Mantra 16

Sukta 136

Sanskrit (Devanagari)

यः कुमारी पिङ्गलिका वसन्तं पीवरी लभेत्। तैलकुण्डमिमाङ्गुष्ठं रोदन्तं शुदमुद्धरेत्

IAST Transliteration

yáḥ kumārī piṅgalikā vásantaṃ pīvarī labhét | táila-kuṇḍam imám aṅguṣṭháṃ ródantaṃ śudám úd-dharet ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Whoso, in springtide, findeth the tawny maiden, full and thriving—let him with this oil-bowl, with this thumb, lift out the weeping one, in purity.

Translation

వసంతకాలంలో పింగలికా—తామ్రవర్ణ కన్య, పుష్టిగా వికసించినది—ఎవరికి లభిస్తుందో, అతడు ఈ తైలకుండంతో, ఈ అంగుష్ఠంతో, ఏడుస్తున్నవానిని శుద్ధితో బయటకు తీసికొనుగాక.

Word by Word

• यः: who (he who)
• यः: Kartā
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → यः

• कुमारी: a maiden / young girl
• कुमारी: Kartā
• Type: Noun
• Root: कुमारी (प्रातिपदिक)

• पिङ्गलिका: the tawny/yellowish one (a named/characterized maiden)
• पिङ्गलिका: Kartā
• Type: Noun/Adjective
• Root: पिङ्गलिका (प्रातिपदिक; पिङ्गल-आधारित विशेषण/नाम)

• वसन्तम्: spring (season)
• वसन्तम्: Karma
• Type: Noun
• Root: वसन्त (प्रातिपदिक)

• पीवरी: the plump one
• पीवरी: Kartā
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: पीवरी (प्रातिपदिक; ‘plump/fat’)

• लभेत्: should obtain / may get
• लभेत्: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: लभ् (धातु)

• तैल: oil
• तैल: (समासाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: तैल (प्रातिपदिक)

• कुण्डम्: a bowl/pot (vessel)
• कुण्डम्: Karma
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)

• इमम्: this
• इमम्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → इमम्

• अङ्गुष्ठम्: thumb
• अङ्गुष्ठम्: Karma
• Type: Noun
• Root: अङ्गुष्ठ (प्रातिपदिक)

• रोदन्तम्: crying / weeping
• रोदन्तम्: Karma
• Type: Participle (present active)
• Root: रुद् (धातु) → शतृ-प्रत्ययः: रोदन्त्

• शुदम्: purity / the pure (thing)
• शुदम्: Karma
• Type: Noun/Adjective
• Root: शुद (प्रातिपदिक; AV-विशेष-शब्दः, सम्भवतः ‘शुद्ध/शुभ’ अर्थे)

• उद्धरेत्: should lift out / should draw up
• उद्धरेत्: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उद्-√हृ (हृ धातु) → उद्धर्

Attribution

Rishi: Not determinable from excerpt alone (late AV20 material often recontextualized).

Devata: The rite’s operative agents: consecrated oil and purification; implicitly a healing/purifying power rather than a named deity.

Chandas: Anuṣṭubh-like (late, irregular)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"karuna","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From recognition of crying to gentle uplift into purity.","listener_experience":"Comforted, cared-for, soothed; caregiver feels competent and calm.","intensity":4}