Adhyaya 373

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आसनप्राणायामप्रत्याहारा नाम द्विसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ध्यानम् अग्निर् उवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहूर्मुहुः अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते

ఇట్లు ఆగ్నేయ మహాపురాణంలో ‘ఆసన, ప్రాణాయామ, ప్రత్యాహార’ అనే 372వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 373వ అధ్యాయం—‘ధ్యానం’. అగ్ని పలికెను—‘ధ్యై’ ధాతువు ‘చింతన’ అర్థంలో ప్రసిద్ధం. చిత్తం విక్షేపం లేకుండా ముహూర్తం ముహూర్తం విష్ణుచింతన చేయుటనే ధ్యానం అంటారు।

Verse 2

आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते

మనస్సు సమన్వయమైన ఆత్మకు, సమస్త ఉపాధులు విడిచిపెట్టిన స్థితిలో, బ్రహ్మచింతనతో సమానంగా స్థిరపడిన శక్తినే ‘ధ్యానం’ అని అంటారు।

Verse 3

ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च प्रत्यान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते

ధ్యేయవస్తువు అనే ఆలంబనపై స్థిరంగా నిలిచిన, ఒకే రీతిగా ప్రవహించే, మధ్యలో కలిగే విఘ్నకర ఇతర జ్ఞానాల నుండి విముక్తమైన ఆ మానసిక ప్రత్యయమే ‘ధ్యానం’ అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 4

ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रिचित् ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना

ధ్యేయంపై చిత్తం స్థిరమైనవాడికి, ఎక్కడైనా ఒకే ప్రత్యయాన్ని ఏకాగ్రంగా భావిస్తూ నిలిపే సాధననే ‘ధ్యానం’ అని ప్రకటించబడింది।

Verse 5

एवं ध्यानसमायुक्तः खदेहं यः परित्यजेत् कुलं स्वजनमित्राणि समुद्धृत्य हरिर्भवेत्

ఇలా ధ్యానంతో సంపూర్ణంగా ఏకమై, ఎవడు తన దేహాన్ని విడిచిపెడతాడో, అతడు తన కులం, స్వజనులు, మిత్రులను ఉద్ధరించి హరిస్వరూపుడవుతాడు (విష్ణుతో తాదాత్మ్యం పొందుతాడు)।

Verse 6

एवं मुहूर्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्धया हरिं सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर् महामखैः

ఇలా ఎవడు శ్రద్ధతో హరిని అర్ధముహూర్తం అయినా ధ్యానిస్తాడో, అతడు సమస్త మహాయజ్ఞాలకూ అందని ఆ పరమగతిని పొందుతాడు।

Verse 7

भोगनद्यभिवेशेनेति ञ ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित्

‘భోగనది’లో లీనమవడం అనే విషయాన్ని గ్రహించి, ధ్యాత, ధ్యానం, ధ్యేయం, ధ్యానప్రయోజనం—ఈ నాలుగింటిని తెలిసికొని తత్త్వవేత్త యోగాన్ని ఆచరించాలి।

Verse 8

योगाभ्यासाद्भवेन्मूक्तिरैश्वर्यञ्चाष्टधा महत् ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

యోగాభ్యాసం వల్ల ముక్తి కలుగుతుంది; అలాగే అష్టవిధమైన మహత్తర ఐశ్వర్యమూ సిద్ధిస్తుంది. (యోగి) జ్ఞాన-వైరాగ్యసంపన్నుడు, శ్రద్ధావంతుడు, క్షమాగుణయుతుడు కావాలి।

Verse 9

विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः मूर्तामूर्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम्

విష్ణుభక్తుడై నిత్యోత్సాహంతో ఉన్న పురుషుడు ఈ విధంగా ధ్యానించాలి; అటువంటి వాడు స్మృతిలో నిజ సాధకుడిగా చెప్పబడతాడు. పరబ్రహ్మం మూర్తమూ అమూర్తమూ; హరిపై ధ్యానమే చింతనరూప మననం.

Verse 10

सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः अणिमादिगुणैश्वर्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम्

పరమ హరిని సకల (మూర్త) మరియు నిష్కల (అమూర్త) రూపాలలో తెలుసుకోవాలి; ఆయనే సర్వజ్ఞుడు. అణిమాది గుణైశ్వర్యం మరియు మోక్షం—ఇవే ధ్యాన ప్రయోజనమని చెప్పబడింది.

Verse 11

फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन् निमिषन्नपि

కర్మలను ఫలంతో సహా విష్ణువుకు అర్పిస్తూ చేసే వాడు కనుక పరమేశ్వరుని ధ్యానించాలి—నడుస్తూ, నిలుచుని, నిద్రిస్తూ, మేల్కొని, కళ్లను తెరిచి మూసే వేళలో కూడా।

Verse 12

शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् शततमीश्वरम् स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम्

శుచియైనా అశుచియైనా, నిత్యం ఈశ్వరుని ధ్యానించాలి. తన దేహాయతనంలోని అంతర్భాగంలో, మనస్సులో కేశవుని స్థాపించాలి.

Verse 13

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषविवर्जितः

హృదయపద్మ పీఠిక మధ్యలో ధ్యానయోగంతో పూజించాలి. ధ్యానయజ్ఞం పరమం, శుద్ధం, సర్వదోషవివర్జితం.

Verse 14

तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश् च नाध्वरैः हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः

ఆ యజ్ఞాన్ని ఆచరించినవాడు మోక్షాన్ని పొందుతాడు; కేవలం బాహ్యశుద్ధిగా కనిపించే, నిజమైన యజ్ఞం కాని కర్మకాండల వల్ల కాదు. హింసాదోషం లేనందున అది నిజమైన శుద్ధిని కలిగించి, చిత్తశిక్షణకు మరియు పరిమార్జనకు సాధనమవుతుంది.

Verse 15

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः तस्माद्शुद्धं सन्त्यज्य ह्य् अनित्यं वाह्यसाधनं

ధ్యానయజ్ఞం ఆ బాహ్యకర్మకంటే శ్రేష్ఠమైనది; అది అపవర్గం (మోక్షం) అనే ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. కాబట్టి శుద్ధమైనదైనా అనిత్యమైన బాహ్యసాధనాన్ని విడిచి, అంతర్ముఖ మార్గాన్ని ఆశ్రయించాలి.

Verse 16

यज्ञाद्यं कर्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं

యజ్ఞాది కర్మాలను విడిచి, యోగాన్ని అత్యంత తీవ్రంగా అభ్యసించాలి—వికారరహితమైన అవ్యక్త తత్త్వాన్ని ధ్యానిస్తూ, అది భోగ్యవస్తువులతోను భోగానుభవంతోను సంబంధమున్నదని గ్రహిస్తూ.

Verse 17

चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः

మొదట హృదయంలో క్రమంగా గుణత్రయాన్ని ధ్యానించాలి—తమస్సును రజస్సుతో కప్పి, ఆపై రజస్సును సత్త్వంతో కప్పాలి.

Verse 18

ध्यानमार्गेणेति ख , ज च ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णं रक्तं सितं क्रमात् सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः

‘ధ్యానమార్గేణ’—అని ఖ, జ ప్రతుల్లో పాఠం. ముందుగా త్రిమండలాన్ని ధ్యానించాలి—క్రమంగా నలుపు, ఎరుపు, తెలుపు. గుణాతీతుడై, సత్త్వ-ఉపాధి మాత్రముతో ఉన్న పురుషుడు ఇరవై ఐదవ తత్త్వంగా చెప్పబడతాడు.

Verse 19

ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् ऐश्वर्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुशोपरि संस्थितं

ఈ అశుద్ధ ధ్యేయవస్తువును విడిచి శుద్ధరూపాన్ని ధ్యానించాలి—పురుషుని పై స్థితమైన దివ్య పద్మరూప ఐశ్వర్యాన్ని।

Verse 20

द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितं नालमष्टाङ्णूलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भवं

అది పన్నెండు అంగుళాల విస్తీర్ణం గలది—శుద్ధం, పూర్తిగా వికసించినది, తెల్లనిది. దాని నాళం ఎనిమిది అంగుళాలు, నాభికందం నుండి ఉద్భవించినది.

Verse 21

पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यमुत्तमम्

పద్మంలోని ఎనిమిది రేకులు అణిమాది ఎనిమిది గుణాలుగా గ్రహించాలి. దాని కర్ణిక, కేశరాలు మరియు నాళం—ఇవి ఉత్తమ జ్ఞానం, వైరాగ్యమే.

Verse 22

विष्णुधर्मश् च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्यमयं परं

పద్మాన్ని ధ్యానిస్తూ ఇలా భావించాలి—“దాని కందం విష్ణువూ ధర్మమూ.” దానినుండి ధర్మం, జ్ఞానం, వైరాగ్యం ఉద్భవిస్తాయి—పరమమైన, శివైశ్వర్యమయమైనవి.

Verse 23

ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृतिं

పద్మాసనాన్ని సంపూర్ణంగా తెలిసి (సాధించి) సమస్త దుఃఖాల అంతాన్ని పొందుతాడు. ఆ పద్మ కర్ణిక మధ్యలో దీపశిఖ వలె శుద్ధరూపాన్ని ధ్యానించాలి.

Verse 24

अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं कदम्बगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं

అంగుష్ఠమాత్రమైన, నిర్మల పరమేశ్వరుని ఓంకారరూపంగా ధ్యానించాలి—తార (ప్రణవ) స్వరూపంగా, కదంబకలిక గోళాకారంలా స్థితుడై ఉన్నట్లు భావించాలి।

Verse 25

ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं

లేదా పద్మాసనంపై స్థితుడైన ప్రభువును ధ్యానించాలి—అతడు అన్ని దిక్కులా కిరణజాలంతో ప్రకాశిస్తూ, పరమస్థితిలో నిలిచి, ప్రધાનమును పురుషునును అతీతుడై ఉన్నాడు।

Verse 26

ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं मनःस्थित्यर्थमिच्छान्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात्

మనస్సు స్థిరత్వం కోసం పరమాక్షరమైన ఓంకారాన్ని నిరంతరం ధ్యానించి జపించాలి; తరువాత క్రమంగా స్థూల (ఆధారసహిత) ధ్యానంతో ప్రారంభించి ముందుకు సాగాలి।

Verse 27

तद्भूतं निश् चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मे ऽपि संस्थितं नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं

ఆ (అంతఃప్రవాహం) నిశ్చలమైపోతే, సూక్ష్మదేహంలో ఉన్నప్పటికీ దాని అనుభూతి కలుగుతుంది. అది నాభికందంలో ఉన్న నాళం; అది పది అంగుళాల మేర విస్తరించి ఉంటుంది।

Verse 28

नालेनाष्टदलं पद्मं द्वादशाङ्गुलविस्तृतं सत्त्वोपाधिसमायुक्तः सदा ध्येयश् च केशव इति ख लब्धदीपशिखाकृतिमिति ख , ञ च सकर्णिके केसराले सूर्यसोमाग्निमण्डलं

నాళంతో కూడిన అష్టదళ పద్మాన్ని—ద్వాదశ అంగుళాల విస్తీర్ణంతో—ధ్యానించాలి. సత్త్వ-ఉపాధితో యుక్తుడైన కేశవుని ఎల్లప్పుడూ ధ్యానించాలి. కర్ణికా, కేశరాలతో కూడిన ఆ పద్మంలో సూర్య, సోమ, అగ్ని మండలాలను కూడా ధ్యానించాలి।

Verse 29

अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खचक्रगदाधरः पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथ वाष्टभुजो हरिः

అగ్నిమండల మధ్యలో విష్ణువు స్థితుడై ఉన్నాడు—శంఖం, చక్రం, గదను ధరించి, పద్మధారి చతుర్భుజుడు; లేదా అష్టభుజ హరిగా కూడా ధ్యానించవలెను।

Verse 30

शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः स्वर्णवर्णः श्वेतवर्णः सश्रोवत्सः सकौस्तुभः

ఆయన శార్ఙ్గ ధనుస్సును, భుజవలయాలను ధరించును; పాశం, అంకుశం కూడా ధరించును; ఆయనే పరముడు. ఆయన వర్ణం స్వర్ణమయమూ, ప్రకాశమయ శ్వేతమూ; శ్రీవత్స చిహ్నంతో, కౌస్తుభ మణితో అలంకృతుడు।

Verse 31

वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः रत्नोज्ज्वलकिरीटश् च पीताम्बरधरो महान्

ఆయన వనమాలను ధరించును, స్వర్ణహారంతో శోభించును; మకరాకార కుండలాలు మెరుస్తాయి; రత్నప్రభ కిరీటం కలవాడు, మహానుభావుడు పీతాంబరాన్ని ధరించును।

Verse 32

सर्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तर्वा यथेच्छया अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वाउदेवो बिमुक्त ॐ

సర్వాభరణాలతో అలంకృతుడై, ఇష్టానుసారం విటస్తి-మాత్ర (ఒక బొట్టు) పరిమాణ రూపాన్ని ధరించి ఇలా ధ్యానించాలి—“నేను బ్రహ్మను; నా స్వరూపం జ్యోతి; నేను వాసుదేవుడను—సంపూర్ణ విముక్తుడను।” ఓం।

Verse 33

ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश् च चिन्तयेत् जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति

ధ్యానంతో అలసినప్పుడు మంత్రజపం చేయాలి; జపంతో అలసినప్పుడు (అర్థం మరియు దేవతను) చింతించాలి. జప-ధ్యానాది సాధనల్లో నిమగ్నుడైనవాడిపై విష్ణువు శీఘ్రంగా ప్రసన్నుడగును।

Verse 34

जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोडशीं जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः भुक्तिर्मुर्क्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलं

జపయజ్ఞానికి సమానంగా ఇతర యజ్ఞాలు దాని పదహారవ భాగానికీ సరిపోవు. జపం చేసే వాడిని వ్యాధులు, మానసిక బాధలు, గ్రహపీడలు సమీపించవు. జపం ద్వారా భోగం, మోక్షం, మృత్యుజయం అనే ఫలం లభిస్తుంది.