Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 17

Devanagari script

गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणि रामेश्वरास्त्रयः । कपालेश्वरतीर्थानि त्रीणि हंसकृतानि च

Transliteration

gautameśvaratīrthāni trīṇi rāmeśvarāstrayaḥ | kapāleśvaratīrthāni trīṇi haṃsakṛtāni ca

Translation

கௌதமேஸ்வரத் தீர்த்தங்கள் மூன்று; ராமேஸ்வரங்களும் மூன்று. கபாலேஸ்வரத் தீர்த்தங்கள் மூன்று; ஹம்ஸக்ருத (ஹம்ஸனால் நிறுவப்பட்ட) புனிதத் தலங்களும் மூன்று.

Word by Word

• गौतमेश्वरतीर्थानि: Gautameśvara-tīrthas
• गौतमेश्वरतीर्थानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गौतम + ईश्वर + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (गौतमेश्वरस्य तीर्थानि)

• त्रीणि: three
• त्रीणि: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्याशब्द/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), बहुवचन; संख्याविशेषणम् (गौतमेश्वरतीर्थानि इति विशेष्यस्य)

• रामेश्वराः: Rāmeśvaras
• रामेश्वराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राम + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (रामस्य ईश्वराः)

• त्रयः: three
• त्रयः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्याशब्द/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; संख्याविशेषणम् (रामेश्वराः इति विशेष्यस्य)

• कपालेश्वरतीर्थानि: Kapāleśvara-tīrthas
• कपालेश्वरतीर्थानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कपाल + ईश्वर + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कपालेश्वरस्य तीर्थानि)

• त्रीणि: three
• त्रीणि: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्याशब्द/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; संख्याविशेषणम् (कपालेश्वरतीर्थानि इति विशेष्यस्य)

• हंसकृतानि: made by the swan (Haṃsa)
• हंसकृतानि: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हंस + कृत (कृ-धातु, क्त-प्रत्यय; कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त-भूतकर्मणि कृदन्तम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (हंसेन कृतानि/हंसस्य कृतानि—प्रयोगे नामरूपेण)

• च: and
• च: Avyaya (Conjunction/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

Speaker

A sage (muni), per the adhyāya’s narrative enumeration

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gautameśvara (3), Rāmeśvara (3), Kapāleśvara (3), Haṃsa-kṛta (3)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: assembly of sages / pilgrims-instruction audience

Visual Art Cues

Scene: Four triads of shrines along the river: Gautama with kamandalu near a liṅga; Rāma offering water to a liṅga; Kapāleśvara with skull-bowl symbolism subdued and reverent; a luminous Haṃsa marking three pure spots on the water.

Characters & Entities

• Gautameśvara
• Rāmeśvara
• Kapāleśvara
• Haṃsa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is supported by pilgrimage and remembrance of Śiva through many consecrated tīrthas; sacred geography itself becomes a map of liberation-oriented practice.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Multiple Śaiva tīrthas in the Revā Khaṇḍa: the sets called Gautameśvara, Rāmeśvara, Kapāleśvara, and Haṃsakṛta.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is stated here; the verse functions as a catalog of visit-worthy tīrthas (implying snāna, darśana, and worship customary to such sites).