Adhyaya 35
Śiśupāla-nigraha-prastāva: Yudhiṣṭhira’s Conciliation and Bhīṣma’s Defense of Kṛṣṇa (Book 2, Chapter 35)
Upa-parva: Rājasūya–Arghyārhaṇāsaṃvāda (Discourse on Arghya Honor during the Rājasūya)
Vaiśaṃpāyana reports that Yudhiṣṭhira approaches Śiśupāla after his harsh remarks and addresses him with measured, conciliatory speech. Yudhiṣṭhira argues that Śiśupāla’s words are improper for a king, ethically defective (adharma), and needlessly abrasive; he urges patience by pointing to the presence of many senior rulers who tolerate the assembly’s decision to honor Kṛṣṇa. He further notes that Bhīṣma, as a preeminent elder, understands Kṛṣṇa’s true stature in a way Śiśupāla does not. Bhīṣma then rejects appeasement: one who refuses honor to the most eminent should not be soothed. He frames Kṛṣṇa as worthy of reverence not only for the Pandavas but for all worlds, citing Kṛṣṇa’s martial supremacy, excellence in knowledge and strength, and a comprehensive catalog of virtues. Bhīṣma escalates the claim into a cosmological register, presenting Kṛṣṇa as the ground of elements, directions, luminaries, and worldly order. He concludes that Śiśupāla’s dissent reflects immaturity and misrecognition of dharma, and that the assembly is justified in proceeding with the contested honor.
Chapter Arc: राजसूय-दीक्षा के तेज में युधिष्ठिर पितामह भीष्म और गुरु द्रोण सहित समस्त वरिष्ठों का प्रत्युद्गमन कर विनयपूर्वक उनसे यज्ञ-कार्य में अनुग्रह और सहभागिता की याचना करते हैं। → युधिष्ठिर अपने महान धन-वैभव को ‘प्रणय’ (स्नेह-निवेदन) बनाकर सबको इच्छानुसार ग्रहण करने का आग्रह करते हैं और फिर यथायोग्य अधिकारों में सबको नियुक्त करते हैं—यज्ञ की व्यवस्था, अतिथि-सत्कार, दान-वितरण और सभा की शोभा एक साथ बढ़ती जाती है। → दूर-दूर से आए राजाओं की दृष्टि धर्मराज और उनकी सभा पर टिकती है; कोई भी सत्कार में कमी नहीं रहने देता—‘यज्ञ’ के नाम पर प्रतिस्पर्धा करते हुए प्रत्येक राजा बहुसंख्यक रत्न-धन अर्पित करता है, और युधिष्ठिर का वैभव तथा यज्ञ की श्री चरम पर पहुँचती है। → सभा रत्नों, समृद्ध राजाओं और संतुष्ट ब्राह्मणों/वर्णों से परिपूर्ण होकर देवताओं-सा तृप्ति-भाव रचती है; दक्षिणा, अन्न और महाधन से सब प्रसन्न होते हैं और राजसूय-यज्ञ का आयोजन सुव्यवस्थित रूप से आगे बढ़ता है। → प्रतिस्पर्धी दान और बढ़ती हुई ‘श्री’ के बीच यह संकेत उभरता है कि इतना वैभव और प्रतिष्ठा आगे चलकर ईर्ष्या/द्वेष को भी आमंत्रित कर सकती है।
Shlokas
Verse 1
ऑफ -ण क्र पज्चत्रिशो5 ध्याय: राजसूययज्ञका वर्णन वैशम्पायन उवाच पितामहं गुरुं चैव प्रत्युद्गम्य युधिष्ठिर: । अभिवाद्य ततो राजन्निदं वचनमत्रवीत्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அரசே ஜனமேஜயா! யுதிஷ்டிரன் பிதாமகர் பீஷ்மரையும் குரு துரோணரையும் எதிர்கொண்டு வரவேற்று, அவர்களுக்கு வணங்கி, பின்னர் இவ்வாறு உரைத்தான்।
Verse 2
भीष्म द्रोणं कृप॑ द्रौणिं दुर्योधनविविंशती । अस्मिन् यज्ञे भवन्तों मामनुगृह्नन्तु सर्वश:
பீஷ்மர், துரோணர், கிருபர், துரோணியின் புதல்வன் (அஸ்வத்தாமன்), துரியோதனன், விவிம்சதி ஆகியோரிடம் யுதிஷ்டிரன் கூறினான்—“இந்த யாகத்தில் நீங்கள் அனைவரும் எல்லாவிதமாகவும் எனக்கு அருள்புரியுங்கள்.”
Verse 3
इदं व: सुमहच्चैव यदिहास्ति धनं मम । प्रणयन्तु भवन्तो मां यथेष्टमभिमन्त्रिता:,यहाँ मेरा जो यह महान् धन है, उसे आपलोग मेरी प्रार्थना मानकर इच्छानुसार सत्कर्मोमें लगाइये
இங்கே உள்ள என் பெரும் செல்வம் உங்களுக்கே அர்ப்பணம்; என் வேண்டுதலை ஏற்று, நீங்கள் உகந்ததாக எண்ணும் முறையில், விரும்பியபடி அதை தர்மச் செயல்களில் பயன்படுத்தி, என்மேல் அன்பருள் கொள்ளுங்கள்।
Verse 4
एवमुक्त्वा स तानू सर्वान् दीक्षित: पाण्डवाग्रज: । युयोज स यथायोगमधिकारेष्वनन्तरम्,यज्ञदीक्षित युधिष्ठिरने ऐसा कहकर उन सबको यथायोग्य अधिकारोंमें लगाया
இவ்வாறு கூறிய பின், யாகத்திற்குத் தீட்சை பெற்ற பாண்டவர்களின் மூத்தவன் யுதிஷ்டிரன், அவர்களையெல்லாம் உடனே தகுதிக்கேற்ப உரிய பொறுப்புகளிலும் பணிகளிலும் நியமித்தான்।
Verse 5
भक्ष्यभोज्याधिकारेषु दःशासनमयोजयत् | परिग्रहे ब्राह्मणानामश्च॒त्थामानमुक्तवान्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—உண்ணும் உணவுப் பொருட்களின் காப்பு, கண்காணிப்பு, பகிர்வு, பரிமாறுதல் ஆகிய பொறுப்பை துஶ்ஶாசனனிடம் ஒப்படைத்தான். பிராமணர்களின் வரவேற்பும் மரியாதைச் சடங்குகளும் நடைபெற அஸ்வத்தாமாவிடம் பொறுப்பை அளித்தான்.
Verse 6
राज्ञां तु प्रतिपूजार्थ संजयं स न्ययोजयत् | कृताकृतपरिज्ञाने भीष्मद्रोणी महामती
வைசம்பாயனர் கூறினார்—கூடியிருந்த அரசர்களுக்கு முறையாகப் பணிவிடையும் மரியாதையும் செய்யச் சஞ்சயனை நியமித்தான். மேலும் எது நிறைவேறியது, எது நிறைவேறாதது என்பதைக் கண்காணிக்கும் பொறுப்பை பேரறிவாளர் பீஷ்மரும் துரோணரும் ஏற்றனர்.
Verse 7
हिरण्यस्य सुवर्णस्य रत्नानां चान्ववेक्षणे | दक्षिणानां च वै दाने कृपं राजा न्न्ययोजयत्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஹிரண்யம், சிறந்த பொன், ரத்தினங்கள் ஆகியவற்றின் பரிசோதனை, பாதுகாப்பு, மேலும் தக்ஷிணை வழங்கும் பணியில் அரசன் கிருபாசாரியரை நியமித்தான். அதுபோலவே மற்ற உயர்ந்தோரையும் அவரவர் தகுதிக்கேற்ற பணிகளில் அமர்த்தினான். நகுலன் மரியாதையுடன் அழைத்து வந்த பாஹ்லீகன், த்ருதராஷ்டிரன், சோமதத்தன், ஜயத்ரதன் ஆகியோர் அங்கே வீட்டின் உரிமையாளர்களைப் போல நிம்மதியாகத் தங்கி, விருப்பம்போல் உலாவினர்.
Verse 8
तथान्यान् पुरुषव्याप्रांस्तस्मिंस्तस्मिन् न््ययोजयत् । बाह्निको धृतराष्ट्रश्न सोमदत्तो जयद्रथ: । नकुलेन समानीता: स्वामिवत् तत्र रेमिरे
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அவ்வாறே அரசன் மற்ற திறமைமிக்கவர்களையும் அவரவர் பணிகளில் நியமித்தான். நகுலன் மரியாதையுடன் அழைத்து வந்த பாஹ்லீகன், த்ருதராஷ்டிரன், சோமதத்தன், ஜயத்ரதன் ஆகியோர் அங்கே உரிமையாளர்களைப் போல நிம்மதியாக இருந்தனர்.
Verse 9
क्षत्ता व्ययकरस्त्वासीद् विदुर: सर्वधर्मवित् । दुर्योधनस्त्वर्हणानि प्रतिजग्राह सर्वश:
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அனைத்து தர்மங்களையும் அறிந்த க்ஷத்தா விதுரர் செலவின நிர்வாகத்திற்கு நியமிக்கப்பட்டார். மேலும் கப்பம் செலுத்தும் அரசர்கள் அளித்த அர்க்யங்களும் பலவகை பரிசுகளும் அனைத்தையும் துரியோதனன் ஏற்று, அவற்றை முறையாக ஒழுங்குபடுத்தி வைத்துக் கண்காணித்தான்.
Verse 10
चरणक्षालने कृष्णो ब्राह्मणानां स्वयं हाभूत् । सर्वलोकसमावृत्त: पिप्रीषु: फलमुत्तमम्
அங்கு கூடியிருந்த அனைவராலும் சூழப்பட்டு, அனைவரையும் திருப்திப்படுத்தி உத்தமப் பலன் பெறவேண்டும் என்ற விருப்பத்தால், ஸ்ரீகிருஷ்ணன் தானே பிராமணர்களின் பாதங்களைத் துவைக்கும் சேவையில் ஈடுபட்டான்।
Verse 11
द्रष्टकामा: सभां चैव धर्मराजं युधिष्ठिरम् । न कश्चिदाहरत् तत्र सहस्रावरमर्हणम्
தர்மராஜ யுதிஷ்டிரனையும் அவரது சபையையும் காண விரும்பி வந்த அரசர்களில், அங்கு ஆயிரம் பொன் நாணயங்களுக்குக் குறைவான மதிப்புள்ள காணிக்கையை கொண்டு வந்தவர் ஒருவரும் இல்லை।
Verse 12
रत्नैश्व बहुभिस्तत्र धर्मराजमवर्धयत् । कथं तु मम कौरव्यो रत्नदानै: समाप्नुयात्
அங்கு பல ரத்தினங்களால் அவன் தர்மராஜனின் பெருமையை உயர்த்தினான்; ஆனால் கௌரவன் (துரியோதனன்) மனத்துள்—‘ரத்தின தானங்களால் மட்டும் என் நோக்கம் எவ்வாறு நிறைவேறும்?’ என்று எண்ணினான்।
Verse 13
भवनै: सविमानाग्रै: सोदर्कर्बलसंवृतैः
அந்த இடம் உயர்ந்த மாடங்களால் முடிசூடிய மாளிகைகளால் நிரம்பி, வலிமையான மதில்களும் கோட்டைக் காவல்களும் சூழ்ந்து பாதுகாக்கப்பட்டிருந்தது।
Verse 14
लोकराजविमानैश्व ब्राह्मणावसथै: सह । कृतैरावसर्थ्दिव्यर्विमानप्रतिमैस्तथा
அங்கு உலகரசர்களின் விமானங்களை ஒத்த அரச மாளிகைகளுடன், பிராமணர்களுக்கென தனி வாசஸ்தலங்களும் இருந்தன; மேலும் தெய்வீகமாக, விமானங்களைப் போன்ற அழகிய இல்லங்களும் கட்டப்பட்டிருந்தன।
Verse 15
विचित्रै रत्नवद्धिश्व ऋद्धवा परमया युतै: । राजभिश्च समावृत्तैरतीव श्रीसमृद्धिभि: । अशोभत सदो राजन् कौन्तेयस्य महात्मन:
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அரசே! குந்தியின் மகனான மகாத்மா யுதிஷ்டிரனின் சபை, வியப்பூட்டும் ரத்தினச் செல்வங்களாலும் உன்னதமான வளமாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டு, மிகுந்த செல்வம் கொண்ட அரசர்களால் சூழப்பட்டு பேரொளியுடன் விளங்கியது।
Verse 16
राजन् ! जिनके शिखर यज्ञ देखनेके लिये आये हुए देवताओंके विमानोंका स्पर्श कर रहे थे
அரசே! யாகத்தைப் பார்க்க வந்த தேவர்களின் விமானங்கள் தொடும் அளவுக்கு உயர்ந்த சிகரங்களைக் கொண்டதும், நீர்நிலைகளால் நிறைந்ததும், படைகளால் சூழப்பட்டதும் ஆகிய அந்த அழகிய மாளிகைகள்; இந்திராதி லோகபாலர்களின் விமானங்களை ஒத்த தெய்வீக இல்லங்கள்; பிராமணர்களின் வாசஸ்தலங்கள்; உன்னத வளத்தால் ரத்தினங்கள் நிரம்பிய, வண்ணமயமான விமானம் போன்ற பிராசாதங்கள்; கூடியிருந்த அரசர்கள் மற்றும் எல்லையற்ற ஸ்ரீவைபவம்—இவற்றால் மகாத்மா குந்திநந்தனன் யுதிஷ்டிரனின் சபை பேரழகுடன் விளங்கியது। தன் ஒப்பற்ற செழிப்பால் யுதிஷ்டிரன் வருணதேவனுக்கு இணையாகத் தோன்றினான்; ஆறு அக்னிகளை நிறுவி, நிறைவான தக்ஷிணையுடன் யாகத்தை நடத்தி, அந்த யாகத்தின் மூலம் பகவானை வழிபட்டான்।
Verse 17
सवञ्जनान् सर्वकामै: समृद्धैः समतर्पयत् । अन्नवान् बहुभक्ष्यश्न भुक्तवज्जनसंवृत: । रत्नोपहारसम्पन्नो बभूव स समागम:
அரசன், யாகத்திற்கு வந்த அனைவரையும் அவர்களுடைய பரிவாரத்துடன், செழுமையான ஏற்பாடுகளால் அவரவர் விருப்பங்களை நிறைவேற்றி திருப்திப்படுத்தினான். அந்தச் சேர்க்கை அன்னமும் பலவகை உணவுகளும் நிரம்பியதாக இருந்தது; உண்டு நிறைந்திருந்த விருந்தினர்களால் அது நிரம்பியது. அந்த மகோৎসவம் எங்கும் ரத்தினப் பரிசுகளால் செழித்திருந்தது।
Verse 18
इडाज्यहोमाहुतिभिमन्त्रशिक्षाविशारदै: । तस्मिन् हि ततृपुर्देवास्तते यज्ञे महर्षिभि:
வேத மந்திரப் பயிற்சியிலும் யாக விதிகளிலும் தேர்ந்த மகரிஷிகள் முறையாக விரிவாக நடத்திய அந்த யாகத்தில், இடா (மந்திர ஓதலும் ஸ்தோத்திரமும்), நெய் ஹோமம் மற்றும் பலவகை ஆஹுதிகளால் தேவர்கள் முழுமையாகத் திருப்தியடைந்தனர்।
Verse 19
यथा देवास्तथा विप्रा दक्षिणान्नमहा धनै: । ततृपुः सर्ववर्णाश्व॒ तस्मिन् यज्ञे मुदान्विता:
தேவர்கள் திருப்தியடைந்ததுபோலவே, பிராமணர்களும் தக்ஷிணையாக அன்னமும் பெரும் செல்வமும் பெற்று திருப்தியடைந்தனர். மேலும், அந்த யாகத்தில் எல்லா வர்ணத்தினரும் மகிழ்ச்சியால் நிறைந்து, ஒவ்வொருவரும் முழு நிறைவை அடைந்தனர்।
Verse 34
इस प्रकार श्रीमह्याभारत सभापव॑के अन्तर्गत राजस्यपर्वमें निमन्त्रित राजाओंका आगमनविषयक चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் சபாபர்வத்தின் உட்பட்ட ராஜசூயப் பர்வத்தில் அழைக்கப்பட்ட அரசர்களின் வருகையைப் பற்றிய முப்பத்துநான்காம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Verse 35
इति श्रीमहा भारते सभापर्वणि राजसूयपर्वणि यज्ञकरणे पज्चत्रिंशो डध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் சபாபர்வத்தின் ராஜசூயப் பர்வத்தில் யாகநடத்தல் பற்றிய முப்பத்தைந்தாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Verse 126
यज्ञमित्येव राजान: स्पर्धमाना ददुर्धनम् प्रत्येक राजा बहुसंख्यक रत्नोंकी भेंट देकर धर्मराज युधिष्ठिरके धनकी वृद्धि करने लगा। सभी राजा यह होड़ लगाकर धन दे रहे थे कि कुरुनन्दन युधिष्ठिर किसी प्रकार मेरे ही दिये हुए रत्नोंके दानसे अपना यज्ञ सम्पूर्ण करें
‘யாகம், யாகம்’ என்றே கூறி அரசர்கள் போட்டியுடன் செல்வம் வழங்கினர். ஒவ்வொரு அரசனும் எண்ணற்ற ரத்தினங்களைப் பரிசாக அளித்து தர்மராஜன் யுதிஷ்டிரனின் செல்வத்தைப் பெருக்கினான். அனைவரும் போட்டியிட்டு வழங்கினர்—குருநந்தனன் யுதிஷ்டிரன் எப்படியாவது என் அளித்த ரத்தினதானத்தாலேயே தன் யாகத்தை நிறைவேற்ற வேண்டும் என்று.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a public insult in a formal assembly should be met with conciliatory tolerance (to preserve decorum) or with firm correction (to protect dharma, protocol, and the legitimacy of collective honor).
Public institutions are sustained by disciplined speech and calibrated authority: patience is virtuous, but legitimizing baseless harshness corrodes dharma; honor is framed as guṇa- and order-based rather than merely personal or factional.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; the meta-function is doctrinal and institutional—establishing a normative rationale for precedence, reverence, and corrective speech within the sabhā.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.