Adhyaya 153
Dharma-shastraAdhyaya 15317 Verses

Adhyaya 153

Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)

ఈ అధ్యాయంలో గృహస్థాచారాల చర్చ అనంతరం బ్రహ్మచర్యాశ్రమధర్మం వివరించబడింది; ధర్మాన్ని జీవనచక్రంలోని విద్యాక్రమంగా చూపి సామాజిక నిరంతరతను, ఆధ్యాత్మికోన్నతిని రక్షించేదిగా చెప్పింది. మొదట ఋతురాత్రుల నియమాలు, గర్భాధానము మరియు గర్భసంబంధ సంస్కార విధులు వస్తాయి. తరువాత జననసంస్కారాలు—సీమంతం, జాతకర్మ, నామకర్మ—మరియు వర్ణానుసార నామకరణ నియమాలు పేర్కొనబడ్డాయి. ఆపై చూడాకర్మాది, వర్ణం–వయోమితి ప్రకారం ఉపనయన కాలనిర్ణయం; విద్యార్థి మేఖల, అజినం, దండం, వస్త్రం, ఉపవీతం వంటి సామగ్రి క్రమబద్ధంగా చెప్పబడింది. ఆచార్యుని కర్తవ్యాలు—శౌచం, సదాచారం, అగ్నికార్యాలు, సంధ్యావందనం—శిక్షణగా నిర్దేశించబడ్డాయి. భోజన దిశా-ప్రతీకం, నిత్య ఆహుతి-సదృశ క్రమశిక్షణ, అలాగే భోగవిలాసం, హింస, పరనింద, అశ్లీల వాక్యాల నిషేధాలు ఉన్నాయి. చివరగా వేదస్వీకరణ, దక్షిణ, సమావర్తనస్నానం ద్వారా బ్రహ్మచర్యం శాస్త్రాధ్యయనంతో పాటు నైతిక నియమాన్ని సమన్వయించే జ్ఞానవ్రతంగా సంపూర్ణమవుతుంది।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहस्थवृत्तयो नाम व्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ब्रह्मचर्याश्रमधर्मः पुष्कर उवाच धर्ममाश्रमिणां वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु षोडशर्तुनिशा स्त्रीणामाद्यस्तिस्रस्तु गर्हिताः

ఇట్లు ఆగ్నేయ మహాపురాణంలో ‘గృహస్థవృత్తయః’ అనే నూట యాభై రెండవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇక నూట యాభై మూడవ అధ్యాయం—‘బ్రహ్మచర్యాశ్రమధర్మం’ ప్రారంభం. పుష్కరుడు పలికెను—ఆశ్రమస్థుల ధర్మాలను చెప్పుదును; వినుడి, అవి భోగమూ మోక్షమూ ప్రసాదించునవి. స్త్రీలకు పదహారు ‘ఋతు-రాత్రులు’ (సంతానయోగ్య రాత్రులు) ఉంటాయి; అయితే మొదటి మూడు నింద్యములు.

Verse 2

व्रजेद्युग्मासु पुत्रार्थी कर्माधानिकमिष्यते गर्भस्य स्पष्टताज्ञाने सवनं स्पन्दनात् पुरा

పుత్రార్థి పురుషుడు (ఋతుకాలంలోని) జంట (యుగ్మ) రాత్రులలో (భార్యను) సమీపించాలి; అతనికి గర్భాధాన సంబంధమైన ‘ఆధానిక కర్మ’ విధించబడింది. గర్భం స్పష్టంగా స్థిరపడినదని తెలుసుకొనుటకు, భ్రూణస్పందన (స్పందన) అనుభూతి కలగకముందే ‘సవన’ (నియత ఆచారం/క్రియ) చేయవలెను।

Verse 3

षष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तं पुत्रीयं नामभं शुभं अच्छिन्ननाड्यां कर्तव्यं जातकर्म विचक्षणैः

ఆరవ లేదా ఎనిమిదవ నెలలో సీమంత సంస్కారం చేయవలెను. అనంతరం సంతానప్రదమైన శుభనామం పెట్టవలెను. నాభినాడి కోయకమునుపే పండితులు జాతకర్మ చేయవలెను.

Verse 4

अशौचे तु व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते शर्मान्तं ब्राह्मस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य तु

అశౌచకాలం గడిచిన తరువాత నామకర్మ (నామకరణం) చేయవలెను. బ్రాహ్మణునికి ‘-శర్మన్’ తో ముగిసే పేరు, క్షత్రియునికి ‘-వర్మన్’ తో ముగిసే పేరు విధించబడింది.

Verse 5

गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः शर्मान्तं ब्रह्मणस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य च

వైశ్య, శూద్రులకు ‘-గుప్త’ లేదా ‘-దాస’ యుక్తమైన పేరు ప్రశస్తం. బ్రాహ్మణునికి ‘-శర్మన్’ అంత్యనామం, క్షత్రియునికి ‘-వర్మన్’ అంత్యనామం అని చెప్పబడింది.

Verse 6

गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः बालं निवेदयेद्भर्त्रे तव पुत्रो ऽयमित्युत

వైశ్య, శూద్రులకు ‘-గుప్త’ లేదా ‘-దాస’ రకమైన పేరు ప్రశస్తం. తరువాత శిశువును భర్తకు సమర్పించి—“ఇది మీ కుమారుడు” అని చెప్పవలెను.

Verse 7

यथाकुलन्तु चूडाकृद् ब्राह्मणस्योपनायनं गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे गर्भादेकादशे नृपे

కులాచారం ప్రకారం చూడాకర్మ (ముండనం) చేయవలెను. ఓ రాజా! బ్రాహ్మణుని ఉపనయనం గర్భగణనలో ఎనిమిదవ సంవత్సరంలో—లేదా జన్మగణనలో ఎనిమిదవ సంవత్సరంలో—లేదా గర్భం నుండి పదకొండవ సంవత్సరంలో చేయవలెను.

Verse 8

गर्भात्तु द्वादशे वैश्ये षोडशाब्दादितो न हि मुञ्जानां वल्कलानान्तु क्रमान्मौज्ज्याः प्रकीर्तिताः

వైశ్యునికి గర్భగణన ప్రకారం పన్నెండవ సంవత్సరంలో ఉపనయనం చేయవలెను; పదహారవ సంవత్సరం మొదలుకొని (అదికి మించి) చేయరాదు. క్రమంగా మౌంజీ అనే పవిత్ర మేఖల ముంజగడ్డి మరియు వల్కల తంతువులతో చేసినదిగా ప్రకటించబడింది.

Verse 9

मार्गवैयाध्रवास्तानि चर्माणि व्रतचारिणां पर्णपिप्पलविल्वानां क्रमाद्दण्डाः प्रकीर्तिताः

వ్రతాచరణ చేసేవారికి మృగ (హరిణ) మరియు వ్యాఘ్ర (పులి) చర్మాలు విధించబడ్డాయి. అలాగే క్రమంగా దండాలు పర్ణ (పలాశ), పిప్పల (అశ్వత్థ) మరియు బిల్వ వృక్షాల కట్టెలతో చేసినవిగా చెప్పబడినవి.

Verse 10

केशदेशललाटास्यतुल्याः प्रोक्ताः क्रमेण तु अवक्राः सत्वचः सर्वे नाविप्लुष्टास्तु दण्डकाः

ఆ దండాలు క్రమంగా కేశప్రాంతం, నుదురు, ముఖం—ఈ భాగాల ప్రమాణానికి సమానమని చెప్పబడినవి. అన్నీ నేరుగా, బలమైన తొక్కతో ఉండాలి; దండకాలు పొక్కులు వచ్చినవి గానీ కాలినవి గానీ కాకూడదు.

Verse 11

वासोपवीते कार्पासक्षौमोर्णानां यथाक्रमं आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षितं

వస్త్రం మరియు ఉపవీతం విషయములో క్రమంగా కార్పాసం (పత్తి), క్షౌమం (నార/లినెన్), ఊర్ణం (ఉన్న) వాడవలెను. అలాగే మాట ప్రారంభం, మధ్య, ముగింపులో ‘భవత్’ అనే పదం గౌరవసూచక సంబోధనను సూచిస్తుంది.

Verse 12

प्रथमं तत्र भ्हिक्षेत यत्र भिक्षा ध्रुवं भवेत् स्त्रीणाममन्त्रतस्तानि विवाहस्तु समन्त्रकः

మొదట భిక్ష నిశ్చయంగా లభించే చోటనే భిక్ష కోరాలి. స్త్రీల విషయంలో ఈ సంస్కారాలు వేదమంత్రాలు లేకుండా చేయవలెను; అయితే వివాహం మాత్రం మంత్రాలతో చేయవలెను.

Verse 13

उपनीय गुरुः शिष्यं सिक्षयेच्छौचमादितः आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च

ఉపనయనం చేసిన తరువాత గురువు శిష్యునికి మొదట శౌచనియమాలు, సదాచారం, అగ్నికార్య విధులు మరియు సంధ్యోపాసనను బోధించాలి।

Verse 14

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः श्रियं प्रत्यङ्मुखी भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः

తూర్పు ముఖంగా భోజనం చేస్తే ఆయుష్షు, దక్షిణ ముఖంగా చేస్తే యశస్సు, పడమర ముఖంగా చేస్తే శ్రీ-సంపద, ఉత్తర ముఖంగా చేస్తే ఋతం—ధర్మానుగుణ సత్యవ్యవస్థ—లభిస్తుంది।

Verse 15

सायं प्रातश् च जुहुयान् नामेध्यं व्यस्तहस्तकं मधु मांस जनैः सार्धं गीतं नृत्यञ्च वै त्यजेत्

సాయంకాలం మరియు ప్రాతఃకాలం హోమం చేయాలి; అలాగే అపవిత్రత, అస్తవ్యస్త చేతులతో చేసే అనుచిత క్రియలు, మధు మరియు మాంసం, భోగార్థం జనసంగం, పాటలు మరియు నృత్యం వదలాలి।

Verse 16

नृत्यञ्च वर्जयेदिति ख , ग , घ , ङ , छ , ञ , ट च सायं प्रातश्चेत्यादिः, नृत्यञ्च वै त्यजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति हिंसाम्परापवादं च अश्लीलं च विशेषतः दण्डादि धारयेन्नष्टमप्सु क्षिप्त्वान्यधारणं

‘నృత్యాన్ని వర్జించాలి’ అని కొన్ని ప్రతుల్లో పాఠం ఉంది; ‘…మరియు నృత్యాన్ని త్యజించాలి’ అనే ముగింపు జ-ప్రతిలో లేదు. ముఖ్యంగా హింస, పరనింద, అశ్లీలతలను విడిచిపెట్టాలి. దండాది ధరించవచ్చు; అది పోతే నీటిలో వదిలి మరొకటి స్వీకరించాలి।

Verse 17

वेदस्वीकरणं कृत्वा स्रायाद्वै दत्तदक्षिणः

వేదాన్ని అధికారికంగా స్వీకరించి, విధిగా దక్షిణా ఇచ్చిన తరువాత, సమాప్తి కర్మగా స్నానం చేయాలి।

Frequently Asked Questions

It specifies saṃskāra sequencing and technical constraints—timing for sīmanta and upanayana, varṇa-linked naming suffixes, and standardized materials and quality-controls for the student’s girdle, skins, and staff.

By treating disciplined study, purity, sandhyā worship, and restraint as a single vow-structure: regulated conduct stabilizes the senses, supports Vedic learning, and aligns daily life with ṛta/dharma, thereby serving both social duty and liberation.