Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 72, Shloka 1

भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च

Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।

sa prāṅmukho rājagṛhād abhiniryāya rāghavaḥ |

tataḥ sudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm ||2.72.1||

hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |

śatadrūm atarat śrīmān nadīm ikṣvākunandanaḥ ||2.72.2||

ஒளிமிக்க ராகவன் கிழக்குமுகமாக ராஜகிருஹத்திலிருந்து புறப்பட்டான். சுதாமா நதியைப் பார்த்து அதைத் தாண்டினான்; பின்னர் தொலைத் துறையுடைய ஹ்லாதினியையும், மேற்கு நோக்கிப் பாயும் அலைமிகு சதத்ரூ நதியையும் கடந்து சென்றான்.

अपश्यन्not seeing
अपश्यन्:
कर्ता (कर्तृविशेषणम्)
TypeVerb
Root√पश् (धातु) + नञ्-प्रत्यय (नकार-निषेध) → अपश्यत्/अपश्यन् (कृदन्त-शतृ)
Formकृदन्तः (शतृ-प्रत्ययान्तः वर्तमानकाले), प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्, पुल्लिङ्गः; नञ्-निषेधयुक्तः; (अत्र कर्तरि विशेषणरूपेण—'न पश्यन्')
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध/निपात (वाक्यालङ्कारः)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्ययम्; निपातः/समुच्चयार्थ-भेदकः (emphatic/contrastive particle)
ततःthereafter/from there
ततः:
अधिकरण-सम्बन्धी क्रियाविशेषणम् (देश/काल)
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात्; अव्ययीभावे)
Formअव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (अपादान/क्रमसूचकः—'thereafter/from there')
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (स्थानवाचकः)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (तद्-प्रातिपदिकात्; अव्यय)
Formअव्ययम्; देशवाचक-क्रियाविशेषणम्
पितरम्father
पितरम्:
कर्म (अपश्यन्—कर्म)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्
पितुःof (his) father
पितुः:
षष्ठी-सम्बन्ध (सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्गः; षष्ठी-विभक्तिः; एकवचनम् (सम्बन्धः)
आलयेin the abode
आलये:
अधिकरण (स्थानम्)
TypeNoun
Rootआलय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः; एकवचनम्
जगामwent
जगाम:
क्रिया
TypeVerb
Root√गम् (धातु)
Formलिट्-लकारः (परोक्षभूत/परिपूर्णभूतः), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्
भरतःBharata
भरतः:
कर्ता
TypeNoun
Rootभरत (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्
द्रष्टुम्to see
द्रष्टुम्:
प्रयोजन (क्रियार्थकः)
TypeVerb
Root√दृश् (धातु) → द्रष्टुम् (तुमुन्-प्रत्ययान्तः)
Formकृदन्तम्; तुमुन्-प्रत्ययान्तः (अनन्तरक्रियार्थक-इन्फिनिटिव्), अव्ययभावः; प्रयोजनार्थे (to see)
मातरम्mother
मातरम्:
कर्म (द्रष्टुम्—कर्म)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्
मातुःof (his) mother
मातुः:
षष्ठी-सम्बन्ध (सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः; षष्ठी-विभक्तिः; एकवचनम् (सम्बन्धः)
आलयेin the abode
आलये:
अधिकरण (स्थानम्)
TypeNoun
Rootआलय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः; एकवचनम्

Glorious and prosperous prince Bharata, the delight of the Ikshvaku race, set out from Rajagriha, took the eastern direction, and observing the course of the river Sudama crossed Hladini and Satadru rivers which were very wide and flowing westwards crested with waves.

B
Bharata
R
Rājagṛha
S
Sudāmā (river)
H
Hlādinī (river)
Ś
Śatadrū (river)

FAQs

Dharma is shown as promptness in duty: Bharata’s movement toward Ayodhya signals responsibility to family and kingdom, placing obligation above ease.

Bharata departs from Rājagṛha and proceeds eastward, crossing successive rivers on the route back toward Ayodhya.

Diligence and resolve—Bharata advances steadily across difficult terrain, reflecting steadfast commitment to rightful conduct.