Adhyaya 29
Kṣānti–Tejas Viveka: Prahlāda’s Instruction to Bali (Draupadī’s Application)
Upa-parva: Draupadī–Yudhiṣṭhira Saṃvāda: Prahlāda–Bali Itihāsa (Kṣānti–Tejas Discourse)
Draupadī cites an ancient itihāsa: Bali Vairochana questions Prahlāda on whether kṣamā (forbearance) or tejas (assertive power) is superior. Prahlāda rejects absolutism—neither constant severity nor constant forbearance is always beneficial. He details the systemic risks of perpetual leniency: subordinates and dependents may disrespect authority, appropriate resources, disregard obligations, and destabilize household order. He then outlines risks of tejas when driven by rajas and anger: misapplied punishments, conflict with allies, social hatred, material loss, and eventual collapse of authority; people fear the harsh ruler as they would a dangerous presence. Prahlāda concludes with a rule of timing: be gentle when appropriate and severe when appropriate; such discernment yields well-being here and beyond. He enumerates ‘kṣamā-kālāḥ’—conditions warranting forgiveness (e.g., prior benefactors, the ignorant, first offenses, inadvertent harms, and prudential considerations of place/time/strength and public risk). Draupadī then interprets the present as a ‘tejas-time’ regarding the persistently harmful Dhārtarāṣṭras, asserting that no current occasion for forbearance remains, while acknowledging that both softness and sharpness have social consequences and that the wise ruler knows their proper timing.
Chapter Arc: वनवास के बीच युधिष्ठिर अपने ही मन के भीतर उठते ज्वार को पहचानते हैं—क्रोध को ‘मनुष्यों का हन्ता’ कहकर वे स्वयं से और अपने निकट जनों से प्रश्न करते हैं कि लोक-नाशक इस अग्नि को कोई धर्मात्मा कैसे आश्रय दे सकता है। → वे क्रोध के परिणामों का क्रमशः विस्तार करते हैं: क्रोध से प्रजा का विनाश, बुद्धि का क्षय, शान्ति का लोप और संबंधों का टूटना। फिर वे प्रतिपक्ष (सुयोधन) के वध तक की इच्छा को भी क्रोधजन्य प्रलोभन मानकर कठोर आत्मसंयम का आग्रह करते हैं—यहाँ नैतिक संघर्ष तीव्र होता है, क्योंकि अन्याय का प्रतिकार और क्षमा का व्रत आमने-सामने खड़े हैं। → युधिष्ठिर का निर्णायक कथन उभरता है: ‘संपूर्ण लोक के संकुपित होने पर भी शम (शान्ति) ही प्रजाओं के संधि-मूल है’—और ‘सर्व आपत्तियों में क्षमा’ को पुरुषार्थ का शिखर बताकर वे क्रोध-त्याग को ही सच्चा तेज घोषित करते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष यह बनता है कि वास्तविक तेज वह है जिसमें भीतर क्रोध का निवास नहीं; जो उत्पन्न क्रोध को बुद्धि से दबा देता है, वही तत्त्वदर्शियों की दृष्टि में तेजस्वी है। युधिष्ठिर क्षमा को नीति, आत्मरक्षा और लोक-कल्याण—तीनों का आधार ठहराते हैं। → क्षमा का यह आदर्श-निर्णय आगे के व्यवहार में कैसे टिकेगा—विशेषतः सुयोधन के अन्याय और भविष्य के संघर्षों के सामने—यह प्रश्न अनुत्तरित रहकर अगले प्रसंगों की ओर संकेत करता है।
Shlokas
Verse 1
#:2:8 #:23:.7 () हि २ 7 एकोनत्रिशो< ध्याय: युधिष्ठिरके द्वारा क्रोधकी निन्दा और क्षमाभावकी विशेष प्रशंसा युधिछिर उवाच क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुन: । इति विद्धि महाप्राज्ञे क्रोधमूली भवाभवौ
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்—அதி ஞானமுடையவளே! கோபம் மனிதர்களை அழிப்பது; அதே கோபம் அடக்கப்பட்டால் வளர்ச்சிக்குக் காரணமாகும். அறிந்துகொள்—உயர்வும் தாழ்வும் இரண்டிற்கும் வேர் கோபமே.
Verse 2
यो हि संहरते क्रोधं भवस्तस्य सुशोभने । यः पुन: पुरुष: क्रोधं नित्यं न सहते शुभे । तस्याभावाय भवति क्रोध: परमदारुण:
அழகியவளே! கோபத்தை அடக்குபவனுக்கு உயர்வு உண்டாகும்; ஆனால் கோபத்தின் வேகத்தை எப்போதும் தாங்க இயலாத மனிதனுக்கு அதே கோபம் மிகக் கொடுமையானதாகி அழிவைத் தரும்.
Verse 3
क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते । तत् कथं मादृश: क्रोधमुत्सूजेल्लोकनाशनम्
இந்த உலகில் மக்களின் அழிவு கோபத்திலிருந்தே தோன்றுகிறது என்பது தெளிவாகப் புலப்படுகிறது. அப்படியிருக்க, என்னைப் போன்றவன் உலகை அழிக்கும் கோபத்துக்கு எவ்வாறு இடம் கொடுப்பான்?
Verse 4
क्रुद्ध: पापं नर: कुर्यात् क्रुद्धों हन्याद् गुरूनपि । क्रुद्ध: परुषया वाचा श्रेयसो5प्यवमन्यते
கோபத்தில் ஆட்கொள்ளப்பட்ட மனிதன் பாவம் செய்கிறான்; கோபவெறியில் குருமார்களையும் கொல்லத் துணிகிறான். மேலும் கோபம் நிறைந்தவன் கடுமையான சொற்களால் உயர்ந்தோரையும் அவமதிக்கிறான்.
Verse 5
वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कहिचित् । नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा
கோபமுற்றவன் எதைச் சொல்ல வேண்டும், எதைச் சொல்லக் கூடாது என்பதை எப்போதும் அறியான். கோபத்தில் உள்ளவனுக்கு செய்யக்கூடாத செயல் எதுவுமில்லை; சொல்லக்கூடாத சொல் எதுவுமில்லை.
Verse 6
हिंस्यात् क्रोधादवध्यांस्तु वध्यान् सम्पूजयीत च । आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद् यमसादनम्
கோபத்தின் வேகத்தில் மனிதன் கொல்லக் கூடாதவர்களையும் காயப்படுத்தலாம்; தண்டனைக்குரியவர்களையே மாறாகப் போற்றவும் செய்யலாம். மேலும் கோபத்தில் ஆட்கொள்ளப்பட்டவன் தன்னையே அழித்துக் கொண்டு யமனின் இல்லத்திற்குச் செல்லவும் நேரிடலாம்.
Verse 7
एतान् दोषान् प्रपश्यद्धिर्जित: क्रोधो मनीषिभि: । इच्छद्धि: परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम्
இந்தக் குற்றங்களைத் தெளிவாகக் கண்டு, இவ்வுலகிலும் மறுவுலகிலும் உன்னத நலனை நாடும் அறிவுடையோர் கோபத்தை வென்றுள்ளனர்.
Verse 8
त॑ं क्रोध॑ वर्जितं धीरै: कथमस्मद्विधश्चरेत् । एतद् द्रौपदि संधाय न मे मन्यु: प्रवर्धते
திடமுடைய அறிவோர் கைவிட்ட அந்தக் கோபத்தை என்னைப் போன்றவன் எவ்வாறு பயன்படுத்த முடியும்? ஓ த்ரௌபதீ, இதை நினைத்தே என் சினம் வளராது.
Verse 9
आत्मानं च परांश्चैव त्रायते महतो भयात् | क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन् द्वयोरेष चिकित्सक:
கோபமுற்றவனுக்கு எதிர்கோபம் காட்டாமல்—அவன் சீற்றமுற்றிருந்தாலும் தானோ அசையாமல் இருப்பவன்—தன்னையும் பிறரையும் பெரும் அச்சத்திலிருந்து காக்கிறான். அவன் தன் பக்கம், பிறர் பக்கம்—இரு தரப்பின் குறைகளையும் நீக்கும் வைத்தியனாகிறான்.
Verse 10
मूढो यदि क्लिश्यमान: क्रुध्यते5शक्तिमान् नर: । बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमात्मना
மயக்கமுற்றும் வலியற்றும் உள்ளவன் பிறரால் துன்புறுத்தப்பட்டபோது வலிமைமிக்கவர்கள்மீதும் கோபம்கொண்டால், அவன் தன் செய்கையாலேயே தன் அழிவைத் தானே வரவழைத்துக் கொள்கிறான்.
Verse 11
तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मन: । तस्माद् द्रौपद्यशक्तस्य मन्योर्नियमनं स्मृतम्
தன்னடக்கம் இழந்து கோபத்தின் வேகத்தில் உயிரை விட்டுவிடுகிறவனுக்கு இவ்வுலகமும் மறுவுலகமும்—இரண்டும் அழிகின்றன. ஆகவே, த்ரௌபதீ, தாங்கும் வலிமை இல்லாதவனுக்கு கோபத்தை அடக்குதல் தான் சிறந்தது எனக் கருதப்படுகிறது.
Verse 12
विद्वांस्तथैव य:ः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यति | अनाशयित्वा कलेष्टारं परलोके च नन्दति
அதேபோல் அறிவும் வலிமையும் உடையவன் பிறரால் துன்புறுத்தப்பட்டாலும் கோபம்கொள்ளான்; துன்பம் செய்தவனை அழிக்காமலேயே மறுவுலகிலும் ஆனந்தத்தின் பங்காளியாகிறான்.
Verse 13
तस्माद् बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा । क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता,इसलिये बलवान् या निर्बल सभी विज्ञ मनुष्योंको सदा आपत्तिकालमें भी क्षमाभावका ही आश्रय लेना चाहिये
ஆகவே வலிமையுள்ளவனாக இருந்தாலும் பலவீனனாக இருந்தாலும்—விவேகமுள்ளவன் எப்போதும் பொறுமையையும் மன்னிப்பையும் கடைப்பிடிக்க வேண்டும்; பேரிடர்காலத்திலும் மன்னிப்பின் பாதையையே தேர்ந்தெடுக்க வேண்டும் என்று ஞானிகள் கூறுகின்றனர்.
Verse 14
मन्योहिं विजयं कृष्णे प्रशंसन््तीह साधव: । क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम्
ஹே கிருஷ்ணா! இங்கு சான்றோர் கோபத்தின் மீது பெறும் வெற்றியையேப் புகழ்கிறார்கள். இந்த உலகில் பொறுமையும் க்ஷமையும் உடைய தர்மவான் எப்போதும் உண்மையான வெற்றியாளன் என்பதே சத்புருஷர்களின் உறுதியான கருத்து.
Verse 15
सत्यं चानृततः श्रेयो नृशंस्याच्चानृशंसता । तमेवं बहुदोषं तु क्रोधं साधुविवर्जितम्
பொய்யை விட உண்மை மேலானது; கொடுமையை விட கருணை மேலானது. ஆகவே பல குற்றங்களால் நிறைந்ததும் சான்றோர் விலக்குவதுமான அந்தக் கோபத்தைத் துறக்க வேண்டும்.
Verse 16
तेजस्वीति यमाहुर्व पण्डिता दीर्घदर्शिन:
தூரநோக்குடைய பண்டிதர்கள் அவனையே ‘தேஜஸ்வி’ என்று கூறுகின்றனர்.
Verse 17
यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया प्रतिबाधते
எழுந்த கோபத்தை அறிவால் அடக்குகிறவன்,
Verse 18
क्रुद्धों हि कार्य सुश्रोेणि न यथावत् प्रपश्यति । नाकार्य न च मर्यादां नर: क्रुद्धोडनुपश्यति
ஹே அழகிய இடுப்புடையவளே! கோபம் பிடித்த மனிதன் எந்தக் காரியத்தையும் உண்மையாய் காணமாட்டான். செய்யக்கூடாததை அறியான்; ஒழுக்கத்தின் எல்லைகளையும் உணரான்.
Verse 19
हन्त्यवध्यानपि क्ुद्धो गुरून् क्रुद्धस्तुदत्यपि । तस्मात् तेजसि कर्तव्य: क्रोधो दूरे प्रतिष्ठित:
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— கோபத்தில் ஆட்பட்ட மனிதன் கொல்லத் தகாதவர்களையும் கொன்று விடுவான்; கோபத்தில் குருமார்களையும் மூத்தோர்களையும் கடுஞ்சொற்களால் காயப்படுத்துவான். ஆகவே உள்ளார்ந்த வலிமை உடையவன் கோபத்தைத் தன்னிடமிருந்து தூரத்தில் வைத்திருக்க வேண்டும்.
Verse 20
दाक्ष्यं हमर्ष: शौर्य च शीघ्रत्वमिति तेजस: । गुणा! क्रोधाभिभूतेन न शक््या: प्राप्तुमजजसा
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— திறமை, அவமதிப்பை எதிர்கொள்ளும் பொறுமையுடனான உறுதி (அமர்ஷம்), வீரியம், விரைவு— இவை உள்ளார்ந்த தீவிரத்தின் குணங்கள். ஆனால் கோபத்தால் அடக்கப்பட்டவன் இவற்றை எளிதில் அடைய முடியாது.
Verse 21
क्रोधं॑ त्यक्त्वा तु पुरुष: सम्यक् तेजो5भिपद्यते । कालयुक्तं महा प्राज्ञे क्रुद्धैेस््तेज: सुदुःसहम्
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— கோபத்தைத் துறந்தால் மனிதன் உண்மையாகவே உள்ளார்ந்த ஒளியும் வலிமையும் பெறுகிறான். ஓ மஹாப்ராஜ்ஞரே! கோபத்தால் ஆளப்படுவோருக்கு பிறரின் காலத்திற்கேற்ற, நன்கு வழிநடத்தப்பட்ட வல்லமை மிகுந்த தாங்கமுடியாததாகிறது.
Verse 22
क्रोधस्त्वपण्डितै: शश्वत् तेज इत्यभिनिश्चितम् । रजस्तु लोकनाशाय विहितं मानुषं प्रति
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— அறிவிலிகள் கோபமே எப்போதும் ‘தெஜஸ்’ என்று தீர்மானிக்கிறார்கள். ஆனால் ரஜோகுணத்தால் எழும் அந்தக் கோபம் மனிதர்கள்மேல் செலுத்தப்பட்டால், அது மக்களழிவிற்குக் காரணமாகிறது.
Verse 23
तस्माच्छश्वत् त्यजेत् क्रोधं पुरुष: सम्यगाचरन् | श्रेयान् स्वधर्मानपगो न क्ुद्ध इति निश्चितम्
ஆகவே நேர்மையாக வாழ முயல்வவன் எப்போதும் கோபத்தைத் துறக்க வேண்டும். இது உறுதியாகத் தீர்மானிக்கப்பட்டது— தன் ஸ்வதர்மத்திலிருந்து வழுவினவனும் (ஒப்பிடுகையில்) மேல்; ஆனால் கோபக்காரன் மேல் அல்ல. ஏனெனில் கோபம் விவேகத்தையும் நடத்தையையும் அழிக்கிறது.
Verse 24
यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तमचेतसाम् | अतिक्रमो मद्विधस्य कथंस्वित् स्यादनिन्दिते
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— “அறிவிலிகள், விவேகம் அற்றவர்கள், மனம் நிலைபெறாதவர்கள் பொறுமை முதலிய நற்குணங்களின் எல்லையை மீறினாலும், தர்மத்தை அறிந்த என்மாதிரியானவன் அத்தகைய மீறலை எவ்வாறு செய்வான்? ஓ குற்றமற்றவளே, நற்குணமிகு த்ரௌபதீ!”
Verse 25
यदि न स्युर्मानुषेषु क्षमिण: पृथिवीसमा: । न स्यात् संधिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रह:
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— “மனிதர்களிடையே பூமியைப் போலப் பொறுமையுடையோர் இல்லையெனில், மனிதர்களிடையே சமாதானம் ஒருபோதும் ஏற்படாது; ஏனெனில் மோதலின் வேர் கோபமே.”
Verse 26
अभिषक्तो हाभिषजेदाहन्याद् गुरुणा हतः । एवं विनाशो भूतानामथधर्म: प्रथितो भवेत्
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— “சாபமடைந்தவன் சாபத்தால் பதிலளித்தால், அடிபட்டவன் திரும்ப அடித்தால்—குருவே துன்புறுத்தினாலும் அவர்மேல் கை உயர்த்தினால்—அத்தகைய கொள்கை எல்லா உயிர்களுக்கும் அழிவை உண்டாக்கும்; அப்போது அதர்மமே ‘தர்மம்’ எனப் புகழப்படும்.”
Verse 27
आद्ुष्ट: पुरुष: सर्व प्रत्याक्रोशेदनन्तरम् । प्रतिहन्याद्धतश्चलैव तथा हिंस्याच्च हिंसित:
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— “அனைவரும் கோபத்தின் ஆளாகிவிட்டால், குற்றமற்ற மனிதனும் அவமதிப்பு கேட்டவுடன் உடனே அவமதிப்பால் பதிலளிப்பான். அடிபட்டவன் திரும்ப அடிப்பான்; காயப்படுத்தப்பட்டவன் காயப்படுத்துவான். இவ்வாறு காயம் காயமாகத் தொடரும் முடிவற்ற சங்கிலி உருவாகும்.”
Verse 28
हन्युहिं पितर: पुत्रान् पुत्राश्ापि तथा पितृन् | हन्युश्व पतयो भार्या: पतीन् भार्यास्तथैव च,पिता पुत्रोंको मारेंगें और पुत्र पिताको, पति पत्नियोंकों मारेंगे और पत्नियाँ पतिको
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— “அப்போது தந்தைகள் மகன்களை கொல்வார்கள்; மகன்களும் தந்தைகளை. கணவர்கள் மனைவிகளை கொல்வார்கள்; மனைவிகளும் கணவர்களை.”
Verse 29
एवं संकुपिते लोके शम: कृष्णे न विद्यते । प्रजानां संधिमूलं हि शमं विद्धि शुभानने
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— ஓ கிருஷ்ணே! உலகமெங்கும் கோபமும் கலக்கமும் பரவியபோது, அமைதி எங்கும் காணப்படாது. ஓ அழகிய முகத்தவளே! அறிந்துகொள்— மக்களின் அமைதியின் வேர் சமாதானம் (சந்தி) தான்; ஒற்றுமை ஏற்படுத்துதலிலிருந்தே அமைதி பிறக்கிறது.
Verse 30
ताः क्षिपेरन् प्रजा: सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशे । तस्मान्मन्युविनाशाय प्रजानामभवाय च
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— ஓ த்ரௌபதீ! நீ சொல்வதுபோல் அரசன் கோபக்காரனாகிவிட்டால், அவன் விரைவில் எல்லா குடிகளையும் அழிவில் தள்ளிவிடுவான். ஆகவே அறிந்துகொள்— கோபமே மக்களின் அழிவுக்கும் வீழ்ச்சிக்கும் காரணம்.
Verse 31
यस्मात् तु लोके दृश्यन्ते क्षमिण: पृथिवीसमा: । तस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते,इस जगतमें पृथ्वीके समान क्षमाशील पुरुष भी देखे जाते हैं, इसीलिये प्राणियोंकी उत्पत्ति और वृद्धि होती रहती है
ஏனெனில் இவ்வுலகில் பூமியைப் போல பொறுமையும் மன்னிப்பும் உடையோர் காணப்படுகின்றனர்; அதனால் உயிர்களின் பிறப்பும் அவர்களின் இடையறாத வளர்ச்சியும் தொடர்கின்றன.
Verse 32
क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वापत्सु सुशो भने । क्षमावतो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम्,सुशोभने! पुरुषको सभी आपत्तियोंमें क्षमाभाव रखना चाहिये। क्षमाशील पुरुषसे ही समस्त प्राणियोंका जीवन बताया गया है
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— ஓ அழகியவளே! இவ்வுலகில் மனிதன் எல்லா இடர்களிலும் பொறுமையையும் மன்னிப்பையும் கடைப்பிடிக்க வேண்டும். ஏனெனில் உயிர்களின் வாழ்வும் நலனும் மன்னிப்புடையவனையே சார்ந்தது என்று போற்றப்படுகிறது.
Verse 33
आक्रुष्टस्ताडित: क्रुद्धः क्षमते यो बलीयसा । यश्व नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुष:
தன்னை விட வலிமைமிக்கவன் திட்டினாலும், அடித்தாலும், கோபத்தால் தூண்டினாலும் மன்னித்து விடுபவன்; மேலும் எப்போதும் தன் கோபத்தை வென்று வைத்திருப்பவன்— அவனே ஞானி, அவனே சிறந்த மனிதன்.
Verse 34
प्रभाववानपि नरस्तस्य लोका: सनातना: । क्रोधनस्त्वल्पविज्ञान: प्रेत्य चेह च नश्यति
நல்லொழுக்கத்தால் சனாதன உலகங்களை அடைவவனே உண்மையில் செல்வாக்குடையவன். ஆனால் கோபமுடையவன் குறைந்த விவேகமுடையவன்; இவ்வுலகிலும் மறுவுலகிலும் இரண்டிலும் அழிவை அடைகிறான்.
Verse 35
अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् | गीता: क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना
இவ்விஷயத்திலும் பொறுமையுடையோரின் நடத்தைக்கு எடுத்துக்காட்டாக அறிந்தோர் இந்த காத்தாவை எப்போதும் மேற்கோள் காட்டுவர். ஓ கிருஷ்ணே! பொறுமையில் புகழ்பெற்ற மகாத்மா காஷ்யபர் இதை பாடினார்.
Verse 36
क्षमा धर्म: क्षमा यज्ञ: क्षमा वेदा: क्षमा: श्रुतम् । य एतदेवं जानाति स सर्व क्षन्तुमहति
பொறுமையே தர்மம்; பொறுமையே யாகம்; பொறுமையே வேதங்கள்; பொறுமையே ஸ்ருதி. இதனை இவ்வாறு உணர்வவன் அனைத்தையும் மன்னிக்கத் தகுதியுடையவன் ஆகிறான்.
Verse 37
क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च । क्षमा तप: क्षमा शौचं क्षमयेदं धृतं जगत्
பொறுமையே பிரம்மம்; பொறுமையே சத்தியம். பொறுமையே கடந்ததும் வரவிருப்பதும். பொறுமையே தவம்; பொறுமையே தூய்மை. பொறுமையாலேயே இந்த முழு உலகமும் தாங்கப்படுகிறது.
Verse 38
अति यज्ञविदां लोकान् क्षमिण: प्राप्तुवन्ति च । अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम्,क्षमाशील मनुष्य यजवेत्ता, ब्रह्मवेत्ता और तपस्वी पुरुषोंसे भी ऊँचे लोक प्राप्त करते हैं
பொறுமையுடையோர் யாகவல்லுநர் அடையும் உலகங்களைவிட உயர்ந்த உலகங்களை அடைகிறார்கள்; பிரம்மஞானிகள் அடையும் உலகங்களைவிட உயர்ந்தவை; தவசிகள் அடையும் உலகங்களைவிடவும் உயர்ந்தவை.
Verse 39
अन्ये वै यजुषां लोका: कर्मिणामपरे तथा । क्षमावतां ब्रह्मलोके लोका: परमपूजिता:
யஜுர்வேத யாகவிதிகளில் ஈடுபடுவோர் அடையும் உலகங்கள் ஒரு வகை; பிற புண்ணியக் கருமங்களைச் செய்பவர் அடையும் உலகங்கள் மற்றொரு வகை. ஆனால் க்ஷமையுடையோரின் உலகங்கள் பிரம்மலோகத்திற்குள்ளேயே அடங்கியவை; அவை மிக உயர்ந்த மரியாதையுடன் போற்றப்படுகின்றன.
Verse 40
क्षमा तेजस्विनां तेज: क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् । क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा यज्ञ: क्षमा शम:
ஒளிமிக்கோரின் உண்மை ஒளி க்ஷமையே; தவமுடையோரின் பிரம்மம் க்ஷமையே; சத்தியவானோரின் சத்தியம் க்ஷமையே. க்ஷமையே யாகம்; க்ஷமையே சமம் (மனக்கட்டுப்பாடு).
Verse 41
तां क्षमां तादृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत् । यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्न घिषछिता:
ஓ கிருஷ்ணே! இத்தகைய மகிமை உடைய, அதில் பிரம்மம், சத்தியம், யாகம், உலகங்கள் அனைத்தும் நிலைபெற்றுள்ள அந்த க்ஷமையை என்னைப் போன்றவன் எவ்வாறு கைவிட முடியும்? க்ஷமையைத் துறப்பது தர்மத்தின் ஆதாரங்களையே துறப்பதாம்.
Verse 42
क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता । यदा हि क्षमते सर्व ब्रह्म सम्पद्यते तदा,विद्वान पुरुषको सदा क्षमाका ही आश्रय लेना चाहिये। जब मनुष्य सब कुछ सहन कर लेता है, तब वह ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है
விவேகமுள்ளவன் எப்போதும் க்ஷமையையே பற்றிக்கொள்ள வேண்டும். ஏனெனில் ஒருவர் அனைத்தையும் தாங்கி மன்னித்தால், அப்போது அவர் பிரம்மநிலையை அடைகிறார்.
Verse 43
क्षमावतामयं लोक: परश्रैव क्षमावताम् | इह सम्मानमृच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम्
இந்த உலகமும் க்ஷமையுடையோருக்கே; அடுத்த உலகமும் க்ஷமையுடையோருக்கே. க்ஷமையுடையோர் இவ்வுலகில் மரியாதை பெறுவர்; மறுவுலகில் நல்வழியை அடைவர்.
Verse 44
येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमयाभिहत: सदा । तेषां परतरे लोकास्तस्मात् क्षान्ति: परा मता
யாருடைய கோபம் எப்போதும் பொறுமை (க்ஷமா) மூலம் அடக்கப்பட்டு வெல்லப்படுகிறதோ, அவர்கள் உயர்ந்த உலகங்களை அடைகிறார்கள். ஆகவே க்ஷமையே பரம நற்குணமாகக் கருதப்படுகிறது.
Verse 45
इति गीता: काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम् | श्रुत्वा गाथा: क्षमायास्त्व॑ तुष्य द्रौपदि मा क्रुध:
இவ்வாறு காஷ்யபர், பொறுமையில் நிலைத்தவர்களுக்காக இந்தக் கீதையை எப்போதும் பாடியுள்ளார். த்ரௌபதி, க்ஷமையின் இந்த உபதேசத்தை கேட்டுப் மனம் அமைதி பெறுவாயாக; கோபம் கொள்ளாதே.
Verse 46
पितामह: शान्तनव: शमं सम्पूजयिष्यति । कृष्णश्न देवकीपुत्र: शमं सम्पूजयिष्यति,मेरे पितामह शान्तनुनन्दन भीष्म शान्तिभावका ही आदर करेंगे। देवकीनन्दन श्रीकृष्ण भी शान्तिभावका ही आदर करेंगे
என் பிதாமகர்—சாந்தனுவின் புதல்வன் பீஷ்மர்—சமாதானத்தின் வழியையே போற்றுவார். தேவகியின் புதல்வன் கிருஷ்ணனும் அதேபோல் சமாதானத்தை மதித்து நிலைநாட்டுவான்.
Verse 47
आचार्यो विदुर: क्षत्ता शममेव वदिष्यत: । कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यत:,आचार्य द्रोण और विदुर भी शान्तिको ही अच्छा कहेंगे। कृपाचार्य और संजय भी शान्त रहना ही अच्छा बतायेंगे
ஆசார்யர் துரோணரும், க்ஷத்தா விதுரரும் நிச்சயமாக சமாதானத்தையே அறிவுறுத்துவார்கள். க்ருபரும் சஞ்சயனும் கூட—சமாதானமே சிறந்த வழி என்று கூறுவார்கள்.
Verse 48
सोमदत्तो युयुत्सुश्न द्रोणपुत्रस्तथैव च । पितामहश्न नो व्यास: शमं वदति नित्यश:,सोमदत्त, युयुत्सु, अश्वत्थामा तथा हमारे पितामह व्यास भी सदा शान्तिका ही उपदेश देते हैं
சோமதத்தன், யுயுத்ஸு, துரோணனின் புதல்வன் அஸ்வத்தாமா—மேலும் எங்கள் பிதாமகர் வ்யாசரும்—எப்போதும் ‘சமம்’ எனும் அமைதி மற்றும் சுயக்கட்டுப்பாட்டையே போதிக்கிறார்கள்.
Verse 49
एतैहिं राजा नियतं चोद्यमान: शमं प्रति | राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति
இவர்கள் அரசன் துருதராஷ்டிரனை மீண்டும் மீண்டும் சமாதானத்திற்குத் தூண்டிக் கொண்டே இருந்தால், அவர் எனக்கு அரசை அளிப்பார் என்று எனக்கு உறுதி. அளிக்காவிட்டால், பேராசையாலேயே அவர் நிலைத்திருக்க மாட்டார்—அழிவுறுவார்.
Verse 50
कालो<यं दारुण: प्राप्तो भरतानामभूतये । निश्चितं मे सदैवैतत् पुरस्तादपि भाविनि
பாரதர்களுக்கு அழிவைத் தரும் கொடுங்காலம் இப்போது வந்து சேர்ந்தது. இது என் மனத்தில் எப்போதும் உறுதியாக இருந்ததே—முன்னரே நிகழ வேண்டியதாக விதிக்கப்பட்டதுபோல்.
Verse 51
सुयोधनो नार्हतीति क्षमामेवं न विन्दति । अहहस्तत्राहमित्येवं तस्मान्मां विन्दते क्षमा
‘சுயோதனன் மன்னிப்புக்கு உரியவன் அல்ல’ என்று நான் எண்ணினால், என்னுள் மன்னிப்பு நிலைக்காது. ஆனால் ‘அய்யோ! அங்கே நான் தான்—என் கைகளாலேயே (பொறுப்பேற்று) நிற்கிறேன்’ என்று சிந்தித்தால், மன்னிப்பு என்னிடம் வந்து சேர்கிறது.
Verse 52
इस समय भरतवंशके विनाशके लिये यह बड़ा भयंकर समय आ गया है। भामिनि! मेरा पहलेसे ही ऐसा निश्चित मत है कि सुयोधन कभी भी इस प्रकार क्षमा-भावको नहीं अपना सकता, वह इसके योग्य नहीं है। मैं इसके योग्य हूँ, इसलिये क्षमा मेरा ही आश्रय लेती है ।।
இது தன்னடக்கமுடையோரின் ஒழுக்கம்; இதுவே சனாதன தர்மம். மன்னிப்பும் கருணையும்—இவற்றையே நான் தயக்கமின்றி உண்மையாக ஏற்று நடைமுறைப்படுத்துவேன். சுயோதனன் அத்தகைய மன்னிப்புணர்வை ஏற்க இயலாதவன்; நான் அதற்கு தகுதியானவன், ஆகவே மன்னிப்பு என்னிடமே அடைக்கலம் கொள்கிறது.
Verse 153
मादृश: प्रसजेत् कस्मात् सुयोधनवधादपि । झूठसे सत्य श्रेष्ठ है। क्रूरतासे दयालुता श्रेष्ठ है
என்னைப் போன்றவன் சுயோதனனை கொல்வதற்காகக் கூட கோபத்தை ஏன் நாட வேண்டும்? பொய்யை விட உண்மை உயர்ந்தது; கொடுமையை விட கருணை உயர்ந்தது. ஆகவே துரியோதனன் என்னைக் கொன்றாலும், பல குற்றங்களால் நிறைந்ததும் நல்லோர் விலக்கியும் உள்ள கோபத்தை என்னைப் போன்றவன் எவ்வாறு பயன்படுத்த முடியும்?
Verse 163
न क्रोधो5भ्यन्तरस्तस्य भवतीति विनिश्चितम् । दूरदर्शी विद्वान जिसे तेजस्वी कहते हैं, उसके भीतर क्रोध नहीं होता; यह निश्चित बात है
இது உறுதியாகத் தீர்மானிக்கப்பட்டது—அத்தகைய ஒருவரின் உள்ளத்தில் கோபம் எழாது. தூரநோக்குடைய, அறிஞன், ஒளிவீசும் ‘தேஜஸ்வி’ எனப் புகழப்படுபவன் உள்ளக் கோபத்தைப் பேணான்.
Verse 173
तेजस्विनं त॑ विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिन: । जो उत्पन्न हुए क्रोधको अपनी बुद्धिसे दबा देता है, उसे तत्त्वदर्शी विद्वान् तेजस्वी मानते हैं
தத்துவத்தை உணரும் அறிஞர்கள் அவனையே தேஜஸ்வி எனக் கருதுவர்—கோபம் எழும்போது தன் தெளிந்த அறிவால் அதை அடக்குவோனை.
Frequently Asked Questions
The dilemma is governance under provocation: whether a leader should prioritize forbearance (kṣamā) to avoid escalation or assertive enforcement (tejas) to prevent exploitation—resolved by rejecting fixed rules and requiring contextual judgment.
Ethical action is conditional, not absolute: restraint without discernment invites disorder, while power without restraint invites fear and collapse; the stable path is calibrated response guided by time, place, capability, and the nature of the offense.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-claim is pragmatic-ethical: the ruler who knows when to be gentle and when to be severe attains well-being ‘here and hereafter,’ positioning discernment itself as the chapter’s implied soteriological and political value.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.