Adhyaya 56
धनंजयस्य आश्वासनम् (Dhanaṃjaya’s Reassurance and the Opening Engagement)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Raid) Upa-Parva
Vaiśaṃpāyana narrates Arjuna’s immediate post-victory positioning after overcoming Karṇa (Vaikartana) and directing Uttara toward the sector marked by a golden palm-standard. Arjuna identifies Bhīṣma on the Kuru side and frames the encounter as a deliberate test of skill and resolve, forecasting a decisive, wheel-like penetration of the opposing formation. He employs vivid martial metaphors—blood as a river, bodies as a forest to be cut, and the enemy host as combustible fuel—while maintaining a strategic aim: stabilizing Uttara’s confidence and enabling coherent movement in battle. Arjuna further grounds legitimacy in prior divine-weapon acquisition, listing celestial astras received from Rudra, Varuṇa, Agni, Vāyu, and Indra, thereby presenting capability as disciplined knowledge rather than mere bravado. The engagement then begins: Kuru princes converge; Duḥśāsana wounds Uttara and strikes Arjuna; Arjuna counters by cutting Duḥśāsana’s bow and driving him back. Vikarṇa attacks and is felled from his chariot; Duḥsaha and Viviṃśati press forward but are disabled when Arjuna kills their horses, forcing withdrawal. The chapter ends with Arjuna advancing in all directions, undefeated, having secured tactical advantage and restored allied morale.
Chapter Arc: अर्जुन–कृप-संग्राम की गूँज अभी थमी ही थी कि रणभूमि के ऊपर एक अलौकिक हलचल उठती है—घुड़सवार योद्धा निकट आते हैं और आकाश में दिव्य विमानों की छाया फैलने लगती है। → कौरव-पक्ष के घुड़सवार, तोमर और अंकुश से प्रेरित उग्र अश्वों पर सवार होकर आगे बढ़ते हैं; उसी क्षण इन्द्र अपने सुदर्शन विमान पर देवगणों सहित प्रकट होते हैं। एक-एक कर विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, मरुत, गन्धर्व, राक्षस, सर्प, पितर और महर्षि—सब युद्ध-दर्शन हेतु आ जुटते हैं। → आकाश ‘प्रभासित’ हो उठता है—रत्नजटित, चित्र-विचित्र विमानों की पंक्तियाँ रण के ऊपर स्थिर हो जाती हैं; इन्द्र सहित त्रयस्त्रिंशत् देव और प्राचीन राजर्षियों की उपस्थिति से अर्जुन का युद्ध मानो लोक-त्रय का दृश्य बन जाता है। → देव-समुदाय और सिद्ध-महर्षि अर्जुन तथा कौरवदल के संग्राम को देखने के लिए आसन ग्रहण करते हैं; युद्ध अब केवल मनुष्यों का नहीं, कीर्ति और धर्म के साक्ष्य का प्रसंग बनकर स्थिर हो जाता है। → आकाश में दिव्य दर्शक-मंडली सज चुकी है—अब पृथ्वी पर कौन-सा बाण-प्रहार इस सभा के सामने निर्णायक रूप लेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत योहरणपर्वमें अजुन-कृप-संग्रामविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५५ ॥। हि >> आय न (0) है ० षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: अर्जुन और कृपाचार्यका युद्ध देखनेके लिये देवताओंका आकाशमें विमानोंपर आगमन वैशम्पायन उवाच तान्यनीकान्यदृश्यन्त कुरूणामुग्रधन्विनाम् । संसर्पन्ते यथा मेघा घर्मान्ते मन्दमारुता:
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஜனமேஜயா! அதன் பின் கொடிய வில்லேந்திய கௌரவர்களின் படைவியூகங்கள் மெதுவாக முன்னே நகர்ந்து காணப்பட்டன. அவை கோடையின் முடிவில் மென்மையான காற்றால் உந்தப்பட்ட மேகங்கள் மெல்ல மெல்ல திரள்ந்து வருவது போலத் தோன்றின.
Verse 2
अभ्याशे वाजिनस्तस्थु: समारूढा: प्रहारिण: । भीमरूपाश्न मातज्रास्तोमराड्कुशनोदिता: । महामात्रै: समारूढा विचित्रकवचोच्च्चला:
குதிரை வீரர்கள் அருகே வந்து தாக்கத் தயாராய் ஏறி நின்றனர். அவர்களுடன் அச்சமூட்டும் யானைகளும் முன்னே வந்தன; பாகன்கள் ஈட்டிக் குத்துகளாலும் அங்குசத் தட்டுகளாலும் அவற்றை முன்னே தள்ளினர். அந்த யானைகளின் மேல் அமர்ந்த வீரர்கள் பலவகை கவசங்களின் ஒளியால் மின்னினர்.
Verse 3
ततः शक्र: सुरगणै: समारुह[ सुदर्शनम् । सहोपायात् तदा राजन विश्वाश्वचिमरुतां गणै:
அப்போது அரசே! சக்கிரன் இந்திரன் தேவர்களுடன் தன் அழகிய விமானத்தில் ஏறி, விஸ்வேதேவர்கள், அஸ்வினிக் குமாரர்கள், மருத்கணங்களுடன் சேர்ந்து, பரஸ்பரப் பகை கொண்ட இரு அணிகளின் கொடிய மோதல் எழுந்திருந்த இடத்திற்கே வந்தடைந்தான்.
Verse 4
तद् देवयक्षगन्धर्वमहोरगसमाकुलम् । शुशुभे5 भ्रविनिर्मुक्त ग्रहाणामिव मण्डलम्
அப்போது தேவர்கள், யக்ஷர்கள், கந்தர்வர்கள், பெருநாகர்கள் (விமானங்களில்) நிறைந்து, அங்குள்ள வானம் மேகமூடல் நீங்கிய கிரகமண்டலம் போல ஒளிர்ந்து அழகுற்றது.
Verse 5
अस्त्राणां च बल॑ तेषां मानुषेषु प्रयुझजताम् । तच्च भीम॑ महद् युद्ध कृपार्जुनसमागमे । द्रष्टम भ्यागता देवा: स्वविमानै: पृथक् पृथक्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—மனிதர்களிடையே பயன்படுத்தப்படும் போது அந்த தெய்வீக அஸ்திரங்களின் வல்லமை எவ்வாறு வெளிப்படுகிறது என்பதைப் பார்க்க, தேவர்கள் ஒவ்வொருவரும் தனித்தனியாகத் தம் தம் விமானங்களில் வந்து சேர்ந்தனர். கிருபரும் அர்ஜுனனும் மோதிய சந்திப்பில் எழுந்த அந்த அச்சமூட்டும் மாபெரும் போரைக் கண்கூடாகக் காணவே அவர்கள் வந்தனர்.
Verse 6
शतं शतसहस्राणां यत्र स्थूणा हिरण्मयी । मणिरत्नमयी चान्या प्रासादं तदधारयत्
அங்கே எண்ணிலடங்கா தூண்கள் தாங்கிய ஒரு பிரகாசமான மாளிகை இருந்தது—சில தூண்கள் பொன்னால் ஆனவை; சில தூண்கள் மணியும் ரத்தினமும் பதிக்கப்பட்டவை. அந்தச் செல்வச் செழிப்பும் தெய்வீகக் கைவினையும் சேர்ந்து, அது இந்திரலோகத்தின் மாட்சியை நினைவூட்டியது.
Verse 7
तत: कामगमं दिव्यं सर्वरत्नविभूषितम् । विमान देवराजस्य शुशुभे खेचरं तदा
அப்போது அந்த விமானங்களுள் தேவராஜன் இந்திரனின் ஆகாயச் சஞ்சார விமானம் மிகுந்த ஒளியுடன் திகழ்ந்தது. அது விருப்பத்திற்கேற்ப நகரும் தெய்வீக வாகனம்; எல்லா வகை ரத்தினங்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டு, தெய்வீக ஆட்சியின் மாட்சியைப் பரப்பியது.
Verse 8
तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशत् तिष्ठन्ति सहवासवा: । गन्धर्वा राक्षसा: सर्पा: पितरक्ष महर्षिभि:
அங்கே வாசவனாகிய (இந்திரன்) உடன் முப்பத்துமூன்று தேவர்கள் ஒளிவீசித் திகழ்ந்தனர். அவர்களுடன் கந்தர்வர், ராட்சசர், நாகர், பித்ருக்கள், மகரிஷிகளும் இருந்தனர்—பிரபஞ்சத்தின் தர்ம ஒழுங்கைச் சாட்சியாக்கும் பேரவையாக அது தோன்றியது.
Verse 9
तथा राजा वसुमना बलाक्ष: सुप्रतर्दन: । अष्टकश्न शिबिश्वैव ययातिर्नहुषो गयः
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அங்கே அரசன் வசுமனா, பலாக்ஷன், சுப்ரதர்தனன், மேலும் அஷ்டகன், சிபி, அதோடு யயாதி, நஹுஷன், கயன் ஆகியோரும் காணப்பட்டனர்.
Verse 10
मनु: पूरू रघुर्भानु: कृशाश्वः सगरो नलः । विमाने देवराजस्य समदृश्यन्त सुप्रभा:
வைசம்பாயனர் கூறினார்— தேவராஜன் இந்திரனின் விமானத்தில் மனு, பூரு, ரகு, பானு, கிருஷாஷ்வன், சகரன், நலன் ஆகியோர் அனைவரும் ஒளிவீசும் பெருமையுடன் காணப்பட்டனர்।
Verse 11
अग्नेरीशस्य सोमस्य वरुणस्य प्रजापते: । तथा धातुर्विधातुश्च कुबेरस्थ यमस्य च
வைசம்பாயனர் கூறினார்— அக்னி, ஈசன், சோமன், வருணன், பிரஜாபதி, தாதா, விதாதா, குபேரன், யமன் ஆகியோரின் விமானங்கள் வானத்தின் பல பகுதிகளில் தனித்தனியாக ஒளிர்ந்தன; ஒவ்வொன்றும் தத்தம் அளவும் விரிவும் போலவே வெளிப்பட்டன।
Verse 12
अलनम्बुषोग्रसेनानां गन्धर्वस्य च तुम्बुरो: । यथामानं यथोद्देशं विमानानि चकाशिरे
வைசம்பாயனர் கூறினார்— கந்தர்வர்களான அலம்பூஷா, உக்ரசேனன், மேலும் கந்தர்வராஜன் தும்புருவின் விமானங்களும் தத்தம் அளவிற்கும் நியமிக்கப்பட்ட இடத்திற்கும் ஏற்ப வானில் ஒளிர்ந்தன।
Verse 13
सर्वदेवनिकायाश्न सिद्धाश्ष परमर्षय: । अर्जुनस्य कुरूणां च द्रष्ठ युद्धमुपागता:,ये सभी देवसमुदाय, सिद्ध और महर्षिगण अर्जुन तथा कौरवदलका युद्ध देखनेके लिये जुटे थे
வைசம்பாயனர் கூறினார்— தேவர்களின் கூட்டமும், சித்தர்களும், பரமரிஷிகளும் அர்ஜுனனுக்கும் குருக்களுக்கும் இடையிலான போரைக் காண அங்கே வந்து கூடியனர்।
Verse 14
दिव्यानां सर्वमाल्यानां गन्ध: पुण्यो5थ सर्वशः । प्रससार वसन्ताग्रे वनानामिव भारत
வைசம்பாயனர் கூறினார்— ஓ பாரதா! அப்போது அந்த எல்லா தெய்வீக மாலைகளின் புனித மணம் எங்கும் பரவியது—வசந்தத்தின் தொடக்கத்தில் காடுகளின் நறுமணம் அனைத்திடத்தும் நிறைவதுபோல்.
Verse 15
जनमेजय! जैसे वसन्तके प्रारम्भमें वनके फ़ूलोंकी मनोहर सुगन्न्ध सब ओर फैलने लगती है, उसी प्रकार दिव्य मालाओंकी पुण्यमय गन्ध वहाँ सब ओर छा गयी ।।
வைசம்பாயனர் கூறினார்— ஓ ஜனமேஜயா! வசந்தத்தின் தொடக்கத்தில் காட்டுப் பூக்களின் இனிய மணம் எங்கும் பரவுவது போல, தெய்வ மாலைகளின் புனித மணமும் அங்கே எல்லாத் திசைகளிலும் நிறைந்தது. அங்கு விமானங்களில் அமர்ந்திருந்த தேவர்களின் ரத்தினங்கள், குடைகள், ஆடைகள், மாலைகள், சாமரங்கள் முதலியன தெளிவாகக் காணப்பட்டன.
Verse 16
उपाशाम्यद् रजो भौम॑ सर्व व्याप्तं मरीचिभि: । दिव्यगन्धानुपादाय वायुर्योधानसेवत
வைசம்பாயனர் கூறினார்— பூமியின் தூசி அடங்கியது; ஒளிக்கதிர்கள் எங்கும் பரவின. தெய்வ மணத்தை ஏந்திய காற்று அங்கிருந்த வீரர்களிடையே உலாவி, அவர்களைப் பணிவிடை செய்வதுபோல் தோன்றியது.
Verse 17
प्रभासितमिवाकाशं चित्ररूपमलंकृतम् । सम्पतद्धिः स्थितैश्ञापि नानारत्नविभासितै:
வைசம்பாயனர் கூறினார்— பலவகை ரத்தினங்களின் ஒளியால் மின்னும், வியத்தகு வடிவங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட பல விமானங்கள்—சில நிலைத்து, சில மேல்கீழாகச் சுழன்று—வானத்தை ஒளிமயமாக்கி விசித்திர அழகால் நிறைத்தன. அந்த தெய்வக் காட்சியில் விமானங்களில் இருந்த தேவர்களால் சூழப்பட்ட வஜ்ரதாரி, பேரொளி கொண்ட இந்திரன் தாமரை மற்றும் நீலத் தாமரை மாலைகளை அணிந்து பிரகாசித்தான். பல வீரர்களுடன் நிகழ்ந்த அர்ஜுனனின் அந்த மாபெரும் போரைக் கண்டு கண்டு, அவன் இன்னும் திருப்தியடையவில்லை.
Verse 18
विमानैरविविधैश्षित्रैरुपानीतै: सुरोत्तमै: । वज्भच्छुशुभे तत्र विमानस्थै: सुरैर्वृत:
வைசம்பாயனர் கூறினார்— உயர்ந்த தேவர்கள் கொண்டு வந்த பலவகை வியத்தகு விமானங்கள் அங்கே தோன்ற, அந்த இடம் தெய்வீகப் பெருமையால் விளங்கியது. அங்கு விமானங்களில் இருந்த தேவர்களால் சூழப்பட்ட வஜ்ரதாரி, பேரொளி கொண்ட இந்திரன் மிகச் சிறப்பாகப் பிரகாசித்தான்.
Verse 19
बिभ्रन्मालां महातेजा: पद्मोत्पलसमायुताम् । विप्रेक्षष्माणो बहुभिनातृप्पत् सुमहाहवम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்— பேரொளி கொண்ட இந்திரன் தாமரை-நீலத் தாமரை மலர்களால் பின்னிய மாலையை அணிந்திருந்தான். பல வீரர்கள் நோக்கிக் கொண்டிருந்த அந்த மாபெரும் போரைக் கண்டு கொண்டே இருந்தும், அவன் திருப்தியடையவில்லை.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to fulfill protective duty while operating under concealment: Arjuna must act decisively to defend Matsya and Uttara, yet regulate the extent and manner of self-revelation and force, balancing necessity with strategic restraint.
Competence joined to composure is ethically superior to impulsive display: disciplined knowledge (astravidyā), calm leadership, and morale stewardship enable effective action that remains aligned with duty even under political constraints.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its significance is contextual—demonstrating how regulated power and leadership under pressure function as practical dharma within the epic’s broader ethical architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.