Adhyaya 171
नारायणास्त्र-शमनं द्रौणि-प्रहारश्च (Pacification of the Nārāyaṇāstra and Drauni’s Renewed Assault)
Upa-parva: Nārāyaṇāstra-pratīhāra (Pacification of the Nārāyaṇāstra) Episode
Sañjaya reports that Arjuna, seeing Bhīma engulfed by Aśvatthāman’s weapon-force, veils the field with the Vāruṇāstra to blunt the radiance and render Bhīma difficult to perceive. The Nārāyaṇāstra’s pressure induces panic and disarray; Arjuna and Kṛṣṇa urgently move to Bhīma and enforce the prescribed protocol—disarmament and withdrawal from active resistance—so the weapon’s destructive agency does not intensify. Kṛṣṇa admonishes Bhīma’s refusal to desist and compels him down from the chariot; once weapons are abandoned, the astra pacifies and the directions clear, restoring composure to forces and animals. Duryodhana urges Aśvatthāman to redeploy the astra, but Aśvatthāman explains its non-repeatability and the danger of rebound upon the user, noting that Kṛṣṇa has already applied the proper countermeasure. Combat then resumes in conventional mode: Aśvatthāman, enraged by his father’s death, charges Dhṛṣṭadyumna, exchanges volleys, disables his chariot elements, and routs Pāñcāla units. Sātyaki attacks, is gravely wounded and withdrawn; Aśvatthāman continues striking multiple opponents, felling key warriors and pressing the Pāṇḍava-aligned host into flight.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—रणभूमि में नकुल अपनी तीव्रता से शत्रु-वाहिनी को रौंदते हुए आगे बढ़ते हैं, और उनके सामने सौबलराज शकुनि आ खड़ा होता है। → पुराने वैर से बँधे दोनों वीर एक-दूसरे के वध की आकांक्षा से, समान कौशल का प्रदर्शन करते हुए, बाण-वर्षा से बाण-वर्षा का उत्तर देते हैं—जैसे नकुल छोड़ते हैं, वैसे ही शकुनि भी ‘शिक्षा संदर्शयन्’ युद्ध-विद्या दिखाता है। उधर शिखण्डी और कृपाचार्य का घोर संग्राम भी साथ-साथ भड़कता है; रथ, घोड़े, पैदल—सब दिशाओं में धूल और अंधकार फैलाते हैं। → नकुल के प्रहारों से शकुनि की स्थिति डगमगाती है; ‘विसंज्ञ निपतित’ श्याल को गिरा देख कौरव-पक्ष में क्षणिक स्तब्धता छा जाती है। उसी उन्मादित क्षण में कृपाचार्य क्रोध से दारुण शक्ति फेंकते हैं—और शिखण्डी के साथ उनका युद्ध प्रलय-सा उग्र हो उठता है। → युद्ध का विस्तार इतना बढ़ता है कि रात्रि भी प्रदीपों से दिन-सी हो जाती है; धूल और तम से ढँकी दिशाएँ फिर प्रकाश से चमक उठती हैं। पर उस प्रकाश में भी कोलाहल ऐसा कि योद्धा ‘मैं कौन हूँ’ तक नहीं जान पाते—स्व-चेतना रण-उन्माद में गल जाती है। → प्रदीप्त रात्रि में युद्ध थमता नहीं; पृथ्वी पैदल सैनिकों की धमक से भयभीत-सी काँपती रहती है—अगले क्षण किसका पतन होगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अतड-४--क+ एकोनसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: नकुलके द्वारा शकुनिकी पराजय तथा शिखण्डी और कृपाचार्यका घोर युद्ध संजय उवाच नकुलं॑ रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव । अभ्ययात् सौबल: क्रुद्धस्तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्,संजय कहते हैं--राजन्! वेगशाली नकुल युद्धमें आपकी सेनाका संहार कर रहे थे। उनका सामना करनेके लिये क्रोधमें भरा हुआ सुबलपुत्र शकुनि आया और बोला “अरे! खड़ा रह, खड़ा रह' इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके समय संकुलयुद्धविषयक एक सौ उनहठत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १६९ ॥/ नस ह्य ४-3 सप्तत्याधेकशततमो< ध्याय: धृष्टद्युम्न और द्रोणाचार्यका युद्ध, धृष्टदय्युम्नद्वारा द्रमसेनका वध, सात्यकि और कर्णका युद्ध, कर्णकी दुर्योधनको सलाह तथा शकुनिका पाण्डव-सेनापर आक्रमण संजय उवाच तस्मिन् सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे । धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमेवाभ्यवर्तत
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! வேகமிக்க நகுலன் போரில் உன் படையணியைச் சாய்த்துக் கொண்டிருந்தான். அப்போது கோபம் கொண்ட சௌபலன் (சுபலனின் மகன்) சகுனி எதிரே வந்து, “நில்! நில்!” என்று கூவினான்.
Verse 2
कृतवैरौ तु तौ वीरावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ । शरै: पूर्णायतोत्सूष्टैरन्योन्यमभिजष्नतु:,उन दोनों वीरोंने पहलेसे ही आपसमें वैर बाँध रखा था, वे एक-दूसरेका वध करना चाहते थे; इसलिये पूर्णतः: कानतक खींचकर छोड़े हुए बाणोंसे वे एक-दूसरेको घायल करने लगे
அந்த இரு வீரர்களும் முன்பே பகை உறுதி செய்து, ஒருவரை ஒருவர் கொல்ல விரும்பினர்; ஆகவே முழு இழுப்பில் விடப்பட்ட அம்புகளால் அவர்கள் பரஸ்பரம் தாக்கத் தொடங்கினர்.
Verse 3
यथैव नकुलो राजन् शरवर्षाण्यमुज्चत । तथैव सौबलश्चापि शिक्षां संदर्शयन् युधि,राजन्! नकुल जैसे-जैसे बाणोंकी वर्षा करते, शकुनि भी वैसे-ही-वैसे युद्धविषयक शिक्षाका प्रदर्शन करता हुआ बाण छोड़ता था
அரசே! நகுலன் எவ்வாறு அம்புமழை பொழிந்தானோ, அவ்வாறே சௌபலன் (சகுனி) போர்க்களத்தில் தன் பயிற்சி, தந்திரத் திறனை வெளிப்படுத்தி அம்புகளை எய்தான்।
Verse 4
तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । व्यराजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव,महाराज! वे दोनों शूरवीर समरांगणमें बाणरूपी कंटकोंसे युक्त होकर काँटेदार शरीरवाले साहीके समान सुशोभित हो रहे थे
மகாராஜா! அந்த இரு வீரரும் போரில் அம்பெனும் முள்ளுகளால் நிறைந்து, முள்ளம்பன்றிகள் முட்களால் மூடப்பட்டதுபோல் ஒளிர்ந்தனர்।
Verse 5
रुक्मपुड्खैरजिद्ाग्रै: शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । रुधिरौघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृथे,सोनेके पंख और सीधे अग्रभागवाले बाणोंसे उन दोनोंके कवच छिन्न-भिन्न हो गये थे। दोनों ही उस महासमरमें खूनसे लथपथ हो सुवर्णके समान विचित्र कान्तिसे सुशोभित हो रहे थे। वे दो कल्पवृक्षों और खिले हुए दो ढाकके पेड़ोंके समान समरांगणमें प्रकाशित हो रहे थे
பொன்னிற இறகுகளும் அசையாத நேர்மையான முனைகளும் கொண்ட அம்புகளால் அவரிருவரின் கவசங்களும் உடல் மூடிகளும் சிதறித் துண்டாயின. இரத்த ஓடைகளால் நனைந்திருந்தும், அந்த மாபெரும் போரில் அவர்கள் இருவரும் பொன்னென வியத்தகு ஒளியுடன் மின்னினர்।
Verse 6
तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाविव द्रुमौ । किंशुकाविव चोत्फुल्लो प्रकाशेते रणाजिरे,सोनेके पंख और सीधे अग्रभागवाले बाणोंसे उन दोनोंके कवच छिन्न-भिन्न हो गये थे। दोनों ही उस महासमरमें खूनसे लथपथ हो सुवर्णके समान विचित्र कान्तिसे सुशोभित हो रहे थे। वे दो कल्पवृक्षों और खिले हुए दो ढाकके पेड़ोंके समान समरांगणमें प्रकाशित हो रहे थे
தீட்டிய பொன்னென ஒளிரும், வியத்தகு அழகுடைய அந்த இருவரும் போர்க்களத்தில் இரு கல்பவிருட்சங்களைப் போலப் பிரகாசித்தனர்; முழுமையாக மலர்ந்த இரு கிஞ்சுக (பாலாச) மரங்களைப் போலவும் ஒளிவிட்டனர்।
Verse 7
तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । व्यराजेतां महाराज कण्टकैरिव शाल्मली,महाराज! जैसे काँटोंसे सेमरका वृक्ष सुशोभित होता है, उसी प्रकार वे दोनों शूरवीर समरभूमिमें बाणरूपी कंटकोंसे युक्त दिखायी देते थे
மகாராஜா! அந்த இரு வீரரும் போர்க்களத்தில் அம்பெனும் முள்ளுகளால் நிறைந்து, முள்ளுகளால் அழகுறும் சால்மலி (சீமர்) மரம்போல் ஒளிர்ந்தனர்।
Verse 8
सुजिह्दां प्रेक्षमाणी च राजन् विवृतलोचनौ । क्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम्,राजन! वे अत्यन्त कुटिलभावसे परस्पर आँखें फाड़-फाड़कर देख रहे थे और क्रोधसे लाल नेत्र करके एक-दूसरेको ऐसे देखते थे, मानो भस्म कर देंगे
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! அவர்கள் கண்களை அகலத் திறந்து, கோபத்தால் சிவந்த விழிகளுடன், ஒருவரை ஒருவர் எரித்தழிப்பதுபோல் கடுமையாக நோக்கினர்.
Verse 9
श्यालस्तु तव संक्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्निव । कर्णिनिकेन विव्याध हृदये निशितेन ह,तदनन्तर अत्यन्त क्रोधमें भरकर हँसते हुए-से आपके सालेने एक तीखे कर्णी नामक बाणसे माद्रीपुत्र नकुलकी छातीमें गहरा आघात किया
சஞ்சயன் கூறினான்—கடுஞ்சினத்தால் கொதித்து, சிரிப்பதுபோல் தோற்றமளித்து, உமது மைத்துனன் ‘கர்ணினீ’ எனும் கூரிய அம்பால் மாத்ரீபுத்ரன் நகுலனின் இதயப்பகுதியில் குத்தினான்.
Verse 10
नकुलस्तु भृशं विद्ध: श्यालेन तव धन्विना । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चाविशन्महत्,आपके धनुर्धर सालेके द्वारा अत्यन्त घायल किये हुए नकुल रथके पिछले भागमें बैठ गये और भारी मूर्च्छामें पड़ गये
சஞ்சயன் கூறினான்—உமது வில்லாளியான மைத்துனனால் கடுமையாகக் காயமடைந்த நகுலன் தேரின் பின்புறத்தில் சாய்ந்து அமர்ந்தான்; பெரும் மயக்கம் அவனை ஆட்கொண்டது.
Verse 11
अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्टवा शत्रुं तथागतम् । ननाद शकुनी राजंस्तपान्ते जलदो यथा,राजन! अपने अत्यन्त वैरी और अभिमानी शत्रुको वैसी अवस्थामें पड़ा देख शकुनि वर्षाकालके मेघके समान जोर-जोरसे गर्जना करने लगा
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! தன் மிகக் கடும் பகைவனும் அகந்தையுடையவனுமான எதிரி அந்நிலையில் கிடப்பதைக் கண்ட சகுனி, கோடையின் முடிவில் இடியெழுப்பும் மழைமேகம்போல் உரக்க முழங்கினான்.
Verse 12
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां नकुल: पाण्डुनन्दन: । अभ्ययात् सौबल भूयो व्यात्तानन इवान्तक:,इतनेमें ही पाण्डुनन्दन नकुल होशमें आकर मुँह बाये हुए यमराजके समान पुनः सुबलपुत्रका सामना करनेके लिये आगे बढ़े
சஞ்சயன் கூறினான்—பின்னர் உணர்வு மீண்ட பாண்டுநந்தன் நகுலன், வாய் பிளந்த யமனென, மீண்டும் சௌபலபுத்ரனை எதிர்கொள்ள முன்னேறினான்.
Verse 13
संक्रुद्ध: शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ | पुनश्चैनं शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे,भरतश्रेष्ठ! इन्होंने कुपित होकर शकुनिको साठ बाणोंसे घायल कर दिया। फिर उसकी छातीमें इन्होंने सौ नाराच मारे
பரதசிரேஷ்டா! கோபமுற்ற அவன் சக்குனியை அறுபது அம்புகளால் துளைத்தான். பின்னர் மீண்டும் அவன் மார்பில் நூறு நாராச அம்புகளைப் பாய்ச்சினான்.
Verse 14
अथास्य सशरं चापं मुष्टिदेशेडच्छिनत् तदा । ध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद् भूमावपातयत्
அந்தக் கணமே அவன், பிடிப்பிடத்தில் அம்புடன் கூடிய அவன் வில்லைக் கிழித்தான். மேலும் கொடியையும் விரைவில் வெட்டி, தேரிலிருந்து தரையில் வீழ்த்தினான்.
Verse 15
तत्पश्चात् नकुलने शकुनिके बाणसहित धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे काट दिया और तुरंत ही उसकी ध्वजाको भी काटकर रथसे भूमिपर गिरा दिया ।। विशिखेन च तीक्ष्णेन पीतेन निशितेन च । ऊरू निर्भिद्य चैकेन नकुल: पाण्डुनन्दन:
அதன்பின் பாண்டுவின் மகன் நகுலன், சக்குனியின் வில்லைக் அம்புடன் பிடிப்பிடத்திலேயே வெட்டி, உடனே அவன் கொடியையும் அறுத்து தேரிலிருந்து தரையில் வீழ்த்தினான். பின்னர் கூர்மையான, மஞ்சள் நிறம் கொண்ட, நுனித்த அம்பொன்றால் நகுலன் சக்குனியின் தொடையைத் துளைத்தான்.
Verse 16
सो5तिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्
மகாராஜா! கடுமையாகத் துளைக்கப்பட்டிருந்தும் அவன் தேரின் ஆசனத்தில் அமர்ந்தான்.
Verse 17
त॑ विसंज्ञ निपतितं दृष्टवा श्यालं तवानघ
அனகா! உன் மைத்துனன் மயங்கி வீழ்ந்திருப்பதைக் கண்டு…
Verse 18
ततः संचुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगा:,फिर तो कुन्तीके पुत्र और उनके सेवक बड़े जोरसे सिंहनाद करने लगे। इस प्रकार रणभूमिमें शत्रुको परास्त करके क्रोधमें भरे हुए शत्रुसंतापी नकुलने अपने सारथिसे कहा --'सूत! मुझे द्रोणाचार्यकी सेनाके पास ले चलो”
அப்போது ப்ருதாபுத்திரர்களான பாண்டவர்கள் மற்றும் அவர்களைத் தொடர்ந்து வந்தோர் பெரும் வெற்றிநாதம் எழுப்பினர். போர்க்களத்தில் பகைவரை அடக்கி, கோபம் கொழுந்தெழுந்த பகைவரைத் துன்புறுத்தும் நகுலன் தன் தேரோட்டியிடம் கூறினான்— “சூதா! என்னை துரோணாசாரியரின் சேனைக்குச் செலுத்து.”
Verse 19
निर्जित्य च रणे शत्रुं नकुल: शत्रुतापन: । अब्रवीत् सारथिं क्रुद्धों द्रोणानीकाय मां वह,फिर तो कुन्तीके पुत्र और उनके सेवक बड़े जोरसे सिंहनाद करने लगे। इस प्रकार रणभूमिमें शत्रुको परास्त करके क्रोधमें भरे हुए शत्रुसंतापी नकुलने अपने सारथिसे कहा --'सूत! मुझे द्रोणाचार्यकी सेनाके पास ले चलो”
போரில் பகைவரை வென்று, பகைவரைத் துன்புறுத்தும் நகுலன் கோபத்துடன் தேரோட்டியிடம் கூறினான்— “தேரோட்டியே! என்னை துரோணனின் படைவ்யூகம் நோக்கிச் செலுத்து.” பின்னர் குந்திபுத்திரன் தன் துணையர்களுடன் பெரும் சிங்கநாதம் எழுப்பி எதிரணியைச் சவால் செய்தான்.
Verse 20
तस्य तद्ू वचन श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्थ सारथि: । प्रायात् तेन तदा राजन् यत्र द्रोणो व्यवस्थित:,राजन! माद्रीकुमारका वह वचन सुनकर सारथि उस रथके द्वारा जहाँ द्रोणाचार्य खड़े थे, वहाँ तत्काल जा पहुँचा
அரசே! மாத்ரீபுத்திரனின் அந்த வார்த்தைகளை கேட்டவுடன், அவனுடைய தேரோட்டி அந்தத் தேரை உடனே செலுத்தி, துரோணர் போர்வ்யூஹத்தில் நின்ற இடத்திற்கே கொண்டு சென்றான்.
Verse 21
शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशाम्पते । कृप: शारद्वतो यत्त: प्रत्यगच्छत् सवेगित:,प्रजानाथ! द्रोणाचार्यके साथ युद्धकी इच्छावाले शिखण्डीका समरभूमिमें सामना करनेके लिये प्रयत्नशील हो शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य बड़े वेगसे आगे बढ़े
மக்கள்தலைவனே! போரில் துரோணரை எதிர்க்க ஆவலுற்ற சிகண்டியை எதிர்கொள்ள, சாரத்வதனின் புதல்வன் கிருபாசாரியர் முயன்று பெருவேகத்துடன் முன்னே பாய்ந்தார்.
Verse 22
गौतमं द्रुतमायान्तं द्रोणानीकमरिंदमम् । विव्याध नवभिर्भल्लै: शिखण्डी प्रहसन्निव,शत्रुओंको दमन करनेवाले, द्रोणरक्षक, गौतमगोत्रीय कृपाचार्यको शीघ्रतापूर्वक आते देख हँसते हुए-से शिखण्डीने उन्हें नौ भल्लोंसे बींध डाला
பகைவரை அடக்கும், துரோணவ்யூஹத்தின் காவலனான கௌதம குலத்து கிருபாசாரியர் விரைந்து வருவதைக் கண்ட சிகண்டி, சிரிப்பதுபோல், ஒன்பது கூர்மையான அம்புகளால் அவரைத் துளைத்தான்.
Verse 23
तमाचार्यों महाराज विद्ध्वा पठ्चभिराशुगै: । पुनर्विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत् तव,महाराज! तब आपके पुत्रोंका प्रिय करनेवाले कृपाचार्यने शिखण्डीको पाँच बाणोंसे बींधकर फिर बीस बाणोंसे घायल कर दिया
மகாராஜா! உங்கள் புதல்வர்களுக்கு உகந்ததைச் செய்ய விரும்பிய கிருபாசாரியர் அவனை ஐந்து விரைவு அம்புகளால் குத்தி, பின்னர் மீண்டும் இருபது அம்புகளால் காயப்படுத்தினார்।
Verse 24
महद् युद्ध तयोरासीद् घोररूपं भयानकम् । यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयो:,पूर्वकालमें देवासुर-संग्रामके अवसरपर शम्बरासुर और इन्द्रमें जैसा युद्ध हुआ था, वैसा ही घोर भयानक एवं महान् युद्ध उन दोनोंमें भी हुआ
அவ்விருவருக்கும் இடையில் கொடூர வடிவமுடைய, அச்சமூட்டும் மகா யுத்தம் எழுந்தது—பண்டைக் காலத்தில் தேவராசுரப் போரில் அசுரன் சம்பரன் அமரராஜன் இந்திரனுடன் மோதியதுபோல்।
Verse 25
शरजालावृतं व्योम चक्रतुस्ती महारथौ । मेघाविव तपापाये वीरौ समरदुर्मदौ
போர்மதம் கொண்ட அந்த இரு வீர மகாரதர்கள் அம்புகளின் வலையால் வானத்தை மூடினர்; அது வெயில் காலத்தின் முடிவில் திரளும் மேகங்களைப் போலத் தோன்றியது।
Verse 26
उन दोनों रणदुर्मद वीर महारथियोंने वर्षाकालके दो मेघोंके समान आकाशको बाणसमूहोंसे व्याप्त कर दिया ।। प्रकृत्या घोररूपं तदासीद् घोरतरं पुन: । रात्रिश्व भरतश्रेष्ठ योधानां युद्शशालिनाम्
அக்காட்சி இயல்பாகவே கொடூரமானது; பின்னர் மேலும் பயங்கரமானது—பரதகுலச் சிறந்தவனே, போரில் தேர்ந்த வீரர்கள்மீது இரவு இறங்கியது.
Verse 27
शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद् धनु:
மகாராஜா! சிகண்டியின் கையில் கௌதமருடைய அந்த மகா வில் இருந்தது।
Verse 28
तस्य क्रुद्ध: कृपो राजन् शक्ति चिक्षेप दारुणाम्
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! அவன்மேல் கோபம் கொண்ட கிருபர் கொடிய சக்தி-ஆயுதத்தை எறிந்தார்।
Verse 29
तामापतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभि: शरै:
சஞ்சயன் கூறினான்—அவள் பாய்ந்து வருகையில், சிகண்டி பல அம்புகளால் அவளை வெட்டி வீழ்த்தினான்।
Verse 30
अथान्यद् धनुरादाय गौतमो रथिनां वर:
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது ரத வீரர்களில் சிறந்த கௌதமர் (கிருபர்) மற்றொரு வில்லைக் கைப்பற்றினார்।
Verse 31
प्राच्छादयच्छितैर्बाणैमहाराज शिखण्डिनम् । महाराज! तब रथियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष हाथमें लेकर पैने बाणोंद्वारा शिखण्डीको ढक दिया ।। स च्छाद्यमान: समरे गौतमेन यशस्विना
சஞ்சயன் கூறினான்—மகாராஜா! ரத வீரர்களில் சிறந்த கிருபாசாரியர் மற்றொரு வில்லைக் கொண்டு கூரிய அம்புகளால் சிகண்டியை முழுதும் மூடினார்; போர்க்களத்தில் புகழ்மிக்க கௌதமர் (கிருபர்) இவ்வாறு அம்புவீச்சால் ஆட்கொண்டதால் சிகண்டி நெருக்கடிக்குள்ளானான்।
Verse 32
सीदन्तं चैनमालोक्य कृप: शारद्वतो युधि
சஞ்சயன் கூறினான்—போரில் அவன் தளர்ந்து போவதைப் பார்த்த கிருபர் சாரத்வதர் அவன் நிலையை கவனித்தார்।
Verse 33
विमुखं तु रणे दृष्टवा याज्ञसेनिं महारथम्
சஞ்சயன் கூறினான்—போர்க்களத்தில் யாஜ்ஞசேனியின் அந்த மகாரதன் விமுகமாகத் திரும்பியதைக் கண்ட பார்வையாளர்கள், உறுதி குலைந்தால் மாபெரும் வீரமும் தளர்வதுண்டு என உணர்ந்தனர்; தர்மமும் யுத்தநீதியும் அழுத்தும் இப்போரில் அது தீய நிமித்தமாகத் தோன்றியது.
Verse 34
पज्चाला: सोमकाश्वैव परिवद्रु: समनन््तत: । राजा द्रुपदके उस महारथी पुत्रको युद्धविमुख हुआ देख पांचालों और सोमकोंने उसे चारों ओरसे घेरकर अपने बीचमें कर लिया ।। ३३ $ || तथैव तव पुत्राश्न परिवद्र॒ुर्द्धिजोत्तमम्
சஞ்சயன் கூறினான்—பாஞ்சாலரும் சோமகரும் அவனை எல்லாத் திசைகளிலும் சூழ்ந்தனர். துருபதராஜனின் அந்த மகாரதப் புதல்வன் போரிலிருந்து விமுகமானதைப் பார்த்து, அவர்கள் அனைத்துத் திசைகளிலும் வளைத்து அவனைத் தங்கள் நடுவில் இழுத்தனர்—பின்வாங்கலைத் தடுத்து, தங்கள் தர்மக் கட்டுப்பாட்டிற்குள் மீண்டும் நிறுத்துவதற்காக.
Verse 35
रथानां च रणे राजन्नन्योन्यमभिधावताम्
அரசே, போரில் ரதங்கள் ஒன்றையொன்று நோக்கி நேராகப் பாய்ந்தன.
Verse 36
द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशाम्पते
மக்கள்தலைவா, ஓடிச் செல்லும் குதிரைவீரரும் யானைகளும் இருந்தன.
Verse 37
पत्तीनां द्रवतां चैव पादशब्देन मेदिनी
ஓடும் காலாட்களின் பாதஒலியால் பூமி முழங்கியது.
Verse 38
रथिनो रथमारुहा प्रद्रुता वेगवत्तरम्
சஞ்சயன் கூறினான்—ரத வீரர்கள் ரதங்களில் ஏறி இன்னும் அதிக வேகத்துடன் முன்னே பாய்ந்தனர்।
Verse 39
तथा गजानू प्रभिन्नांश्व॒ सम्प्रभिन्ना महागजा:
சஞ்சயன் கூறினான்—அவ்வாறே பெருயானைகளும் மதம் கொண்டிருந்தன; சிலவற்றின் கன்னப்பகுதிகளில் மதநீர் வழிந்தோடி, போர்க்களக் கலகலப்பில் பாய்ந்தன।
Verse 40
सादी सादिनमासाद्य पत्तयश्न पदातिनम्
சஞ்சயன் கூறினான்—குதிரை வீரன் குதிரை வீரனைத் தாக்கினான்; காலாட்கள் காலாட்களுடன் மோதினர்; ரதவீரரும் சாரதியும் அருகில் நெருங்கி, காலாட் படையும் நேருக்கு நேர் நின்றது।
Verse 41
धावतां द्रवतां चैव पुनरावर्ततामपि
சஞ்சயன் கூறினான்—எங்கோ அவர்கள் ஓடினர், எங்கோ தப்பி ஓடினர், மேலும் எங்கோ மீண்டும் திரும்பி வந்தனர்.
Verse 42
दीप्यमाना: प्रदीपाश्च॒ रथवारणवाजिषु
சஞ்சயன் கூறினான்—ரதங்கள், யானைகள், குதிரைகள் மீது எரிந்து ஒளிரும் விளக்குகள் காணப்பட்டன।
Verse 43
अदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच्च्युता: । महाराज! रथों, हाथियों और घोड़ोंपर चलती हुई मशालें आकाशसे गिरी हुई बड़ी-बड़ी उल्काओंके समान दिखायी देती थीं || ४२ $ ।। सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपेरवभासिता
சஞ்சயன் கூறினான்—மன்னரே! தேர்களிலும் யானைகளிலும் குதிரைகளிலும் நகர்ந்த அந்த मशாலைகள், வானத்திலிருந்து விழுந்த பெரிய உல்கைகள் போலத் தோன்றின. பாரதச் சிறந்தவனே! இவ்வாறு அந்த இரவு விளக்குகளின் ஒளியால் ஒளிர்ந்தது.
Verse 44
आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यति
சூரியன் பரவியவுடன் உலகின் இருள் அழிவதுபோல், ஒளி விரிந்தால் மயக்க இருளும் முற்றிலும் நீங்கும்.
Verse 45
द्यौश्वैव पृथिवी चापि दिशश्व प्रदिशस्तथा
வானமும் பூமியும், அதுபோல எல்லாத் திசைகளும் உபதிசைகளும்.
Verse 46
अस्त्राणां कवचानां च मणीनां च महात्मनाम्
மகாத்ம வீரர்களின் ஆயுதங்கள், கவசங்கள், மணிகள் (அவற்றின் ஒளி).
Verse 47
अन्तर्दधु: प्रभा: सर्वा दीपैस्तैरव भासिता: । महामनस्वी योद्धाओंके अस्त्रों, कवचों और मणियोंकी सारी प्रभा उन प्रदीपोंके प्रकाशसे तिरोहित हो गयी थी ।। तस्मिन् कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे
அந்த விளக்குகளின் ஒளியில் எல்லாப் பிரகாசங்களும் மறைந்துபோனன. மகாமனத்துடைய வீரர்களின் ஆயுதங்கள், கவசங்கள், மணிகளில் மின்னிய ஒளி, அந்த விளக்குகளின் பிரகாசத்தால் மறைக்கப்பட்டது. அத்தகைய ஆரவாரப் போரில், இரவு தொடங்கும் வேளையிலும், யுத்தம் தொடர்ந்துகொண்டே இருந்தது.
Verse 48
अवधीत् समरे पुत्र पिता भरतसत्तम
சஞ்சயன் கூறினான்—பரதசிறந்தவனே! அந்தக் கொடியப் போரில் மகன் தந்தையை வதைத்தான்; அது தர்மத்தின் தலைகீழாக்கம்; போர்மயக்கத்தில் உறவினரே உறவினரை அழிக்கத் தொடங்கினர்.
Verse 49
पुत्रश्न पितरं मोहातू सखायं च सखा तथा । स्वस्त्रीयं मातुलश्चापि स्वस्रीयश्चापि मातुलम्
சஞ்சயன் கூறினான்—மயக்கத்தால் மகன் தந்தையை கொல்லலாம்; நண்பன் நண்பனைத் தாக்கலாம். அதுபோல மாமன் மருமகனை வதைக்கலாம்; மருமகனும் மாமனை—போரின் குழப்பம் உறவுகளைப் புரட்டிவிடும்.
Verse 50
भरतश्रेष्ठ] उस समरांगणमें मोहवश पिताने पुत्रका वध कर डाला और पुत्रने पिताका। मित्रने मित्रके प्राण ले लिये। मामाने भानजेको मार डाला और भानजेने मामाको ।। स्वे स्वान् परे परांश्ञापि निजघ्नुरितरेतरम् । निर्मर्यादम भूद् युद्ध रात्री भीरुभयानकम्,अपने पक्षके योद्धा अपने ही सैनिकोंपर तथा शत्रुपक्षेके सैनिक भी अपने ही योद्धाओंपर परस्पर घातक प्रहार करने लगे। इस प्रकार रात्रिमें वह युद्ध मर्यादारहित होकर कायरोंके लिये अत्यन्त भयानक हो उठा
சஞ்சயன் கூறினான்—பரதசிறந்தவனே! அந்த இரவுப் போரில் மயக்கத்தால் தந்தை மகனை வதைத்தான்; மகனும் தந்தையை. நண்பன் நண்பனின் உயிரை எடுத்தான். மாமன் மருமகனை கொன்றான்; மருமகனும் மாமனை. தம் தரப்பின் வீரர்கள் தம் படையினர்மேலேயே, எதிர்தரப்பினரும் தம் வீரர்கள்மேலேயே ஒருவரையொருவர் கொல்லும் தாக்குதல்களைச் செய்தனர். இவ்வாறு அந்த இரவுப் போர் எல்லைமீறி, அஞ்சுபவர்களுக்கே மிகப் பயங்கரமாகியது.
Verse 153
श्येनं सपक्ष॑ व्याधेन पातयामास तं तदा । इसके बाद एक पानीदार पैने एवं तीखे बाणसे पाण्डुनन्दन नकुलने शकुनिकी दोनों जाँघोंको विदीर्ण करके व्याधद्वारा विद्ध हुए पंखयुक्त बाज पक्षीके समान उसे गिरा दिया
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது பாண்டுவின் மகன் நகுலன் கூர்மையான, துளைக்கும் அம்பால் சகுனியின் இரு தொடைகளையும் பிளந்து அவனை வீழ்த்தினான்—வேடன் எய்த அம்பால் இறகுடைய கழுகு வீழ்வதுபோல்.
Verse 163
ध्वजयष्टिं परिक्लिश्य कामुक: कामिनीं यथा । महाराज! उस बाणसे अत्यन्त घायल हुआ शकुनि, जैसे कामी पुरुष कामिनीका आलिंगन करता है, उसी प्रकार ध्वज-यष्टि (ध्वजाके डंडे)-को दोनों भुजाओंसे पकड़कर रथके पिछले भागमें बैठ गया
சஞ்சயன் கூறினான்—மகாராஜா! அந்த அம்பால் கடுமையாகக் காயமுற்ற சகுனி, காமவெறியன் பெண்ணை அணைப்பதுபோல், கொடிக்கம்பத்தை இரு கைகளாலும் இறுகப் பற்றிக் கொண்டு தேரின் பின்புறத்தில் அமர்ந்து சாய்ந்தான்.
Verse 169
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे एकोनसप्तत्यधिकशततमो< ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் த்ரோணபர்வத்தில், கடோத்கசவதப் பர்வத்தின் உட்பிரிவாக, இரவுப் போரும் குழப்பமிகு (சிக்கலான) போர்க்களச் சண்டையும் கூறும் நூற்று அறுபத்தொன்பதாம் அதிகாரம் நிறைவுற்றது.
Verse 173
अपोवाह रथेनाशु सारथिध्व॑जिनीमुखात् । निष्पाप नरेश! आपके सालेको बेहोश पड़ा देख सारथि रथके द्वारा शीघ्र ही उसे सेनाके आगेसे दूर हटा ले गया
சஞ்சயன் கூறினான்—பாவமற்ற அரசே! உமது மைத்துனன் மயங்கி விழுந்திருப்பதைக் கண்டு, தேரோட்டி தேரில் அவனைப் படையின் முன்னணியிலிருந்து விரைவாக அகற்றிக் கொண்டு சென்றான்.
Verse 263
कालरात्रिनिभा हासीद् घोररूपा भयानका । भरतश्रेष्ठ) स्वभावसे ही भयंकर दिखायी देनेवाला आकाश उस समय और भी घोरतर हो उठा। युद्धभूमिमें शोभा पानेवाले योद्धाओंके लिये वह घोर एवं भयानक रात्रि कालरात्रिके समान प्रतीत होती थी
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த இரவு காலராத்திரியைப் போலவே, கொடூர வடிவமும் அச்சமூட்டும் தன்மையும் கொண்டதாக இருந்தது. பரதகுலச் சிறந்தவனே! இயல்பாகவே பயங்கரமாகத் தோன்றும் வானம் அப்போது இன்னும் அதிகமாகக் கொடுமையடைந்தது. போர்க்களத்தில் புகழ் நாடிய வீரர்களுக்கு அந்த இரவு காலராத்திரியை ஒத்ததாகவே தோன்றியது.
Verse 273
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं सविशिखं तदा । महाराज! शिखण्डीने उस समय अर्धचन्द्राकार बाण मारकर प्रत्यंचा और बाणसहित कृपाचार्यके विशाल धनुषको काट दिया
சஞ்சயன் கூறினான்—மகாராஜா! அப்போது சிகண்டி அரைச்சந்திரத் தலை கொண்ட அம்பால், நாணேற்றப்பட்டதும் அம்புடன் இருந்ததுமான கிருபாசார்யரின் பெரும் வில்லைக் கிழித்துத் துண்டித்தான்.
Verse 286
स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम् । राजन्! तब कृपाचार्यने कुपित होकर सोनेके दण्ड और अप्रतिहत धारवाली तथा कारीगरके द्वारा साफ की हुई एक भयंकर शक्ति उसके ऊपर चलायी
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! அப்போது கிருபாசார்யர் கோபம் கொண்டு, பொன் தண்டு உடையதும், மங்காத கூர்முனை கொண்டதும், கொல்லனால் மெருகூட்டப்பட்டதுமான ஒரு பயங்கர சக்தியை அவன் மீது எறிந்தார்.
Verse 296
सा5पतन्मेदिनीं दीप्ता भासयन्ती महाप्रभा | अपने ऊपर आती हुई उस शक्तिको शिखण्डीने बहुत-से बाण मारकर काट दिया। वह अत्यन्त कान्तिमती एवं प्रकाशमान शक्ति खण्डित हो सब ओर प्रकाश बिखेरती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ी
சஞ்சயன் கூறினான்—மிகுந்த ஒளியுடைய, மகாபிரபாவமிக்க அந்த சக்தி சுற்றிலும் பிரகாசத்தைப் பரப்பியவாறே பூமியை நோக்கி விழத் தொடங்கியது. அது சிகண்டியின் மீது பாய்ந்து வரக் கண்ட சிகண்டி பல அம்புகளால் அதைத் தாக்கி துண்டித்தான். சிதைந்த அந்த மிகுந்த பிரகாசமிக்க ஆயுதம் எல்லாத் திசைகளிலும் ஒளியைச் சிதறவிட்டு தரையில் விழுந்தது.
Verse 316
न्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वर: । समरभूमिमें यशस्वी कृपाचार्यद्वारा बाणोंसे आच्छादित किया जाता हुआ रथियोंमें श्रेष्ठ शिखण्डी रथके पिछले भागमें शिथिल होकर बैठ गया
சஞ்சயன் கூறினான்—போர்க்களத்தில் ஆசாரிய கிருபர் எய்த அம்புகளால் எல்லாப் புறமும் மூடப்பட்டுக் கொண்டிருந்த ரதவீரர்களில் சிறந்த, புகழ்மிக்க சிகண்டி தளர்ந்து ரதத்தின் இருக்கையில் அமர்ந்தான்; ரதத்தின் பின்புறம் நோக்கி சோர்வுடன் சாய்ந்தான்.
Verse 326
आजलेने बहुभिर्बाणर्जिघांसन्निव भारत । भरतनन्दन! युद्धस्थलमें शिखण्डीको शिथिल हुआ देख शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने उसपर बहुत-से बाणोंका प्रहार किया, मानो वे उसे मार डालना चाहते हों
சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ பாரதா! போர்க்களத்தில் சிகண்டி தளர்ந்ததைப் பார்த்து, சரத்வத்தின் புதல்வன் கிருபாசாரியர் அவனை கொல்ல விரும்புபவன் போல அவன் மீது பல அம்புகளை மழைபோல் பொழிந்தார்.
Verse 343
महत्या सेनया सार्ध ततो युद्धमवर्तत । इसी प्रकार आपके पुत्रोंने भी विशाल सेनाके साथ आकर द्विजश्रेष्ठ कृपाचार्यको अपने बीचमें कर लिया। फिर दोनों दलोंमें घोर युद्ध होने लगा
சஞ்சயன் கூறினான்—பின்னர் பெரும் படையுடன் போர் தொடங்கியது. அதுபோலவே உமது புதல்வர்களும் பெரிய சேனையுடன் வந்து, இருபிறப்பினரில் சிறந்த கிருபாசாரியரை தங்கள் நடுவில் நிறுத்தினர்; அதன் பின் இரு படைகளுக்கும் இடையில் கொடிய யுத்தம் எழுந்தது.
Verse 353
बभूव तुमुल: शब्दो मेघानां गर्जतामिव । राजन! रणभूमिमें परस्पर धावा करनेवाले रथोंकी घर्घराहटका भयंकर शब्द मेघोंकी गर्जनाके समान जान पड़ता था
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! போர்க்களத்தில் மேகங்கள் இடியென முழங்குவது போல பேரொலி எழுந்தது. ஒருவர்மேல் ஒருவர் பாயும் ரதங்களின் உராய்வும் குலுக்கலும் எழுப்பிய பயங்கர ஒலி, புயல் மேகங்களின் இடிமுழக்கத்தைப் போன்றே தோன்றியது.
Verse 363
अन्योन्यमभितो राजन् क्रूरमायोधनं बभौ । प्रजापालक नरेश! चारों ओर एक-दूसरेपर आक्रमण करनेवाले घुड़सवारों और हाथीसवारोंके संघर्षसे वह रणभूमि अत्यन्त दारुण प्रतीत होने लगी
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே, எல்லாத் திசைகளிலும் ஒருவர்மேல் ஒருவர் பாய்ந்து தாக்கியதால் போர் கொடூரமும் இரக்கமற்றதுமாய் தோன்றியது. குடிமக்களைப் பேணும் மன்னனே! குதிரை வீரர்களும் யானை வீரர்களும் மோதிய கடும் போரால் அந்த ரணபூமி மிகுந்த தாருண்யமாய் தெரிந்தது.
Verse 383
अगृह्नन् बहवो राजन् शलभान् वायसा इव | राजन! जैसे कौए दौड़-दौड़कर टिड्डियोंको पकड़ते हैं, उसी प्रकार रथपर बैठकर बड़े वेगसे धावा करनेवाले बहुसंख्यक रथी शत्रुपक्षके सैनिकोंको दबोच लेते थे
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே, காகங்கள் ஓடோடி வெட்டுக்கிளிகளைப் பிடிப்பதுபோல், ரதங்களில் ஏறி மிகுந்த வேகத்துடன் பாய்ந்த பல ரதவீரர்கள் எதிரணியின் படையினரைப் பிடித்து அடக்கினர்.
Verse 396
तस्मिन्नेव पदे यत्ता निगृह्नन्ति सम भारत । भरतनन्दन! मदस्रावी विशाल हाथी मदकी धारा बहानेवाले दूसरे गजराजोंसे सहसा भिड़कर एक-दूसरेको यत्नपूर्वक काबूमें कर लेते थे
பரதகுல மகிழ்வே! அதே இடத்தில் போரில் ஈடுபட்ட மத்தம் சொரியும் பெருயானைகள், மத்தநீர் பெருக்கெடுத்து ஓடும் மற்ற யானை அரசர்களுடன் திடீரென மோதிப், ஒருவரை ஒருவர் முயன்று அடக்க முயன்றன.
Verse 403
समासाद्य रणेडन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमु: । रणभूमिमें घुड़सवार घुड़सवारोंसे और पैदल पैदलोंसे भिड़कर परस्पर कुपित होते हुए भी एक-दूसरेको लाँधघकर आगे नहीं बढ़ पाते थे
போர்க்களத்தில் ஒருவரை ஒருவர் நெருங்கி, கோபம் கொந்தளித்தாலும், எதிரிகளைத் தாண்டி முன்னேற இயலவில்லை. குதிரை வீரர் குதிரை வீரருடன், காலாட்கள் காலாட்களுடன் மோதினர்; இருபுறமும் சமமாக நிலைநிறுத்தின.
Verse 413
बभूव तत्र सैन्यानां शब्द: सुविपुलो निशि । उस रात्रिके समय दौड़ते, भागते और पुनः लौटते हुए सैनिकोंका महान् कोलाहल सुनायी पड़ता था
அந்த இரவில் அங்கே படைகளிடையே அளவற்ற ஆரவாரம் எழுந்தது. ஓடுதல், தப்பித்தல், மீண்டும் திரும்புதல் ஆகியவற்றில் ஈடுபட்ட வீரர்களின் பெருங்கோலாகலம் கேட்கப்பட்டது.
Verse 436
दिवसप्रतिमा राजन् बभूव रणमूर्थनि । भरतभूषण नरेश! प्रदीपोंसे प्रकाशित हुई वह रात्रि युद्धके मुहानेपर दिनके समान हो गयी थी
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே, போர்க்களத்தின் முன்நிலையில் அந்த இரவு விளக்குகளின் ஒளியால் பகல்போல் ஆனது. பாரதகுல அலங்காரமான அரசே, போரின் வாயிலில் இருள் அகன்றது; போர் தானே இடையறாத விழிப்பையும் உறுதியான தீர்மானத்தையும் கோருவது போல இருந்தது.
Verse 443
तथा नष्ट तमो घोरें दीपैर्दीप्तैरितस्ततः । जैसे सूर्यके प्रकाशसे सम्पूर्ण जगत्में फैला हुआ अन्धकार नष्ट हो जाता है, उसी प्रकार इधर-उधर जलती हुई मशालोंसे वहाँका भयानक अँधेरा नष्ट हो गया था
சஞ்சயன் கூறினான்—சூரிய ஒளி உலகமெங்கும் பரவிய இருளை எவ்வாறு அகற்றுகிறதோ, அவ்வாறே இங்கும் அங்கும் எரிந்த தீப்பந்தங்களின் ஜ்வாலையால் அங்கிருந்த பயங்கர இருள் நீங்கியது. போரின் அச்சமும் குழப்பமும் நடுவே, அந்த ஒளி பாதுகாப்புக்கான கருவி மட்டுமல்ல; அபாயத்தை மீறும் தெளிவின் சின்னமுமாயிற்று.
Verse 456
रजसा तमसा व्याप्ता द्योतिता: प्रभया पुन: । धूल और अन्धकारसे व्याप्त आकाश, पृथ्वी, दिशा और विदिशाएँ प्रदीपोंकी प्रभासे पुनः प्रकाशित हो उठी थीं
சஞ்சயன் கூறினான்—தூசியும் இருளும் சூழ்ந்திருந்த ஆகாயம், பூமி, திசைகள் மற்றும் இடைத்திசைகள் மீண்டும் விளக்குகளின் ஒளியால் பிரகாசித்தன. போரின் குழப்பத்திற்கிடையிலும் சில கணங்கள் தெளிவு திரும்பிவரும் என்பதை அந்தக் காட்சி உணர்த்தியது.
Verse 473
न किंचिद् विदुरात्मानमयमस्मीति भारत । भारत! उस रात्रिके समय जब वह भयंकर कोलाहलपूर्ण संग्राम चल रहा था, तब योद्धाओंको कुछ भी पता नहीं चलता था। वे अपने-आपके विषयमें भी यह नहीं जान पाते थेकि “मैं अमुक हूँ
சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ பாரதா, அந்த இரவில் பயங்கர ஆரவாரத்துடன் போர் நடந்து கொண்டிருந்தபோது வீரர்களுக்கு எதுவும் தெளிவாகப் புலப்படவில்லை. குழப்பத்தில் அவர்கள் தம்மையே அறிய முடியாமல், ‘நான் இவன்’ என்பதையும் உணரவில்லை.
Verse 3736
अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाड़ना | महाराज! दौड़ते हुए पैदल सैनिकोंके पैरोंकी धमकसे यह पृथ्वी भयभीत अबलाके समान काँपने लगी
சஞ்சயன் கூறினான்—மகாராஜா, ஓடிச் செல்லும் காலாட் படையினரின் கால்தடங்களின் இடியொலியால் பூமி அச்சமுற்ற உதவியற்ற பெண்ணைப் போல நடுங்கத் தொடங்கியது. அவர்களின் பாதஅடிகளின் கர்ஜனையால் அழுத்தமுற்ற நிலம் குலுங்கியது; பயம் அதைச் சிக்க வைத்தது போல.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether heroic persistence (continuing to fight) is ethically valid when a weapon’s injunction requires non-resistance for communal survival; Bhīma’s impulse to continue is checked by Kṛṣṇa’s insistence on protocol.
Power is bounded by rule: even in sanctioned conflict, restraint and procedural compliance can be the highest form of duty when escalation risks indiscriminate harm and compounded karmic consequence.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary functions implicitly through the narrative logic that correct observance of astra-protocol restores order, whereas defiance amplifies danger and disorder.