Adhyaya 337

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यादिलक्षणं नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः जुष्टमिति ज , ट च अथ सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नाटकनिरूपणम् अग्निर् उवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा ज्ञेयः समवकारश् च भवेत् प्रहसनन्तथा

ఇట్లు ఆగ్నేయ మహాపురాణంలోని అలంకార ప్రకరణంలో “కావ్యాది-లక్షణం” అనే 336వ అధ్యాయం ముగిసింది. (పాఠ్య గమనిక: “జుష్టమ్ ఇతి”—ఇక్కడ ‘జ’ మరియు ‘ట’ అక్షరాలు.) ఇప్పుడు 337వ అధ్యాయం “నాటక నిరూపణం” ప్రారంభమవుతుంది. అగ్ని పలికెను—నాటకం, ప్రకరణం, డిమ, ఈహామృగం; అలాగే సమవకారం మరియు ప్రహసనం—ఇవి నాట్యవిధాలుగా తెలుసుకోవలెను.

Verse 2

व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा

ఇంకా వ్యాయోగం, భాణం, వీథి, అంకం, త్రోటకం; అలాగే నాటికా, సట్టకం, శిల్పకం, కర్ణా, ఏకం, దుర్మల్లికా—ఇవీ నాట్యరూపాలు.

Verse 3

प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा

ప్రస్థానం, భాణికా, భాణీ, గోష్ఠీ, హల్లీశకం; అలాగే కావ్యం, శ్రీ-గదితం, నాట్య-రాసకం, రాసకం—ఇవీ సాహిత్య మరియు నాట్యరచనల రూపాలుగా గుర్తించబడ్డాయి.

Verse 4

उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् सामान्यञ्च विशेषश् च लक्षणस्य द्वयी गतिः

ఉల్లాప్యకం మరియు ప్రేంక్షణం—ఇవితో మొత్తం సంఖ్య ఇరవైఏడు అవుతుంది. అలాగే లక్షణా (సూచ్యార్థం) యొక్క గతి రెండు విధాలు—సామాన్యము మరియు విశేషము.

Verse 5

सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि

‘సామాన్యము’ అన్ని విషయాలకు వర్తిస్తుంది; ‘శేషము’ అవసరమైన చోట వినియోగించబడుతుంది. పూర్వరంగం ముగిసిన తరువాత దేశము, కాలము—ఇవిరెండింటినీ కూడా నిర్దేశించాలి.

Verse 6

रसभावविभावानुभावा अभिनयास् तथा अङ्कः स्थितिश् च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात्

రసము, భావము, విభావము, అనుభావము; అలాగే అభినయము, అంకము, స్థితి—ఇవన్నీ ‘సామాన్యము’; ఎందుకంటే ఇవి సర్వత్ర వ్యాపించి వర్తిస్తాయి.

Verse 7

विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत्

ప్రత్యేక నియమం సందర్భం వచ్చినప్పుడు చెప్పాలి; సామాన్య సూత్రం ముందుగా చెప్పబడుతుంది. నాట్యం త్రివర్గసాధనం (ధర్మ-అర్థ-కామ సాధన) అని అంటారు; అలాగే ‘కరణ’మని పిలిచేది కూడా.

Verse 8

इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके

దాని చేయవలసిన విధానమే పూర్వరంగం; అది నియమానుసారం నిర్వహించాలి. పూర్వరంగంలో నాందీముఖాలు (మంగళప్రస్తావాలు) మరియు ముప్పై రెండు అంగాలు ఉంటాయి.

Verse 9

देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते

ఆరంభంలో దేవతలకు నమస్కారం, గురువులకు స్తుతి, అలాగే గో, బ్రాహ్మణ, రాజు మొదలైనవారికి ఆశీర్వాదాది గానం (ఉచ్చారణ) చేయాలి.

Verse 10

नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः

రూపకాలలో నాందీ ముగింపున సూత్రధారుని ప్రవేశపెట్టాలి; అలాగే ప్రస్తావనలో గురుపరంపర క్రమం, వంశప్రశంస, కవి స్వపౌరుషం/సామర్థ్యాన్ని వివరించాలి।

Verse 11

सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत् नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा

కావ్యానికి సంబంధించిన సంబంధం (సంబంధ) మరియు అర్థం (అర్థ) సహా ఈ ఐదు అంశాలను సూచించాలి—ఇది నటి, విదూషకుడు లేదా పారిపార్శ్వికుడు (సహచర పాత్ర) ఎవరు చెప్పినా సరే।

Verse 12

सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते चित्रैर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः

సూత్రధారునితో కలిసి వారు పరస్పరం సంభాషించే చోట—తమ తమ నాట్యోద్దేశ్యాల నుంచి పుట్టిన చిత్రమైన వాక్యాలు, సందర్భోచితమైన తేటైన ఆక్షేపాలతో—అదే నాట్యసంవాద లక్షణం।

Verse 13

आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस् तथा

పండితులు ‘ఆముఖం’నే ‘ప్రస్తావన’ అని గ్రహించాలి; అలాగే ఆరంభోపాయాలుగా ‘ప్రవృత్తకం’, ‘కథోద్ఘాతం’, ‘ప్రయోగాతిశయం’ కూడా ఉన్నాయి।

Verse 14

आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

ఆముఖం (ప్రస్తావన) మూడు రకాలుగా ఉంటుంది; అది బీజం మరియు అంశేషంతో సంబంధించి ఉద్భవిస్తుంది। ఇప్పటికే ప్రవృత్తమైన కాలం/అవస్థను ఆశ్రయించి, కథాసూత్రాన్ని పట్టిన కవి అక్కడ దానిని వర్ణించాలి।

Verse 15

तदाश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा

మునుపటి విషయంపై ఆధారపడి పాత్ర ప్రవేశించుటను ‘ప్రవృత్తక’మని అంటారు; లేదా సూత్రధారుని వాక్యములో వాక్యార్థమే మాత్రమె వ్యక్తమయ్యే స్థలం అదే।

Verse 16

गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स उच्यते प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

ఏదైనా విషయము/ఉపకరణము తీసుకొని పాత్ర ప్రవేశించితే దానిని ‘కథోద్ఘాత’ అంటారు. అలాగే ప్రదర్శనలో సూత్రధారుడు రంగస్థల నిర్వహణను వివరించే భాగం ‘ప్రయోగ’మని స్మరించబడుతుంది।

Verse 17

ततश् च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते

ఆ తరువాత పాత్ర ప్రవేశించాలి; అదే ప్రదర్శన-ప్రయోగంలోని విశేషోత్తమత్వం. నాటకాది కృతుల శరీరమని ‘ఇతివృత్తం’ను ప్రకటించారు।

Verse 18

सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः

దీనికి రెండు భేదాలు స్మృతిలో ఉన్నాయి—‘సిద్ధ’ మరియు ‘ఉత్ప్రేక్షిత’. ఆగమ పరంపరలో దర్శించబడినది ‘సిద్ధ’; కవి కల్పనచే సృష్టించబడినది ‘ఉత్ప్రేక్షిత’.

Verse 19

वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात्

కథావస్తువు యొక్క ఐదు అర్థప్రకృతులు క్రమంగా—వీజం, బిందువు, పతాకా, ప్రకరీ, కార్యం. వీటికి అనుగుణంగా క్రమానుసారంగా ఐదు ‘చేష్టలు’ (నాట్యగతులు) కూడా ఉంటాయి।

Verse 20

प्रारम्भश् च प्रयत्नश् च प्राप्तिः सद्भाव एव च नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश् च पञ्चमः

ఆరంభం మరియు నిరంతర ప్రయత్నం, సాధన (ప్రాప్తి), సద్భావం (శుభ ఉద్దేశం), అలాగే నిశ్చిత ఫలప్రాప్తి—ఇవి విజయసంబంధమైన పంచయోగాలు; ఐదవది ఫలసంబంధం.

Verse 21

मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश् च तथैव च तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः

క్రమంగా సంధులు ఐదే: ముఖం (ఆరంభం), ప్రతిముఖం (ప్రత్యారంభం), గర్భం (వికాసం), విమర్శ (విచారణ/మలుపు), మరియు నిర్వహణం (పరిష్కారం/ముగింపు)।

Verse 22

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते

అల్పంగా సూచించబడినదైనా అనేక విధాలుగా విస్తరించి, ఫలంలో ముగియునది—అదే కావ్యంలోని ‘బీజం’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 23

यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं

కావ్యంలో అనేకార్థ-రసాలను పుట్టించగల ‘బీజం’ మొదటగా ఎక్కడ ఉద్భవించి, కృతి-శరీరంతో అనుసంధానమై ఉంటుందో—అదే ‘ముఖం’ (ఆరంభం) అని ప్రకటించబడింది.

Verse 24

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम्

రచనలో ఇష్టార్థం స్పష్టంగా నిర్మించాలి; కథా-ప్రవాహం క్షీణించకూడదు లేదా తెగకూడదు; ప్రయోగం ద్వారా రాగం (రసాస్వాదం) కలగాలి; మరియు గూఢ విషయాలు తప్పక దాచాలి.

Verse 25

आश् चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च

‘ఆశ్చర్యకరం’ అని ప్రసిద్ధి పొందినది, సమస్త ప్రకాశాలకు ప్రకాశకమైనది—అలాగే కవిత్వమూ. అది తన అవయవాలు (అంగాలు) లేనిదైతే శ్రేష్ఠం కాదు; శరీరావయవాలు లేని మనిషి శ్రేష్ఠుడు కానట్టే।

Verse 26

देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते अतस्तयोरुपादाननियमात् पदमुच्यते

దేశం, కాలం లేకుండా ఏ ఇతివృత్తం (కథావృత్తం) ఏ విధంగానూ సాగదు. అందువల్ల ఈ రెండింటిని పేర్కొనడం నియమంగా ఉండటంతో, ఆ అవసరమైన స్థాపనను ‘పదం’ అని అంటారు।

Verse 27

देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित् सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति

దేశాలలో భారతవర్షం శ్రేష్ఠం; కాలక్రమంలో కృతయుగం మొదలైన మూడు యుగాలు ప్రధానమైనవి. ఈ రెండింటిని విడిచితే ప్రాణులకు సుఖదుఃఖాల ఉద్భవం అరుదుగా మాత్రమే జరుగుతుంది. సర్గసిద్ధాంతంలో సృష్టి మరియు సృష్ట్యాది విషయాల చర్చ విస్తరించినా అది దోషకరం కాదు।