Mantra 54

Sukta 2

Sanskrit (Devanagari)

इषीकां जरतीमिष्ट्वा तिल्पिञ्जं दण्डनं नडम्। तमिन्द्र इध्मं कृत्वा यमस्याग्निं निरादधौ

IAST Transliteration

iṣī́kāṃ járatīm iṣṭvā́ tilpíñjaṃ dáṇḍanaṃ naḍám | tám índraḥ́ idhmáṃ kṛtvā́ yám asyāgníṃ nir-ā́dadhau

English Translation (Griffith/Whitney)

A withered reed he worshipped, and tilpiñja-grass, and reed-stalk as a staff: that Indra, making it kindling-fuel, set forth as Yama’s fire and duly laid it down.

Translation

వాడిపోయిన ఈషీకా (నలము)ను అతడు పూజించి, తిల్పిఞ్జ గడ్డిని, నడము (నలము)ను దండంగా తీసుకున్నాడు. దానిని ఇంద్రుడు ఇధ్మం (జ్వాలనికట్ట)గా చేసి, యమస్య అగ్నిగా విధిపూర్వకంగా స్థాపించాడు.

Word by Word

• इषीकाम्: a reed/arrow-shaft (a slender stalk)
• इषीकाम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: इषीका (प्रातिपदिक)

• जरतीम्: old, aged
• जरतीम्: कर्म
• Type: Adjective
• Root: जरत् (प्रातिपदिक; √जॄ/जरा ‘to grow old’ से)

• इष्ट्वा: having worshipped / having offered
• इष्ट्वा: —
• Type: Verb
• Root: √यज् (इष्‍ट्वा = त्वान्त-क्त्वा अव्ययकृदन्त)

• तिल्पिञ्जम्: a kind of grass/reed (tilpiñja)
• तिल्पिञ्जम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: तिल्पिञ्ज (प्रातिपदिक)

• दण्डनम्: a staff/rod (stick)
• दण्डनम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: दण्डन (प्रातिपदिक; दण्ड ‘staff’ से)

• नडम्: reed, cane
• नडम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: नड (प्रातिपदिक)

• तम्: that (it/him)
• तम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम)

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• इध्मम्: fuel, firewood
• इध्मम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: इध्म (प्रातिपदिक)

• कृत्वा: having made
• कृत्वा: —
• Type: Verb
• Root: √कृ (क्त्वा अव्ययकृदन्त)

• यमस्य: of Yama
• यमस्य: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: यम (प्रातिपदिक)

• अग्निम्: fire (Agni)
• अग्निम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• निरादधौ: he set down/placed (established)
• निरादधौ: क्रिया
• Type: Verb
• Root: नि-आ-√धा (धातु; लिट्/परस्मैपद)

Attribution

Rishi: Atharvanic/anonymous (not explicit in the provided excerpt)

Devata: Indra (agent exemplar) and Yama (jurisdictional locus of the fire)

Chandas: Likely Anuṣṭubh-like (two pādas shown; full metrical certainty requires full pada-count verification)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"karuna","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From mortal poignancy (withered reed) to calm order (fire duly laid).","listener_experience":"Solemn steadiness; grief held within procedure.","intensity":6}