కుమారుడు సర్వకాముడు।
Verse 17
श्रुतो भगीरथाज्जज्ञे तस्य नाभोऽपरोऽभवत् । सिन्धुद्वीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततोऽभवत् ॥ १६ ॥ ऋतूपर्णो नलसखो योऽश्वविद्यामयान्नलात् । दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतम् ॥ १७ ॥
భగీరథునికి శ్రుతుడు జన్మించాడు; అతని కుమారుడు నాభుడు (ఇతడు ముందుగా చెప్పిన నాభుడికి భిన్నుడు). నాభుని నుండి సింధుద్వీపుడు, అతని నుండి అయుతాయువు, అతని నుండి ఋతూపర్ణుడు జన్మించారు. ఋతూపర్ణుడు నలరాజుకు మిత్రుడయ్యాడు; అతడు నలునికి జూదకళ రహస్యాన్ని బోధించి, నలుని నుండి అశ్వవిద్యను గ్రహించాడు. ఋతూపర్ణుని కుమారుడు సర్వకాముడు।
Verse 18
तत: सुदासस्तत्पुत्रो दमयन्तीपतिर्नृप: । आहुर्मित्रसहं यं वै कल्माषाङ्घ्रिमुत क्वचित् । वसिष्ठशापाद् रक्षोऽभूदनपत्य: स्वकर्मणा ॥ १८ ॥
తర్వాత సర్వకాముని కుమారుడు సుదాసుడు; అతని కుమారుడు సౌదాసుడు దమయంతీ భర్త. అతడిని కొన్నిసార్లు మిత్రసహుడు, మరికొన్నిసార్లు కల్మాషాంగ్ఘ్రి అని కూడా అంటారు. తన స్వకర్మదోషం వల్ల అతడు సంతానహీనుడై, వసిష్ఠ శాపంతో నరభక్షక రాక్షసుడయ్యాడు।
Verse 19
श्रीराजोवाच किं निमित्तो गुरो: शाप: सौदासस्य महात्मन: । एतद् वेदितुमिच्छाम: कथ्यतां न रहो यदि ॥ १९ ॥
శ్రీరాజు పలికెను—హే గురుదేవ శుకదేవా! మహాత్ముడు సౌదాసుని గురువు వశిష్ఠుడు ఏ కారణంతో శాపమిచ్చెను? ఇది నేను తెలుసుకోవలెనని కోరుచున్నాను; రహస్యము కాకపోతే దయచేసి వివరించండి।
Verse 20
श्रीशुक उवाच सौदासो मृगयां किञ्चिच्चरन् रक्षो जघान ह । मुमोच भ्रातरं सोऽथ गत: प्रतिचिकीर्षया ॥ २० ॥ सञ्चिन्तयन्नघं राज्ञ: सूदरूपधरो गृहे । गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम् ॥ २१ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—ఒకసారి సౌదాసుడు వేటకు వెళ్లి అడవిలో ఒక నరభక్షక రాక్షసుణ్ని సంహరించాడు; కానీ అతని సోదరుణ్ని కరుణతో విడిచిపెట్టాడు. ఆ సోదరుడు ప్రతీకారం కోరుతూ రాజుకు హాని చేయాలని ఆలోచించి వంటవాడి రూపం ధరించి రాజగృహంలో ప్రవేశించాడు. ఒక రోజు గురువు వశిష్ఠమునిని భోజనానికి ఆహ్వానించినప్పుడు, ఆ రాక్షస వంటవాడు మనుష్యమాంసం వండి ఆయనకు వడ్డించాడు।
Verse 21
श्रीशुक उवाच सौदासो मृगयां किञ्चिच्चरन् रक्षो जघान ह । मुमोच भ्रातरं सोऽथ गत: प्रतिचिकीर्षया ॥ २० ॥ सञ्चिन्तयन्नघं राज्ञ: सूदरूपधरो गृहे । गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम् ॥ २१ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—సౌదాసుడు వేటలో అడవిలో తిరుగుతూ ఒక నరభక్షక రాక్షసుణ్ని చంపాడు; కానీ అతని సోదరుణ్ని కరుణతో విడిచిపెట్టాడు. ఆ సోదరుడు ప్రతీకారం కోసం రాజుకు హాని చేయాలని ఆలోచించి వంటవాడి రూపం ధరించి రాజగృహంలోకి వచ్చాడు. గురువు వశిష్ఠముని భోజనానికి వచ్చినప్పుడు, ఆ రాక్షస వంటవాడు మనుష్యమాంసం వండి ఆయనకు వడ్డించాడు।
Verse 22
परिवेक्ष्यमाणं भगवान् विलोक्याभक्ष्यमञ्जसा । राजानमशपत् क्रुद्धो रक्षो ह्येवं भविष्यसि ॥ २२ ॥
భోజనాన్ని పరిశీలిస్తూ భగవాన్ వశిష్ఠుడు యోగబలంతో అది అభక్ష్యమని గ్రహించాడు; అది మనుష్యమాంసమని తెలిసింది. అందుకు ఆయన తీవ్రంగా కోపించి వెంటనే సౌదాసుని శపించాడు—“నీవు రాక్షసుడివలె నరభక్షకుడవు అవుతావు।”
Verse 23
रक्ष:कृतं तद् विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम् । सोऽप्यपोऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुं समुद्यत: ॥ २३ ॥ वारितो मदयन्त्यापो रुशती: पादयोर्जहौ । दिश: खमवनीं सर्वं पश्यञ्जीवमयं नृप: ॥ २४ ॥
ఆ మాంసాహారం రాక్షసుడి కృతమని వశిష్ఠుడు తెలిసికొనగా, నిర్దోష రాజును శపించినందుకు పశ్చాత్తాపపడి శుద్ధికై పన్నెండు సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు. ఇదివరకే సౌదాసుడు కూడా అంజలిలో నీరు తీసుకొని శాపమంత్రం జపిస్తూ వశిష్ఠుని శపించబోయెను; కాని అతని భార్య మదయంతి అడ్డుకుంది, కోపంతో ఆ నీటిని గురువు పాదాల వద్ద వదిలింది. అప్పుడు రాజు చూచెను—దశదిశలు, ఆకాశం, భూమి అంతటా ఎక్కడ చూసినా జీవరాశి నిండివుంది।
Verse 24
रक्ष:कृतं तद् विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम् । सोऽप्यपोऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुं समुद्यत: ॥ २३ ॥ वारितो मदयन्त्यापो रुशती: पादयोर्जहौ । दिश: खमवनीं सर्वं पश्यञ्जीवमयं नृप: ॥ २४ ॥
వసిష్ఠుడు మానవమాంసం రాజు కాదు, రాక్షసుడే వడ్డించాడని తెలిసికొని, నిర్దోష రాజును శపించిన దోషశుద్ధికి పన్నెండు సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు. ఇదివరకే సౌదాసుడు జలాంజలి తీసుకొని శాపమంత్రం జపిస్తూ వసిష్ఠుణ్ని శపించబోయెను; మదయంతి అతన్ని ఆపింది. అప్పుడు రాజు దశదిక్కులు, ఆకాశం, భూమి అంతటా జీవరాశులతో నిండినదిగా చూచెను.
Verse 25
राक्षसं भावमापन्न: पादे कल्माषतां गत: । व्यवायकाले ददृशे वनौकोदम्पती द्विजौ ॥ २५ ॥
సౌదాసుడు రాక్షస స్వభావాన్ని పొందగా, అతని కాళ్లపై నల్ల మచ్చ ఏర్పడింది; అందువల్ల అతడు ‘కల్మాషపాద’గా ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఒకసారి రాజు కల్మాషపాదుడు అడవిలో ఒక బ్రాహ్మణ దంపతులను సంభోగంలో చూచెను.
Verse 26
क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थवत् । न भवान् राक्षस: साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथ: ॥ २६ ॥ मदयन्त्या: पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि । देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम् ॥ २७ ॥
రాక్షస స్వభావ ప్రభావంతో, ఆకలితో బాధపడుతున్న సౌదాసుడు ఆ బ్రాహ్మణుణ్ని పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుని దరిద్ర భార్య ఇలా చెప్పింది—ఓ వీరా, మీరు నిజంగా నరభక్షకుడు కారు; మీరు ఇక్ష్వాకు వంశ మహారథి, మదయంతి భర్త. ఇలాంటి అధర్మం చేయడం మీకు తగదు. నాకు పుత్రకాంక్ష ఉంది; ఇంకా నన్ను గర్భవతిని చేయని నా బ్రాహ్మణ భర్తను దయచేసి తిరిగి ఇవ్వండి.
Verse 27
क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थवत् । न भवान् राक्षस: साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथ: ॥ २६ ॥ मदयन्त्या: पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि । देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम् ॥ २७ ॥
రాక్షస స్వభావ ప్రభావంతో, ఆకలితో బాధపడుతున్న సౌదాసుడు ఆ బ్రాహ్మణుణ్ని పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుని దరిద్ర భార్య ఇలా చెప్పింది—ఓ వీరా, మీరు నిజంగా నరభక్షకుడు కారు; మీరు ఇక్ష్వాకు వంశ మహారథి, మదయంతి భర్త. ఇలాంటి అధర్మం చేయడం మీకు తగదు. నాకు పుత్రకాంక్ష ఉంది; ఇంకా నన్ను గర్భవతిని చేయని నా బ్రాహ్మణ భర్తను దయచేసి తిరిగి ఇవ్వండి.
Verse 28
देहोऽयं मानुषो राजन् पुरुषस्याखिलार्थद: । तस्मादस्य वधो वीर सर्वार्थवध उच्यते ॥ २८ ॥
ఓ రాజా, ఓ వీరా! ఈ మానవ దేహం మనుష్యునికి సమస్త పురుషార్థాలను ప్రసాదించేది; కాబట్టి దీనిని అకాలంలో హతముచేయడం అన్నీ ప్రయోజనాలను హతముచేయడమే అని చెప్పబడుతుంది.
Verse 29
एष हि ब्राह्मणो विद्वांस्तप:शीलगुणान्वित: । आरिराधयिषुर्ब्रह्म महापुरुषसंज्ञितम् । सर्वभूतात्मभावेन भूतेष्वन्तर्हितं गुणै: ॥ २९ ॥
ఈ విద్వాంసుడైన బ్రాహ్మణుడు తపస్సు మరియు సద్గుణములు కలవాడు. సర్వజీవుల హృదయాలలో ఉండే పరమాత్ముడైన మహాపురుషుని ఆరాధించాలనుకుంటున్నాడు.
Verse 30
सोऽयं ब्रह्मर्षिवर्यस्ते राजर्षिप्रवराद् विभो । कथमर्हति धर्मज्ञ वधं पितुरिवात्मज: ॥ ३० ॥
ఓ ధర్మజ్ఞుడా! నీవు రాజర్షులలో శ్రేష్ఠుడవు. తండ్రి కొడుకును చంపనట్లు, నీవు ఈ బ్రాహ్మణుని చంపడం ఎలా న్యాయమవుతుంది?
Verse 31
तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य ब्रह्मवादिन: । कथं वधं यथा बभ्रोर्मन्यते सन्मतो भवान् ॥ ३१ ॥
నీవు పండితులచే పూజింపబడేవాడవు. పాపరహితుడు, వేదవేత్త అయిన ఈ సాధువును చంపడం గోహత్య లేదా భ్రూణహత్యతో సమానమని నీకు తెలియదా?
Verse 32
यद्ययं क्रियते भक्ष्यस्तर्हि मां खाद पूर्वत: । न जीविष्ये विना येन क्षणं च मृतकं यथा ॥ ३२ ॥
నీవు ఇతనిని తినాలనుకుంటే, ముందు నన్ను తినుము. నా భర్త లేకుండా నేను క్షణకాలం కూడా జీవించలేను, శవం వలె అయిపోతాను.
Verse 33
एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथवत् । व्याघ्र: पशुमिवाखादत् सौदास: शापमोहित: ॥ ३३ ॥
వసిష్ఠుని శాపంతో వివేకం కోల్పోయిన సౌదాసుడు, అనాథలా విలపిస్తున్న ఆ స్త్రీ మాటలను లెక్కచేయకుండా, పులి పశువును తిన్నట్లు ఆ బ్రాహ్మణుని తినివేసాడు.
Verse 34
ब्राह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम् । शोचन्त्यात्मानमुर्वीशमशपत् कुपिता सती ॥ ३४ ॥
గర్భాదానానికి సిద్ధంగా ఉన్న తన భర్తను ఆ నరమాంస భక్షకుడు తినేయడం చూసిన ఆ బ్రాహ్మణ స్త్రీ, దుఃఖంతో మరియు కోపంతో రాజును శపించింది.
Verse 35
यस्मान्मे भक्षित: पाप कामार्ताया: पतिस्त्वया । तवापि मृत्युराधानादकृतप्रज्ञ दर्शित: ॥ ३५ ॥
ఓ పాపాత్ముడా, బుద్ధిహీనుడా! నేను కామంతో ఉన్నప్పుడు నా భర్తను తిన్నావు కాబట్టి, నువ్వు ఎప్పుడైతే నీ భార్యతో కలవడానికి ప్రయత్నిస్తావో అప్పుడే నీకు మరణం సంభవిస్తుంది.
Verse 36
एवं मित्रसहं शप्त्वा पतिलोकपरायणा । तदस्थीनि समिद्धेऽग्नौ प्रास्य भर्तुर्गतिं गता ॥ ३६ ॥
ఈ విధంగా ఆ పతివ్రత మిత్రసహుడైన రాజును శపించి, తన భర్త ఎముకలను మండుతున్న అగ్నిలో వేసి, తాను కూడా ఆ అగ్నిలో ప్రవేశించి భర్త లోకానికి చేరుకుంది.
Verse 37
विशापो द्वादशाब्दान्ते मैथुनाय समुद्यत: । विज्ञाप्य ब्राह्मणीशापं महिष्या स निवारित: ॥ ३७ ॥
పన్నెండు సంవత్సరాల తర్వాత వసిష్ఠుని దయవల్ల శాపవిముక్తుడైన రాజు, భార్యతో కలవడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ రాణి ఆ బ్రాహ్మణ స్త్రీ శాపాన్ని గుర్తుచేసి అతన్ని వారించింది.
Verse 38
अत ऊर्ध्वं स तत्याज स्त्रीसुखं कर्मणाप्रजा: । वसिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्यां प्रजामधात् ॥ ३८ ॥
ఆ తర్వాత రాజు స్త్రీ సుఖాన్ని విడిచిపెట్టాడు మరియు కర్మవశాత్తు సంతానం లేకుండా ఉండిపోయాడు. తరువాత, రాజు అనుమతితో వసిష్ఠ మహర్షి మదయంతి గర్భంలో సంతానాన్ని కలిగించాడు.
Verse 39
सा वै सप्त समा गर्भमबिभ्रन्न व्यजायत । जघ्नेऽश्मनोदरं तस्या: सोऽश्मकस्तेन कथ्यते ॥ ३९ ॥
మదయంతి ఏడు సంవత్సరాలు గర్భం ధరించింది కానీ ప్రసవించలేదు. అందువల్ల వసిష్ఠుడు ఆమె ఉదరాన్ని రాతితో కొట్టాడు, అప్పుడు శిశువు జన్మించింది. అందువల్ల ఆ శిశువు అశ్మకుడు అని పిలువబడ్డాడు.
Verse 40
अश्मकाद्बालिको जज्ञे य: स्त्रीभि: परिरक्षित: । नारीकवच इत्युक्तो नि:क्षत्रे मूलकोऽभवत् ॥ ४० ॥
అశ్మకుడి నుండి బాలికుడు జన్మించాడు. స్త్రీలచే చుట్టుముట్టబడి పరశురాముని కోపం నుండి రక్షించబడినందున, అతడు 'నారీకవచుడు' అని పిలువబడ్డాడు. పరశురాముడు క్షత్రియులందరినీ సంహరించినప్పుడు, బాలికుడు క్షత్రియ వంశానికి మూలపురుషుడయ్యాడు. అందువల్ల అతడు 'मूलक' (మూలకుడు) అని పిలువబడ్డాడు.
Verse 41
ततो दशरथस्तस्मात् पुत्र ऐडविडिस्तत: । राजा विश्वसहो यस्य खट्वाङ्गश्चक्रवर्त्यभूत् ॥ ४१ ॥
బాలికుడి నుండి దశరథుడు, దశరథుడి నుండి ఐడవిడి, ఐడవిడి నుండి రాజు విశ్వసహుడు జన్మించారు. రాజు విశ్వసహుడి కుమారుడు ప్రసిద్ధ చక్రవర్తి మహారాజు ఖట్వాంగుడు.
Verse 42
यो देवैरर्थितो दैत्यानवधीद् युधि दुर्जय: । मुहूर्तमायुर्ज्ञात्वैत्य स्वपुरं सन्दधे मन: ॥ ४२ ॥
మహారాజు ఖట్వాంగుడు యుద్ధంలో అజేయుడు. దేవతల కోరిక మేరకు రాక్షసులను సంహరించాడు. దేవతలు సంతోషించి వరం ఇవ్వాలని కోరుకోగా, రాజు తన ఆయుష్షు గురించి అడిగాడు. ఇంకా ఒక్క ముహూర్తం మాత్రమే మిగిలి ఉందని తెలుసుకుని, వెంటనే తన నగరానికి తిరిగి వచ్చి, తన మనస్సును భగవంతుని పాదపద్మాలపై లగ్నం చేశాడు.
Verse 43
न मे ब्रह्मकुलात् प्राणा: कुलदैवान्न चात्मजा: । न श्रियो न मही राज्यं न दाराश्चातिवल्लभा: ॥ ४३ ॥
మహారాజు ఖట్వాంగుడు ఇలా అనుకున్నాడు: నా కుటుంబంచే పూజించబడే బ్రాహ్మణ సంస్కృతి మరియు బ్రాహ్మణుల కంటే నా ప్రాణం కూడా నాకు ప్రియమైనది కాదు. ఇక నా రాజ్యం, భూమి, భార్య, పిల్లలు మరియు సంపద గురించి చెప్పేదేముంది? నాకు బ్రాహ్మణుల కంటే ప్రియమైనది ఏదీ లేదు.
Verse 44
न बाल्येऽपि मतिर्मह्यमधर्मे रमते क्वचित् । नापश्यमुत्तमश्लोकादन्यत् किञ्चन वस्त्वहम् ॥ ४४ ॥
బాల్యంలో కూడా నా మతి ఎప్పుడూ అధర్మంలో గాని తుచ్ఛ విషయాల్లో గాని రమించలేదు. ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవంతుని తప్ప మరేదీ సారమని నాకు కనిపించలేదు।
Verse 45
देवै: कामवरो दत्तो मह्यं त्रिभुवनेश्वरै: । न वृणे तमहं कामं भूतभावनभावन: ॥ ४५ ॥
త్రిభువనాధిపతులైన దేవతలు నాకు కోరిన వరం ఇవ్వదలచారు; కానీ నేను ఆ కోరికను ఎంచుకోలేదు. ఎందుకంటే సర్వసృష్టికర్త భూతభావనుడైన పరమభగవానునిలోనే నా ఆసక్తి ఉంది।
Verse 46
ये विक्षिप्तेन्द्रियधियो देवास्ते स्वहृदि स्थितम् । न विन्दन्ति प्रियं शश्वदात्मानं किमुतापरे ॥ ४६ ॥
ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి విక్షిప్తమై ఉండటంతో దేవతలకూడా తమ హృదయంలో నిత్యంగా ఉన్న ప్రియ పరమాత్మను గ్రహించలేరు; మరి ఇతరుల సంగతి ఏమి చెప్పాలి?
Verse 47
अथेशमायारचितेषु सङ्गं गुणेषु गन्धर्वपुरोपमेषु । रूढं प्रकृत्यात्मनि विश्वकर्तु- र्भावेन हित्वा तमहं प्रपद्ये ॥ ४७ ॥
కాబట్టి ప్రభువు మాయచే సృష్టించబడిన, గంధర్వనగరంలా మిథ్యమైన గుణవిషయాలపై ప్రకృతిసంబంధ ఆత్మలో పాతుకుపోయిన ఆసక్తిని విడిచి, విశ్వకర్త అయిన భగవంతుని ధ్యానంతో ఆయనకే శరణు పొందుతాను।
Verse 48
इति व्यवसितो बुद्ध्या नारायणगृहीतया । हित्वान्यभावमज्ञानं तत: स्वं भावमास्थित: ॥ ४८ ॥
ఇలా నారాయణుని సేవచేత ప్రేరితమైన బుద్ధితో దృఢనిశ్చయం చేసుకొని, మహారాజ ఖట్వాంగుడు అజ్ఞానజనిత దేహాభిమానాన్ని విడిచి, తన స్వరూపమైన నిత్య దాస్యభావంలో స్థితుడై ప్రభువు సేవలో నిమగ్నుడయ్యాడు।
Verse 49
यत् तद् ब्रह्म परं सूक्ष्ममशून्यं शून्यकल्पितम् । भगवान् वासुदेवेति यं गृणन्ति हि सात्वता: ॥ ४९ ॥
పరమ సూక్ష్మమైన, అశూన్యమైన బ్రహ్మను అజ్ఞానులు శూన్యమో నిరాకారమో అని కల్పిస్తారు; ఆయననే భగవాన్ వాసుదేవుడు, శుద్ధభక్తులు ఆయనను గానము చేస్తారు।
Frequently Asked Questions
Gaṅgā expresses two objections: (1) her descent would be violently forceful and could pierce the earth down to Rasātala unless a capable bearer sustains her; (2) humans would bathe to wash sins, causing sinful reactions to accumulate in her waters. Bhagīratha answers by invoking Śiva’s capacity to bear her momentum and by explaining that the presence of pure devotees—who carry Bhagavān in their hearts—counteracts impurity, restoring Gaṅgā’s purifying function.
Bhagīratha petitions Śiva to hold Gaṅgā’s force on his head. Śiva agrees and sustains her descent, and the chapter explicitly links Gaṅgā’s purity to her origin from the toes of Lord Viṣṇu. Śiva’s role is thus protective and mediating: he bears the divine current so it can bless the world without destructive overflow.
The sons of Sagara were burned to ashes due to offense against a great personality, and their deliverance awaited Gaṅgā’s descent. When Bhagīratha leads Gaṅgā to their remains, the waters sprinkle the ashes and elevate them to heavenly destinations—illustrating the Bhāgavata principle that contact with the Lord’s sacred potency (tīrtha) can transform destiny, especially when invoked through devotional endeavor.
A surviving Rākṣasa, seeking revenge, infiltrates Saudāsa’s household as a cook and serves human flesh to Vasiṣṭha during a meal. By mystic discernment Vasiṣṭha detects the abominable food and, in anger, curses Saudāsa to become a man-eater. Later, realizing the king was faultless and the deception was by the Rākṣasa, Vasiṣṭha performs austerities to atone for the misdirected curse—showing how even great sages model responsibility for speech and judgment.
After Saudāsa, under the curse’s influence, devours her brāhmaṇa husband, the brāhmaṇī curses the king to die whenever he attempts sexual union with his wife. The implication is twofold: it seals the immediate karmic consequence of violence against the protected class (brāhmaṇas) and it redirects the narrative to a dharmic resolution through Vasiṣṭha begetting Aśmaka—preserving lineage while highlighting the gravity of transgression.
When Khaṭvāṅga learns he has only one moment of life remaining, he immediately renounces all attachments and fixes his mind on the lotus feet of the Lord. The teaching is that awareness of mortality can catalyze decisive bhakti, and that devotion to Vāsudeva is superior to all worldly and even celestial benedictions; true success is surrender, not extension of lifespan or acquisition of power.