Adhyaya 338

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలోని అలంకారప్రకరణంలో ‘నాటకనిరూపణం’ అనే మూడు వందల ముప్పై ఏడవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు మూడు వందల ముప్పై ఎనిమిదవ అధ్యాయం—‘శృంగారాది రసనిరూపణం’ ప్రారంభమవుతుంది. అగ్ని పలికెను—అక్షరం, పరబ్రహ్మం, సనాతనం, అజం, విభువు; వేదాంతాలలో ఏకమని చెప్పబడినది—అదే చైతన్యం, అదే జ్యోతి, అదే ఈశ్వరుడు।

Verse 2

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया

ఆయన ఆనందం సహజమైనది; అది కొన్నిసార్లు వ్యక్తమవుతుంది. ఆ వ్యక్తీకరణనే ‘రసం’ అని పిలుస్తారు—చైతన్యచమత్కారంనుండి జనించే ఆస్వాదం।

Verse 3

आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं

ఆ (ప్రకృతి/ఆదితత్త్వ) యొక్క మొదటి వికారం ‘అహంకారం’ అని స్మృతిలో చెప్పబడింది. దానినుంచి ‘అభిమానం’ ఉద్భవిస్తుంది; మరియు అందులోనే ఈ సమస్త త్రిభువనం వ్యక్తరూపంగా సమావిష్టమై ఉంది.

Verse 4

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते

అభిమానంనుండి ఉద్భవించిన ‘రతి’ పరిపుష్టి పొంది పరిపక్వమై, వ్యభిచారి-భావాలు మొదలైన వాటి సాధారణ సమ్మేళనంతో కూడినప్పుడు, దానిని ‘శృంగార’ రసమని కీర్తిస్తారు.

Verse 5

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः

దీనికి భేదాలు కోరినంతగా అనేకం—హాస్యాది ఇతర రసాలూ అలాగే. ప్రతి దానికి తనదైన లక్షణం ఉంది; అది స్వస్థితి మొదలైన ప్రత్యేక కారణాలనుండి పుట్టి, ప్రత్యేక పరిఘోష (ధ్వని-ఉద్గారం) ద్వారా వ్యక్తమవుతుంది.

Verse 6

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते

సత్త్వాది గుణసంతానంనుండి పరమాత్మలో ఆధారితమైన (రస/భావ) స్థితులు జన్మిస్తాయి. రాగం నుండి శృంగార రసం కలుగుతుంది; తైక్ష్ణ్యము (తీక్ష్ణత) నుండి రౌద్ర రసం ఉత్పన్నమవుతుంది.

Verse 7

वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः

వీర రసం అవష్టంభం (ఆత్మవిశ్వాసం/ధైర్యం) నుండి పుట్టిందని చెప్పబడింది. బీభత్స రసానికి ఆధారం సంకోచం (వికర్ష/ఘృణ) అని భావిస్తారు. శృంగారంనుండి హాస్యం జన్మిస్తుంది; రౌద్రంనుండి కరుణ రసం ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 8

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः

వీరరసమునుండి అద్భుతరసం ఉద్భవిస్తుంది; వీభత్సరసమునుండి భయానకరసం ప్రాదుర్భవిస్తుంది. శృంగార, హాస్య, కరుణ, రౌద్ర, వీర, భయానక—ఇవీ ప్రధాన రసాలుగా చెప్పబడినవి.

Verse 9

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा

స్వభావతః నాలుగు రసాలు విశేషంగా గుర్తింపబడినవి—వీభత్స, అద్భుత, శాంత (మరియు పరంపర ప్రకారం ఇంకొకటి). త్యాగం లేక లక్ష్మీ ప్రకాశించనట్లే, రసం లేక వాణి/కావ్యం ప్రకాశించదు; అది నीरసమవుతుంది.

Verse 10

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते

అపారమైన కావ్యసంసారంలో కవియే ప్రజాపతివలె సృష్టికర్త. అతనికి విశ్వం ఎలా రుచిస్తుందో, అలాగే ఈ (కావ్యలోకం) రూపాంతరం చెంది నిర్మితమవుతుంది.

Verse 11

शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्

కవి శృంగారభావంతో యుక్తుడైతే, కావ్యంలో జగత్తు రసమయమవుతుంది. కానీ ఆ కవి వీతరాగుడైతే, అది (కావ్యలోకం) స్పష్టంగా నీరసం—రసరహితం—అవుతుంది.

Verse 12

न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति

భావం లేని రసం లేదు; రసం లేని భావం కూడా లేదు. భావాలు ఈ (విభావాది) ద్వారా రసాలను ఉద్భవింపజేస్తాయి; రసాలు కూడా భావాల ద్వారానే వ్యక్తమై అనుభూతి చెందుతాయి—అని చెప్పబడింది.

Verse 13

स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते

స్థాయీ భావాలు ఎనిమిది; అవి రతి (ప్రేమ/ఆనందం)తో ప్రారంభమవుతాయి. వ్యభిచారీ భావాలు స్తంభం మొదలైనవిగా చెప్పబడతాయి. మనస్సు అనుకూలంగా ఉన్నప్పుడు సుఖానుభవమే రతి అని గ్రహించబడుతుంది.

Verse 14

हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्

హర్షం మొదలైన కారణాల వల్ల మనస్సు వికసించడాన్ని హాసం (నవ్వు) అంటారు. విచిత్రమైనది మొదలైనవి చూసి చిత్తంలో కలిగే వైకల్యం/వ్యాకులతను భయం అంటారు.

Verse 15

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः

జుగుప్సా అంటే పదార్థాల పట్ల అసహ్యం/వికర్షణ; నింద అంటే దుర్భాగ్యాన్ని కలిగించేవారిపట్ల. విస్మయం అంటే అసాధారణమైన అర్థం/వస్తువు దర్శనంతో చిత్తం విస్తరించడం.

Verse 16

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः

స్తంభం మొదలైన ఎనిమిది స్థితులు సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే గుణాల నుండి ఉద్భవిస్తాయి. స్తంభం అంటే క్రియ/చేష్టకు ప్రతిఘాతం, అది భయం, రాగం మొదలైన వాటితో కూడి ఉంటుంది.

Verse 17

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः

స్వేదం అనేది శరీరంలోని జలం; అది శ్రమ, రాగం మొదలైనవాటితో కూడిన అంతర్గత క్షోభం వల్ల పుడుతుంది. హర్షం మొదలైన భావాల వల్ల దేహంలో ఉల్లాసం కలిగి, అంతరంగంలో పులకము/రోమాంచం ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 18

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः

హర్షాది భావాల వల్ల వాక్కు ఆగిపోవడం లేదా తడబడటం కలుగుతుంది; భయాది స్థితుల వల్ల స్వరభేదం (స్వరమార్పు) కలుగుతుంది; శోకం, ఇష్టనష్టం మొదలైన వాటి వల్ల మనోవైకల్యం ఏర్పడుతుందని చెప్పబడింది।

Verse 19

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते

క్రోధసదృశమైన తైక్ష్ణ్యం, ప్రఖర జాగృతి అనే లక్షణాలతో, ప్రతికూల పరిస్థితుల్లోనూ నిలిచిపోయి, పురుషార్థసాధన కోసం ముందుకు నడిపించే ఉద్దేశ్యబద్ధ ప్రేరణనే ‘ఉత్సాహం’ అని అంటారు।

Verse 20

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः

చిత్తక్షోభం వల్ల కలిగే గట్టిపడటం లేదా కుదుపులాంటి స్థంభమే ‘వేపథు’ (కంపనం) అని చెప్పబడింది. విషాదాది కారణంగా కలిగే వర్ణమార్పు ‘వైవర్ణ్యం’; అది కాంతి (దేహప్రభ) యొక్క విపర్యయం, అనగా అసాధారణ మార్పు।

Verse 21

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः

దుఃఖం, ఆనందం మొదలైన వాటి వల్ల పుట్టే కళ్ల నీరు ‘అశ్రు’ అని ప్రసిద్ధం. ఉపవాసం మొదలైన కారణాల వల్ల ఇంద్రియాల అస్తమయం (నిష్క్రియత) కలగడాన్ని ‘ప్రలయం’ అంటారు।

Verse 22

वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा

వైరాగ్యాది కారణాలతో ప్రారంభమయ్యే మనఃఖేదాన్ని ‘నిర్వేదం’ అంటారు. అలాగే మనఃపీడ మొదలైన వాటి వల్ల పుట్టే ‘సాదం’ శరీరమంతా వ్యాపించే ‘గ్లాని’ (శారీరక అలసట)గా వ్యక్తమవుతుంది।

Verse 23

शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः

సందేహం, అనిష్టం రాబోతుందనే ఊహ, అశుభ అవకాశాలపై దురాలోచన—ఇవే అసూయా మరియు మత్సరము. మద్యం మొదలైనవి సేవించుటవలన మనస్సు మోహితమగుటనే ‘మద’ అంటారు.

Verse 24

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते

అతిశయ క్రియల వల్ల అంతఃశరీరంలో పుట్టే క్లాంతియే ‘శ్రమ’. శృంగారాది క్రియలతో సహా ఏ కార్యంపైనా చిత్తానికి ద్వేషం కలగడం ‘ఆలస్యం’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 25

भयरागाद्युपस्थित इति ख दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते

భయం, రాగం మొదలైనవి ఉద్భవించినప్పుడు దైన్యం కలుగుతుంది; స్థైర్యం క్షీణిస్తుంది; ఆందోళన విషయంపై మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచన జరుగుతుంది; ఏమి చేయాలి, దానికి ఏ ఉపాయం—ఇవి గ్రహించలేకపోవడమే ‘మోహం’.

Verse 26

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः

మునుపు అనుభవించిన వస్తువు మళ్లీ ప్రతిబింబించుట ‘స్మృతి’. అర్థాన్ని నిర్ధారించి గ్రహించడం, తత్త్వజ్ఞానానికి దారి చూపడం ‘మతి’ (బుద్ధి).

Verse 27

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता

లజ్జ, అనురాగం మొదలైనవాటివల్ల చిత్తంలో కలిగే ప్రత్యేక సంకోచమే ‘సంకోచం’. ‘చపలత’ అనగా అస్థిరత; ‘హర్షం’ అనగా చిత్తప్రసన్నత.

Verse 28

आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते

ఆవేశంలాంటి గ్రహణం, ప్రతిఘటన, అతినిద్ర, స్వశక్తుల హాని, అలాగే కర్తవ్యసమయంలో ఉపక్రమం‑వివేకాల హ్రాసం—ఇదే ‘జడత’ అని చెప్పబడింది।

Verse 29

इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना

ఇష్టప్రాప్తి వల్ల సంపాదన కూడుతుంది; సంపద వల్ల అభ్యుదయం; ధృతి వల్ల గర్వం; గర్వం వల్ల ఇతరుల పట్ల అవమానం మరియు తనలోనే ఉత్తమత్వభావన కలుగుతుంది।

Verse 30

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः

దైవాది కారణాల వల్ల ఇష్టవస్తువులో విఘాతం కలిగితే విషాదం కలుగుతుంది. కోరుకున్నది లభించకపోతే కోరిక వల్ల ఏర్పడే చంచలస్థితినే ‘ఔత్సుక్యం’ అంటారు।

Verse 31

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः

చిత్త‑ఇంద్రియాల స్థైమిత్యం, అపస్మారం, అచల జడస్థితి; యుద్ధంలో బాధలవల్ల భయం; పునఃపునః విరక్తి; మరియు చిత్తవిస్మయం—ఇవి లక్షణాలుగా పేర్కొనబడ్డాయి।

Verse 32

क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा

క్రోధం శమించకపోవడమే ‘అమర్షం’; అకస్మాత్తుగా జాగృతి, చైతన్యోదయం (అంతర కలత) కూడా. ఇవి ‘అవహిత్థ’ (దాచిపెట్టే నటన)గా చెప్పబడతాయి; ‘గుప్తి’ (గోపనం) హావభావాలు‑బాహ్యాకారాల ద్వారా గ్రహించబడుతుంది।

Verse 33

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः

కోపం వల్ల కఠినత్వం పుడుతుంది—తీవ్ర వాక్కు, దండప్రహారాలు; దానివల్ల పండితులు ఉగ్రతను గ్రహిస్తారు. అదే కోపం నుండి ఊహ‑వితర్కాలు, ఆందోళనాత్మక అతివిచారం కలుగుతాయి; మనస్సు‑శరీరాలను బాధించే వ్యాధి కూడా పుడుతుంది.

Verse 34

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः

అసంబద్ధంగా, నియంత్రణలేని ప్రలాపంతో మొదలయ్యే ఉన్మాదం కామం (మదనుడు) మొదలైన వాటి వల్ల కలుగుతుంది; అయితే తత్త్వజ్ఞానం మొదలైన సాధనల ద్వారా చిత్తకషాయాల శుద్ధియే పరమ శమం—అత్యున్నత శాంతి.

Verse 35

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते

కావ్యాది రచనల్లో కవులు భావాలు, రసాలను తప్పక వినియోగించాలి; ఎందుకంటే ఎక్కడ ఏ విధంగా రతి మొదలైన భావాలు విభావితమై (ప్రకాశింపబడి) కనిపిస్తాయో, అక్కడే అవి వ్యక్తమవుతాయి.

Verse 36

विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते

విభావం అని పిలవబడేది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది—ఆలంబనాత్మకము, ఉద్దీపనాత్మకము. రతి మొదలైన భావాల సమూహం తన ఉపజీవ్య/ఆశ్రయము (ఆధారస్థానం)ను ఆశ్రయించి ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 37

आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा

ఇదే ఆలంబన-విభావం; ఇది నాయకుడు మొదలైన వాటి ఆధారంగా ఏర్పడుతుంది. నాయకుడు ధీరోదాత్త, ధీరోద్ధత, అలాగే ధీరలలిత అని వర్గీకరించబడతాడు.

Verse 38

धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः

ఇలా నాట్యపరంపరలో నాయకుడు నాలుగు/ఐదు విధాలుగా స్మరించబడతాడు—ధీరప్రశాంతుడు, అనుకూలుడు, దక్షిణుడు (వినయి-చతురుడు), శఠుడు (కపటి), ధృష్టుడు (ధైర్యవంతుడు); ఇవి సంప్రదాయంగా ప్రతిపాదించబడ్డాయి।

Verse 39

पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः

శృంగారరసంలో పీఠమర్ద, విట, విదూషక—ఈ ముగ్గురు నాయకుని నర్మసచివులు (వినోద-సహాయకులు) మరియు అతని అనునాయకులు, అనగా ఉపసహచరులు, అని చెప్పబడింది।

Verse 40

पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः

నాట్యప్రకారాలు ఇవి—పీఠమర్ద, సంబలక (సరుకుల సమకూర్చేవాడు), శ్రీమాన్ (సంపన్నుడు), ఆ (నగర) వేషజుడైన విట, విదూషక, వైహాసిక (హాస్యభాండుడు); అలాగే నాయక-నాయికలకు కూడా ఎనిమిది రకాలు స్మృతం।

Verse 41

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः

కౌశికమతాధికారులు అనేక ఉపభేదాలను వర్ణిస్తారు—‘స్వకీయా’ (స్వపత్నీ), ‘పరకీయా’ (పరపత్నీ), ‘పునర్భూ’ (పునర్వివాహిత), ‘సామాన్యా’ (సాధారణ స్త్రీ), ‘న పునర్భూ’ (పునర్భూ కానిది) మొదలైనవి।

Verse 42

उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये

వివిధ సంస్కారాల వల్ల స్థితమై, ఆలంబన-విభావాల సంబంధంలో భావాలను ఉదీప్తం చేసి పెంపొందించేవి ‘ఉద్దీపన-విభావాలు’ అని పిలవబడతాయి।

Verse 43

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः

అరవై నాలుగు కళలు రెండు విధాలుగా చెప్పబడినవి—కర్మాది ప్రాయోగిక శిల్పాలతో ప్రారంభమయ్యేవి, మరియు గీతికాది సంగీత-నాట్యకళలతో ప్రారంభమయ్యేవి. వీటిలో ‘కుహక’ (మాయ/జాదూ) ప్రధానంగా హాస్య-వినోదార్థమని స్మృతిలో పేర్కొనబడింది।

Verse 44

आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः

జాగృతమై సంస్కృతమైన భావాల ద్వారా ఆలంబన-విభావం వ్యక్తమవుతుంది. స్మృతి, ఆచ్ఛాదన, ద్వేషం, ప్రయత్నం అనే ఉద్దేశ్యపూర్వక క్రియల వల్ల అది మనస్సు, వాక్కు, బుద్ధి, శరీరాలను ప్రభావితం చేస్తుంది।

Verse 45

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते

రచన యొక్క ఆరంభమే పండితులచే ‘అనుభావం’—ప్రకట ప్రభావం—అని స్మరించబడింది. ఇక్కడ అది అనుభవించబడుతుంది, ఉద్భవిస్తుంది, అలాగే వివరిస్తారు।

Verse 46

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति

మానసిక వ్యాపారం అధికంగా ఉండే స్థితిని మనస్సు యొక్క ‘ఆరంభం’ అంటారు. అది రెండు విధాలు—పౌరుష (పురుష-స్వభావం) మరియు స్త్రైణ (స్త్రీ-స్వభావం); ఆచరణలో కూడా అలాగే ప్రసిద్ధం।

Verse 47

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः

శోభ, విలాసం, మాధుర్యం, స్థైర్యం, గాంభీర్యం, లలితత్వం, ఔదార్యం, తేజస్సు—ఈ ఎనిమిది ‘పౌరుష’ (వీర-పురుషోచిత గుణాలు) అని పిలువబడతాయి।

Verse 48

नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा

నీచుని నింద, ఉత్తములతో పోటీ, శౌర్యం, దాక్ష్యాది కారణాలు—ఇవి మనోధర్మాలుగా ఉన్నప్పుడు వాక్ప్రయోగంలో అలంకారమవుతాయి; అలంకృతమైన గృహం అందంగా కనిపించునట్లు।

Verse 49

भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता

భావం, హావం, హేలా, శోభ, కాంతి, దీప్తి, మాధుర్యం, శౌర్యం, ప్రాగల్భ్యం, ఉదారత—ఇవే లక్షణగుణాలుగా గుర్తించబడినవి।

Verse 50

स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः

స్త్రీల విషయంలో స్థైర్యం, గాంభీర్యం—ఇవి ఇక్కడ ద్వాదశ విభావాలలో చెప్పబడ్డాయి. వీటినుంచి భావం ఉద్భవిస్తుంది; దాని క్రీడామయ ప్రకటన ‘విలాసం’, లలిత-కోకిల్యభావ ప్రకటన ‘హావం’. భావం కొన్నిసార్లు స్వల్పమై ఉండవచ్చు, హర్షజన్యమై కూడా ఉంటుంది।

Verse 51

वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु

వాక్యయుక్తిని ‘వాగారంభం’ అంటారు; అది ద్వాదశ విధములు. వాటిలో అభాషణం (మాటలాడకపోవడం), ఆలాపం (సాధారణ సంభాషణ), ప్రలాపం (అసంబద్ధ బకబక) మరియు బహువచనం (అధికంగా మాట్లాడటం) ఉన్నాయి।

Verse 52

विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः

‘విలాపం’ అనగా దుఃఖాన్ని తెలిపే మాట; ‘అనులాపం’ అనగా పదేపదే పలుకుట; ‘సంలాపం’ అనగా చెప్పినదానికి ప్రత్యుత్తరంగా సాగే సంభాషణ; ‘అపలాపం’ అనగా ఇతరథా పలుకుట—వ్యతిరేకమో తప్పించుకునే మాటో।

Verse 53

वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्

‘వార్తాప్రయాణం’ (ప్రస్థానకథనం), ‘సందేశం’, ‘నిర్దేశం’, ‘ప్రతిపాదనం’, ‘తత్త్వదేశం’, ‘అతిదేశం’, ‘అపదేశం’, ‘అన్యవర్ణనం’—ఇవి ప్రసంగప్రదర్శన విధానాలుగా అంగీకరించబడినవి.

Verse 54

उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः

ఉపదేశం, శిక్షావాక్యం, వ్యాజోక్తి, వ్యపదేశకం—బోధను కలిగించి సుబుద్ధి ఆరంభింపజేయుటకు వాక్కు యొక్క ఈ వ్యవహారం అంగీకరించబడింది. దీని భేదాలు మూడు—రీతి, వృత్తి, ప్రవృత్తి.