Adhyaya 342

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अभिनयादिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दालङ्काराः अग्निरुचाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा

ఇట్లు శ్రీమదాగ్నేయ మహాపురాణంలోని అలంకారప్రకరణంలో ‘అభినయాది నిరూపణ’ అనే 341వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 342వ అధ్యాయం ‘శబ్దాలంకారాలు’ ప్రారంభం. అగ్ని పలికెను—పదములలోను వాక్యములలోను వర్ణముల పునరావృత్తియే అనుప్రాసము; ఒక వర్ణ పునరావృత్తి లేదా అనేక వర్ణ పునరావృత్తి భేదమున వర్ణగుణము రెండు విధములు.

Verse 2

एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह

ఏకవర్ణ-ప్రధాన ఆవృత్తి నుండి ఐదు వృత్తులు (శైలి-రూపాలు) ఉద్భవిస్తాయి—మధురా, లలితా, ప్రౌఢా, భద్రా, పరుషా।

Verse 3

मधुरायाश् च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः

మధురా-శైలిలో వర్గాంతానికి దిగువ వర్గానికి చెందిన రెండు ఘోష ధ్వనులు ‘ర’ మరియు ‘ణ’; అలాగే హ్రస్వ స్వరంతో వేరుపడిన రెండు ‘న’కారాలు సంయుక్తవ్యంజనంగా (క్లస్టర్‌గా) గ్రహించబడతాయి।

Verse 4

न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ

వర్గీయ వ్యంజనాలలో పంచమం (నాసిక్య) దాటేలా పునరావృత్తి చేయరాదు; అలాగే మహాప్రాణ సంయోగం లేని, ఊష్మ (శ/ష/స/హ) సంయోగం లేని—ఈ రెండు రకాల తరువాతి అక్షరాలు లఘువుగా పరిగణించబడతాయి।

Verse 5

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः

లలితా, బలభూయిష్ఠా, ప్రౌఢా—పవర్గజమైన ఈ వర్ణాలు, పైభాగంలో ఉన్న రేఫ (ర్)తో యుక్తమైతే, టవర్గంలోని పంచమాన్ని తప్ప మిగిలిన వర్ణాలతో సంయోగం పొందుతాయి।

Verse 6

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः

‘భద్రా’ అనే వర్గంలో మిగిలిన అక్షరాలు చేర్చబడతాయి; అదే ‘పరుషా’ (కఠిన-వర్గం) అని పిలువబడుతుంది. అందులో ఊష్మ అక్షరాలు (శ, ష, స, హ) తమ తమ అక్షరాలతో సంయుక్తంగా వస్తాయి।

Verse 7

अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ

‘అ’ ను మినహాయించి స్వరాల అతిగా పునరావృతం, అలాగే అనుస్వారము మరియు విసర్గము నిరంతర ప్రయోగం—ఇవి ఉచ్చారణలో పరుషత్వం (కఠినత) కలిగిస్తాయి।

Verse 8

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा रशौ घनाविति ञ महाप्राणोष्मसंयोगादवियुक्तलघूत्तराविति ट ललिता वनभूयिष्ठेति ख ललिता वत्सभूयिष्ठेति ट अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः

శ/ష/స లు రేఫ (ర్) తో సంయుక్తమై, ముఖ్యంగా దీర్ఘ ‘ఆ’ ముందుగా ఉన్నప్పుడు, ‘రశౌ’ క్రమంలో ధ్వని ‘ఘన’ (సంహత/గాఢ)గా గ్రహించబడుతుంది. మహాప్రాణ ధ్వని ఊష్మ అక్షరంతో కలిసినప్పుడు తదుపరి ధ్వని ‘అవియుక్త’మని బోధించబడింది; అందులో లఘు-గురు క్రమం నిలుస్తుంది. “లలితా వనభూయిష్ఠ-” లో ‘ఖ’ ద్వారా, “లలితా వత్సభూయిష్ఠ-” లో ‘ట’ ద్వారా ఉదాహరణ చూపబడింది. అలాగే అంతస్థ మరియు వర్గీయ అక్షరాలతో సంయుక్తమైన ‘హ’ ఉచ్చారణలో పరుషత్వం కలిగిస్తుంది।

Verse 9

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो

ఇతరథా (లఘువుగా భావించే అవకాశం ఉన్నా) సంయుక్త వ్యంజనంతో అడ్డుపడితే ఆ అక్షరాన్ని గురువుగా గ్రహించాలి; ‘పారుష్యాయ’ మొదలైన శ్రేణిలో ఈ నియమం అంగీకరించబడింది, కాని ఐదవ ఎంపిక అంగీకారయోగ్యం కాదు।

Verse 10

क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका

‘పరుషా’ అనే పదం ‘క్షేప’ (ఉపహాసం/తిరస్కారం) మరియు ‘శబ్దానుకార’ (ధ్వని అనుకరణ) అర్థాలలో కూడా ప్రయోగించబడుతుంది; అలాగే కర్ణాటీ, కౌంతలీ, కౌంతీ, కౌంకణీ, వామనాసికా వంటి (దేశీయ/ధ్వన్యాత్మక భేదాల) పేరుగా కూడా వాడబడుతుంది।

Verse 11

द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका

ద్రావణీ, మాధవీ అనే ఛందోభేదాలు క్రమంగా ఐదు వర్ణవర్గాలైన వర్గాలు (స్పర్శ), అంతస్థాలు, ఊష్మలతో నిర్మితమని చెప్పబడింది. అనేక వర్ణాల పునరావృతితో భిన్నార్థాలను ప్రతిపాదించే వృత్తమే అలా నిర్వచించబడుతుంది.

Verse 12

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः

యమక అలంకారం రెండు విధాలు—(1) అవ్యపేతం, (2) వ్యపేతం. పునరుక్త ధ్వని/పదం వెంటనే సమీపంగా వస్తే అవ్యపేతం; మధ్యలో విరామం లేదా అంతరం ఉంటే వ్యపేతం.

Verse 13

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः

ఈ రెండింటి ద్వైవిధ్యంతో పాటు స్థానం, పాదభేదాల ప్రకారం ఇది చతుర్విధమవుతుంది. ఆదిపాదంలోను, అలాగే ఆరంభం–మధ్యము–అంతము స్థానాల్లో ఒకటి, రెండు, మూడు యూనిట్ల నియోగంతో ప్రయోగం జరుగుతుంది.

Verse 14

सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं

పాదం పాదంగా ముందుకు సాగుతూ ప్రతి తదుపరి రూపాన్ని ముందున్నదాని సప్తధా ప్రమాణాన్ని ఆధారంగా లెక్కిస్తే, ఒక-, రెండు-, మూడు-పాదారంభాలున్న విన్యాసం ఒకే రకంగా ఉంటుంది; ఆ తరువాత అది షోడశధా (పదహారు విధాల)గా లెక్కించబడుతుంది.

Verse 15

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च

యమకంలోని మూడవ భేదం త్రివిధం—పాదంలో ఆరంభం, మధ్యము, అంతము స్థానాల్లో సంభవించేది. ఇందులో ‘పాదాంత-యమకం’ మరియు ‘కాంచీ-యమకం’ (నడుము బెల్టు-వంటి రకం) కూడా చేరుతాయి.

Verse 16

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च

‘సంసర్గ-యమక’ అలాగే ‘విక్రాంత-యమక’; ‘పాదాది-యమక’ మరియు ‘ఆమ్రేడిత’ (పునరుక్త రూపం) కూడా—ఇవి యమకానికి అదనపు భేదాలుగా గ్రహించాలి.

Verse 17

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे

‘చతుర్వ్యవసిత’ మరియు ‘మాలా-యమక’ కూడా ఉన్నాయి; యమకాన్ని ఉత్తమంగా దశవిధంగా గ్రహించాలి, వీటికి అదనంగా మరెన్నో ఉపభేదాలు ఉన్నాయి.

Verse 18

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा बालवासिकेति ख , ट च वनवासिकेति ञ पूर्वपूर्वेणेति ज , ञ , ट च सम्बन्धयमकश् चैवेति ख भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः

పదం యొక్క ఆవర్తన (పునరావృతం)—అది స్వతంత్రమైనదైనా లేదా ఇతరతంత్ర (ఆధారిత)మైనదైనా—రెండు విధాలు: (1) బాలవాసికా, (2) వనవాసికా. దీనిని ‘పూర్వపూర్వేణ’ (ముందరి స్థానాలలో పునరావృతం) అని కూడా, ‘సంబంధ-యమక’ అని కూడా అంటారు. పండితులు దీన్ని భిన్న ప్రయోజనంతో అదే పదం మళ్లీ రావడం అని గ్రహిస్తారు.

Verse 19

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्

రెండు పాదాలలో పదాలు పునరావృతమైతే, సమాస నియమం ప్రకారం అవి ‘సమస్తా’ (సంయుక్తం)గా భావించాలి. సమాసం లేకపోతే అవి ‘వ్యస్తా’ (విభక్తం)గా; అలాగే ఒకే పాదంలో స్పష్టమైన విగ్రహం చేసిన చోట విభజన నిర్ణయించాలి.

Verse 20

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् *

అలాగే వాక్య పునరావృతం కూడా సాధ్యమైనంతవరకు అంగీకరించబడుతుంది. అయితే అనుప్రాసం మొదలైన అలంకారాలను తేలికగా లేదా మితంగా మాత్రమే వినియోగించాలి; అతిశయం అనుచితం.

Verse 21

यया कयाचिद्वृत्या यत् समानमनुभूयते तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा

ఏదైనా వాక్ప్రయోగరీతిచేత సామ్యబోధం కలిగి, రూపాది సామ్యమున్న పదాల యథోచిత విన్యాసం కలిగినదే ‘అనుప్రాసం’; అది రసాన్ని వహిస్తుంది.

Verse 22

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम्

సభలో కుతూహలాన్ని రేపే వాగ్బంధాన్ని ‘చిత్రం’ అంటారు. ‘ప్రశ్న’ అనగా అడగడం; ‘ప్రహేలిక’ అనగా పహేళీ. ‘గుప్తం’ అనగా ఉద్దేశ్యార్థం దాచినది; ‘చ్యుత-దత్తం’ అనగా తొలగించి మళ్లీ ఇచ్చినది; ‘తథోభయం’ అనగా రెండూ కలిసినది.

Verse 23

समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं

కావ్య ‘సమస్య’ ఏడు విధాలు; నానార్థపద ప్రేరణ/అనుయోగం ప్రకారం భేదాలు. ఇచ్చిన పదాలకు సమానమైన అక్షర-విన్యాసం కలిగిన ఉత్తరం ఇవ్వబడిన చోట అది సమస్య.

Verse 24

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च

‘ప్రశ్న’ ఒక-పృష్ట, ద్వి-పృష్ట భేదాల ప్రకారం, అలాగే ఉత్తరరూప భేదం ప్రకారం విభజించబడుతుంది. ఒక-పృష్టం రెండు విధాలు; ద్వి-పృష్టం కూడా రెండు విధాలు—సమస్తం (కలిపి) మరియు వ్యస్తం (వేరువేరుగా).

Verse 25

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः

‘ప్రహేలిక’ అనగా రెండు అర్థాల పట్ల కూడా పదప్రయోగం గూఢంగా ఉంచబడిన ఉక్తి; అది ‘ద్విధార్థ’ మరియు ‘శాబ్దీ’గా కూడా వర్గీకరించబడుతుంది. అందులో అర్థబోధ ఉద్దేశ్యార్థం ద్వారా గ్రహించాలి.

Verse 26

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां यस्मिन् गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः

పదబోధాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ప్రహేళికను ‘శాబ్దీ’ అని అంటారు; అది పదహారు విధాలుగా చెప్పబడింది. వాక్యంలోని ఒక భాగం దాచబడినప్పటికీ భావ్యార్థం ఊహించబడుతుంది, కాని అది ప్రధాన (పరమార్థిక/అక్షరార్థ) అర్థం కాదు.

Verse 27

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः

వాక్యంలోని ఒక భాగం వల్ల ఆకాంక్ష ఏర్పడినా, ఉద్దేశ్యార్థం దాగి ఉండే ప్రకటనను ‘గూఢం’ అంటారు. ఇందులో వాక్యాంగాల స్థానచలనం/లుప్తి వంటి నిర్మాణ మార్పుల ద్వారా భిన్నార్థప్రతీతి (అర్థాంతర-నిర్భాస) కలుగుతుంది.

Verse 28

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् लघुमप्येवमर्हणादिति ट लघुमध्येव वर्हणादिति ज लघुमध्येवमर्हणात्, लघुमप्येवमर्हणात्, लघुमध्येव वर्हणात् एतत् पाठत्रयं न सम्यक् प्रतिभाति स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः

వాక్యాంగ నియమాల వల్ల ఒక అక్షరానికి లఘు మొదలైన మాత్రా-పరిమాణం ఆశించబడినా, అది దానినుంచి తప్పిపోయి కనిపిస్తే దాన్ని ‘చ్యుతం’ అంటారు; అది నాలుగు విధాలు. ‘లఘుమప్యేవమర్హణాత్’ (ṭa), ‘లఘుమధ్యేవ వర్హణాత్’ (ja) మొదలైన మూడు పాఠాలు సంతృప్తికరంగా లేవు, ఎందుకంటే స్వరాలు, వ్యంజనాలు, బిందు/అనుస్వార చిహ్నాలు, విసర్గం మొదలైనవి వికృతమయ్యాయి.

Verse 29

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः

వాక్యాంగంలో పదరూపం ‘దత్తం’ (ఇప్పటికే ఇచ్చినది/స్థాపితమైనది) అయినప్పటికీ అక్కడ రెండవ అర్థం గ్రహించబడితే దాన్ని ‘దత్తం’ అంటారు. దాని భేదాలు—స్వర (ఉచ్చారణ-స్వరఘాతం) మొదలైన వాటిపై ఆధారపడినవి—ముందు చెప్పినట్లే భావించబడతాయి.

Verse 30

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते

తొలగించిన అక్షరస్థానంలో మరో వర్ణాన్ని పెట్టడం వల్ల భిన్నార్థం కనిపిస్తే దాన్ని ‘చ్యుత-దత్తం’ (స్థానచలిత ప్రతిస్థాపన) అంటారు.

Verse 31

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम् सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात्

అనేక శ్లోకాల భాగాలతో నిర్మితమైన ఒకే సుసంబద్ధ పద్యం—స్వకృతీ పరకృతీ మిశ్రమమైతే ‘మమ’ అని, స్వరచనలో ఇతర కవి రచన కలిసితే ‘పరస్య’ అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 32

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः

అత్యంత శ్రమతో రూపొందిన కృతి కవి సామర్థ్యాన్ని స్పష్టంగా సూచిస్తుంది. రసం లేకపోయినా దుష్కరమైనది విదగ్ధ రసికులకు మహోత్సవంగా మారుతుంది।

Verse 33

नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः

కవి యొక్క ప్రతిజ్ఞ మూడు విధాలుగా ఉంటుంది—(1) నియమం వల్ల, (2) వైదర్భీ రీతి వల్ల, (3) బంధం (ఛందస్సు/నిర్మాణ బంధనం) వల్ల. నిర్మాణాన్ని రమ్యంగా చేసే ఈ సూత్రమే ‘నియమ’మని స్మృతిలో చెప్పబడింది।

Verse 34

स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते

ఆ ‘వికల్ప’ మూడు విధాలుగా ఉంటుంది—ఉచ్చారణస్థానం మార్పుతో, స్వరం మార్పుతో, వ్యంజనం మార్పుతో; మరియు అది ప్రత్యేకంగా ప్రతిలోమ్య, అనులోమ్య అనే క్రమాల ద్వారా వివరించబడుతుంది।

Verse 35

प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना

ప్రతిలోమ్య, అనులోమ్య—పదం మరియు అర్థం రెండింటి స్థాయిలో—వల్ల శిల్పకల్పన జన్మిస్తుంది; అక్షరాలను అనేక విధాలుగా అమర్చడం, పునరావృత నమూనాలతో దాన్ని నిర్మిస్తారు।

Verse 36

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य् अभिधीयते गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम्

ప్రసిద్ధ వస్తువుల ఆకారాలుగా ఏర్పడే విన్యాసాన్ని ‘బంధ’మని అంటారు. ‘గోమూత్రికా’ యొక్క అర్ధ-భ్రమణంలో ‘సర్వతోభద్ర’ మరియు ‘అంబుజ’ (పద్మ) రూపకల్పనలు కలుగుతాయి.

Verse 37

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा

ఛందో-విన్యాసాలు ఎనిమిది విధాలు—చక్ర, చక్ర, అబ్జక, దండ, మురజ మొదలైనవి. ప్రతి అర్ధశ్లోకంలోను, ప్రతి పాదంలోను అక్షరాలను ఒకటి విడిచి ఒకటి సమానంగా (సమాక్షరంగా) అమర్చాలి.

Verse 38

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि

మునుపటి ‘గోమూత్రికా’ రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది; కొందరు దానిని ‘అశ్వపదా’ అని కూడా అంటారు. అయితే చివరి భాగం గోమూత్రికా రూపంగా ఉన్నది ‘ధేను’ అని పిలవబడుతుంది; అదే నిజంగా ‘జాలబంధ’ (వలలాంటిది)గా ప్రసిద్ధి.

Verse 39

अर्धाभ्यामर्धपादैश् च कुर्याद्विन्यासमेतयोः जानुबन्धमिति क , ख च न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां

ఈ రెండింటి విన్యాసాన్ని రెండు అర్ధాల ద్వారా, అలాగే అర్ధ-పాదాల ద్వారా చేయాలి. ఇక్కడ ‘క’ మరియు ‘ఖ’ అక్షరాలు ‘జానుబంధ’ (మోకాలి సంధి)గా చెప్పబడతాయి; క్రమానికి చెందిన స్థాపిత అక్షరాలను క్రమంగా మరింత దిగువకు దిగువకు అమర్చాలి.

Verse 40

अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत् तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः

క్రింద ఉంచిన అక్షరాల విన్యాసాన్ని చేస్తూ నాల్గవ పాదం (తూర్య-పదం) వరకు తీసుకెళ్లాలి. ఆపై నాల్గవ పాదం నుండి పైకి, క్రమాన్ని తిరగబెట్టి (ప్రాతిలోమ్యంగా) అర్ధ-పాదం అంతటా సాగాలి.

Verse 41

तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि

అదే (ఆలేఖ్యం) ‘సర్వతోభద్రం’; ‘సరసీరుహం’ (పద్మ-యంత్రం) మూడు విధములు. తదుపరి చతుష్పత్రం, ఆపై విఘ్న-నివారణ యంత్రం—ఈ రెండూ చతుష్పత్ర రూపములోనే చిత్రించబడును.

Verse 42

अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते

ఇప్పుడు మొదటి పాదంలో మూధన్య లక్షణముగల త్రిపదాక్షరం ఉద్భవిస్తుంది; అదే అంశం అన్ని పాదాల చివరలోనూ ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 43

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं

పాద ఆరంభంలో క్రమాన్ని ప్రతిలోమంగా చేసి పూర్వపదంలోని చివరి అక్షరాన్ని గ్రహించాలి; అలాగే చివరి పాదంలోని చివరి అక్షరాన్నీ. ఈ విధంగా మొదటి పాద ఆరంభంలో అక్షరద్వయం ఉంటుంది.

Verse 44

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः स्यात् षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं

చతుష్ఛదంలో అది అష్టఛదమవుతుంది; అష్టఛదంలో మళ్లీ మూడు వర్ణాల సమూహం ఉండాలి. కానీ షోడశఛదంలో ఏకాంతర విన్యాసం చేస్తే ప్రతి భాగం ఒక్క అక్షరమే అవుతుంది.

Verse 45

कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे

కర్ణికను పైకి ఎత్తి (చిహ్నించి) చతుష్పత్ర పద్మంలో కర్ణికలోకి పత్రాకార అక్షరావళిని ప్రవేశపెట్టాలి.

Verse 46

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे

కర్ణిక (మధ్యభాగం)లో ఒక గుర్తు/అక్షరాన్ని లిఖించాలి; దిక్కులలోను విదిక్కులలోను రెండేసి చొప్పున లిఖించాలి. అష్టదళ కమలంలో దిశల ప్రకారం ప్రవేశ–నిర్గమాలను కూడా ఏర్పాటు చేయాలి.

Verse 47

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे

విభిన్నమైన, అసమాన వర్ణవర్గాలు కలిగిన పత్రావళి క్రమమున్న షోడశదళ కమలయంత్రంలో ముందుగా మంత్రాక్షరాలను దళక్రమంలో విన్యసించి; అనంతరం మధ్యలో సమాక్షర-న్యాసం చేయాలి.

Verse 48

द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः

ఇక్కడ ‘చక్రం’ రెండు భాగాలుగా విభజించబడుతుంది; దీనికి నాలుగు అరలు, తరువాత ఆరు అరలు ఉంటాయి, మరియు మొదటి విన్యాసమే ప్రధానము. పూర్వార్ధంలో ప్రతి పాదంలోని మొదటి మరియు ఐదవ స్థానాల అక్షరాలు సమానంగా ఉంటాయి.

Verse 49

अयुजो ऽश्वयुजश् चैव तुर्यावप्यष्टमावपि तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं

అదేవిధంగా ‘అయుజ’ (విషమ సమూహం), ‘అశ్వయుజా’, నాల్గవది మరియు ఎనిమిదవది—ఇవన్నీ క్రమంగా దాని ఉపపాదాలలో, అంటే పాదస్థానంలో, తూర్పు వైపున, పడమర వైపున స్థాపించాలి.

Verse 50

स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी

ఛందస్సులో నాలుగు పాదాలు ఉన్నప్పుడు, ‘నాభి’ (మధ్య సంధి) వద్ద దాని మొదటి అక్షరాన్ని గ్రహించి, విభజనను పడమర సరిహద్దు వరకు తీసుకెళ్లాలి. మిగిలిన భాగంలో రెండు పాదాలు (విన్యాసార్థం) విడిగా మిగులుతాయి.

Verse 51

तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि

నాలుగవ పాదాంతంలో (చివర నుండి) మూడవ అక్షరం సమానంగా ఉండి, మొదటి మూడు పాదాలలో మొదటి రెండు అక్షరాలు ఒకేలా ఉండి, పాదంలో లెక్కించిన పదవ అక్షరం కూడా సమానమైతే, ఆ ఛందస్సు ఈ లక్షణంతో గుర్తించబడుతుంది।

Verse 52

प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं

ఆ ఛందస్సులో మొదటి మరియు చివరి పాదాలలో ప్రతి పాదానికి ఆరు తారా-ఏకకాలు (మాత్రా/తాళ గణన) ఉండి, మధ్యలో రెండు ఏకకాల విరామం ఉంటే, ఆ ఛందో విన్యాసం ‘వృహత్’ మరియు ‘క్రమ’ అని ప్రకటించబడింది।

Verse 53

सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत्

ముందుకు ఉన్న రెండు అరలు/రేఖలపై పాదంలోని అక్షరాలను క్రమంగా ఒక్కొక్కటిగా వ్రాయాలి. నాభి (కేంద్రం) లో పదవ అక్షరాన్ని స్థాపించాలి; నేమి (అంచు) పై నాలుగవ పద/సమూహాన్ని ఉంచాలి।

Verse 54

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः

శ్లోక ఛందస్సులో మొదటి, చివరి మరియు పదవ అక్షరాలు గురువులు (భారీ) అవుతాయి. సమ పాదాలలో మొదటి మరియు చివరి అక్షరాలు గురు; అలాగే ఆరంభంలో మిగిలిన పాదాలలో నియమానుసారం నాలుగవ, ఐదవ అక్షరాలు గురువులు అవుతాయి।

Verse 55

द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश् चक्राब्जकं कृतेः

రెండవ విన్యాసాన్ని ప్రతిలోమంగా (తిరగబెట్టి) చేయగా మూడవ పాదం/పదం ఏర్పడితే, ఆ విధంగా ఆ పదాన్ని నిర్మించాలి. ‘పత్ర’ పద్ధతిలో ‘దండ’ ఉంటుంది; ‘కృతి’ పద్ధతిలో ‘చక్రాబ్జక’ (చక్ర-కమల) విన్యాసం ఉంటుంది।

Verse 56

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः

ప్రథమ పాదార్ధంలో రెండవ రెండు వర్ణస్థానాలు సమానముగా ఉంటాయి; అలాగే ఏడవది మొదలైనవీ. ఉత్తర పాదార్ధంలో కూడా అదే విధంగా సదృశములు; కాబట్టి రెండు అర్ధాలలోనూ ద్వితీయ-స్థానాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ఛందోవిన్యాసం నిర్ణయించబడుతుంది.

Verse 57

द्वितीयषष्ठाः सदृशाश् चतुर्थपञ्चमावपि आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि

రెండవ మరియు ఆరవ పాదాలు సదృశములు; నాలుగవ మరియు ఐదవ పాదాలు కూడా అలాగే. మొదటి మరియు చివరి పాదాలు ఒకేలా; అలాగే పరార్ధంలోని ఏడవ పాదమూ తద్వతే సమానము.

Verse 58

समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः

సమ (జత) వర్ణాలను క్రమంగా చతుర్థం మరియు పంచమంలో వినియోగించాలి. అలాగే రెండు చతుర్థ-ఏకకాలను కలపాలి; దలాంతాలను క్రమంగా రెండు పాదాల చివర ఉంచాలి.

Verse 59

अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः

‘మురజ’ ఛందస్సులో పూర్వార్ధంలోని చివరి వర్ణం మరియు ఉత్తరార్ధంలోని మొదటి వర్ణం సదృశములు. పాద మధ్యంలో పడే వర్ణాన్ని ప్రాతిలోమ్యము మరియు అనులోమము—రెండు విధాలుగా పరిశీలించి నిర్ణయించాలి.

Verse 60

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत् पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोडशादपि

ఇక్కడ మొదటినుంచి ప్రారంభించి చతుర్థం వరకు అంతిమ భాగం/వర్ణాన్ని దృఢంగా బంధించి (స్థాపించి) ఉంచాలి. అలాగే పాదంలో చతుర్థం నుంచి ప్రారంభించి ‘దేవాది’ క్రమాన్ని తొమ్మిదవది నుంచి పదహారవది వరకు కూడా బంధించి స్థాపించాలి.

Verse 61

अक्षरात् पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम् कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत्

‘పుటక’ అనే ఛందోబంధంలో ఒక అక్షరం నుండి ప్రారంభించి మధ్య మధ్యలో నాలుగు అక్షరాల సమూహాలను చేర్చాలి; అలా చేస్తే అది మురజ (మృదంగ) ఆకారసదృశమైన నమూనాగా ఏర్పడుతుంది।

Verse 62

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर् अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा

రెండవ బంధం ‘చక్ర–శార్దూల–విక్రీడితక–సంపద’ అని ప్రసిద్ధం. ‘గోమూత్రికా’ అన్ని వృత్త/ఛందాలతో ఏర్పడుతుంది; ఇతర బంధాలు మాత్రం అనుష్టుభ్ ఛందంలోనే ఉంటాయి।

Verse 63

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा

ఇవాటికి—కవి మరియు కావ్యం—సరైన పేరు లేకపోతే, కేవలం స్నేహపూర్వక పిలుపులతో సంతోషించే వారు తృప్తిపడతారు; కానీ స్నేహితుడు కానివాడు అలాగే బాధపడతాడు।

Verse 64

वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः

బాణాలు, ధనుస్సు-బాణాల సామగ్రి, ఆకాశీయ (ప్రక్షేప్య) ఆయుధాలు, ఖడ్గాలు, ముద్గరాలు/గదలు, శక్తులు (భాలాలు); అలాగే రెండు, నాలుగు లేదా మూడు ముళ్లున్న ఆయుధాలు—మరియు వజ్రం, ముసలం, అంకుశం।

Verse 65

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका एते बन्धास् तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः

‘పదం’, ‘రథస్య’, ‘నాగస్య’, ‘పుష్కరిణీ’, ‘అసిపుత్రికా’—ఇవి బంధాల (బంధన/విన్యాస) సాంకేతిక నామాలు; ఇలాంటివి మరికొన్ని కూడా, పండితులు ఇదే విధంగా స్వయంగా గ్రహించాలి।