Adhyaya 94
Śāṃtanu’s Ideal Rule; Devavrata’s Return; The Satyavatī Marriage Condition and Bhīṣma’s Vow (आदि पर्व, अध्याय ९४)
Upa-parva: Śāṃtanu–Satyavatī–Bhīṣma-pratijñā Episode (Ādi-parva)
Vaiśaṃpāyana characterizes Śāṃtanu as a paradigmatic king marked by self-control, generosity, forbearance, and truthfulness, under whom social order is portrayed as regulated and harmonious. The narrative then shifts to Devavrata’s emergence: Gaṅgā returns the eighth son, trained in Vedas, śāstras, and divine weaponry, after which Śāṃtanu installs him as heir apparent. Subsequently, Śāṃtanu encounters Satyavatī, a ferryman’s daughter, and seeks marriage; her father (Dāśarāja) stipulates that Satyavatī’s son must inherit the throne. Śāṃtanu refuses, returns sorrowful, and confides to Devavrata his anxiety about lineage continuity and the vulnerability of a single heir. Devavrata approaches Dāśarāja and first concedes succession to Satyavatī’s future son; when concerns remain about Devavrata’s potential descendants, he makes a public vow of lifelong brahmacarya and renunciation of progeny. The assembly acclaims the severity of the vow, naming him “Bhīṣma,” and Śāṃtanu grants him the boon of choosing the time of his death (icchā-mṛtyu), formalizing the vow’s exceptional status within the epic’s moral economy.
Chapter Arc: स्वर्गलोक में राजा ययाति का तेजस्वी प्राकट्य—परन्तु उनके भीतर एक असाधारण संकल्प: ‘प्रतिग्रह’ (पराया दान/उपहार) स्वीकार न करना, चाहे वह स्वर्ग-लोकों का ही क्यों न हो। → वसुमान् ययाति को अपने अर्जित स्वर्ग-लोक देने का प्रस्ताव करता है—‘मेरे लोक तुम्हारे हों; तृण के समान मूल्य देकर भी इन्हें ले लो।’ ययाति का मन धर्म-संकट में पड़ता है: क्या परोपकार के नाम पर पराया पुण्य लेना उचित है? इसी बीच शिबि के अद्वितीय राजधर्म—दान, तप, सत्य, क्षमा, लज्जा, श्री—का स्मरण कराया जाता है, जिससे ययाति का आदर्श और कठोर हो उठता है। → ययाति का निर्णायक वचन—सत्य और धर्म के आधार पर प्रतिग्रह-अस्वीकार: ‘सत्य से ही द्यौ और पृथ्वी टिके हैं; मेरा वचन व्यर्थ नहीं—सत्पुरुष सत्य का ही पूजन करते हैं।’ वे अष्टक, प्रतर्दन, वसुमान्, उषदर्शि आदि से भी सत्य-प्रतिज्ञा में स्थिर रहने की घोषणा करते हैं और स्वर्ग-प्राप्ति का मार्ग ईर्ष्या-रहित सत्य-निवेदन में बताते हैं। → ययाति अपने कर्मों की महिमा से पृथ्वी को व्याप्त कर, प्रतिग्रह त्यागकर, अपने ही पुण्यबल से स्वर्गगमन करते हैं; उनके वंशज/दौहित्र (अष्टक आदि) सत्य और निष्कपटता के द्वारा उन्हें ‘तार’ देते हैं—ययाति की कीर्ति और धर्म-प्रतिष्ठा स्थापित होती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल २१ श्लोक हैं) त्रिनवतितमो<ध्याय: राजा ययातिका वसुमान् और शिबिके प्रतिग्रहको अस्वीकार करना तथा अष्टक आदि चारों राजाओंके साथ स्वर्गमें जाना वसुमानुवाच पृच्छामि त्वां वसुमानौषदद्रि- यद्यस्ति लोको दिवि मे नरेन्द्र | यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन् क्षेत्रज्ञ त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
வஸுமானன் கூறினான்—அரசே! நான் அவுஷதத்ரியின் மகன் வஸுமானன்; உம்மிடம் கேட்கிறேன். விண்ணுலகில் எனக்கென புகழ்பெற்ற ஒரு உலகம் இருந்தால், அல்லது அந்தரிக்ஷத்தில் (நடுவெளியில்) புகழ்பெற்ற ஒன்று இருந்தால், கூறுக. மகாத்மனே! பரலோகத் தர்மத்தை அறிந்தவர், அந்தத் தர்மத்தின் ‘க்ஷேத்ரஜ்ஞன்’ என உம்மை நான் கருதுகிறேன்।
Verse 2
ययातिरुवाच यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्व यत्तेजसा तपते भानुमांश्व । लोकास्तावन्न्तो दिवि संस्थिता वै ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
யயாதி கூறினான்—அரசே! பூமி, அந்தரிக்ஷம், திசைகள் எவ்வளவு தூரம் விரிந்துள்ளனவோ, சூரியன் தன் ஒளித் தேஜஸால் எவ்வளவு தூரம் வெப்பமூட்டி ஒளிரச் செய்கிறானோ, அவ்வளவு உலகங்கள் உனக்காக விண்ணுலகில் நிறுவப்பட்டுள்ளன. அவை குறுகிய காலத்தவை அல்ல; நிலைத்தவை, உன்னை எதிர்நோக்கி நிற்கின்றன।
Verse 3
वसुमानुवाच तांस््ते ददानि मा प्रपत प्रपात॑ ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु | क्रीणीष्वैतांस्तृणकेनापि राजन् प्रतिग्रहस्ते यदि धीमन् प्रदुष्ट:
வசுமானன் கூறினான்—அரசே! அந்த உலகங்களை நான் உமக்குத் தருகிறேன்; வீழ்ச்சியில் விழாதீர். எனக்குரிய புண்ணிய உலகங்கள் அனைத்தும் நிச்சயமாக உமக்கே ஆகுக. ஓ ஞானவானே! தானம் பெறுதல் குற்றமெனத் தோன்றினால், ஒரு புல்லை விலையெனக் கொண்டு என்னிடமிருந்து இவ்வுலகங்களை வாங்கிக் கொள்ளும்.
Verse 4
ययातिरु्वाच न भिथ्याहं विक्रयं वै स्मरामि वृथा गृहीतं शिशुकाच्छडकमान: । कुर्या न चैवाकृतपूर्वमन्यै- विधित्समान: किमु तत्र साधु
யயாதி கூறினான்—பொய்யான வாங்கல்-விற்பனை ஒன்றை நான் செய்ததாக நினைவில்லை; ஏமாற்றி—ஒரு குழந்தையிடமிருந்தும் கூட—வீணாக எதையும் எடுத்ததாகவும் நினைவில்லை. முன்னோர் மகாபுருஷர்கள் செய்யாத செயலை நான் செய்யமாட்டேன்; ஏனெனில் நான் நற்கருமமே நாடுகிறேன்—அதில் நன்மை எங்கே?
Verse 5
वसुमानुवाच तांस्त्वं लोकान् प्रतिपद्यस्व राजन् मया दत्तान् यदि नेष्ट: क्रयस्ते । अहं न तान् वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु
வசுமானன் கூறினான்—அரசே! ‘வாங்க’ விரும்பாவிட்டால், நான் அளித்த அந்த உலகங்களை ஏற்றுக் கொள்ளும். மனிதரின் தலைவனே! உறுதியாக அறிந்துகொள்—நான் அந்த உலகங்களுக்கு செல்லமாட்டேன்; அந்த உலகங்கள் அனைத்தும் நிச்சயமாக உமக்கே ஆகுக.
Verse 6
शिबिरुवाच पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोडहं ममापि लोका यदि सन््तीह तात । यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता: क्षेत्रज्ञ त्वां तस्य धर्मस्य मनन््ये
சிபி கூறினான்—அன்பிற்குரியவரே! நான் உஷீனரனின் மகன் சிபி; உம்மிடம் கேட்கிறேன். எனக்கும் புண்ணிய உலகங்கள் இருந்தால் சொல்லும்—அவை அந்தரிக்ஷத்திலா, அல்லது விண்ணுலகில் நிலைபெற்றவையா? ஏனெனில் அந்த தர்மத்தை அறிந்தவர் நீரென நான் கருதுகிறேன்.
Verse 7
ययातिरुवाच यत् त्वं वाचा हृदयेनापि साधून् परीप्समानान् नावमंस्था नरेन्द्र । तेनानन्ता दिवि लोका: श्रितास्ते विद्युद्रपा: स्वनवन्तो महान्त:
யயாதி கூறினான்—அரசே! உதவி நாடி வந்த நல்லோர்களை நீர் சொற்களால் மட்டுமல்ல, உள்ளத்தாலும் அவமதிக்கவில்லை. அதனால் விண்ணுலகில் உமக்காக முடிவற்ற உலகங்கள் உறுதியாக உள்ளன—மின்னலைப் போல ஒளிர்வன, இனிய ஒலிகளால் நிறைந்தன, மகத்தானவை.
Verse 8
शिबिरुवाच तांस्त्वं लोकान् प्रतिपद्यस्व राजन् मया दत्तान् यदि नेष्ट: क्रयस्ते । नचाहं तान् प्रतिपत्स्ये ह दत्त्वा यत्र गत्वा नानुशोचन्ति धीरा:
சிபி கூறினார்—அரசே! நீ அவற்றை வாங்க விரும்பாவிட்டால், நான் தானே அர்ப்பணித்த புண்ணியலோகங்களை ஏற்றுக்கொள். அவற்றை தானமாக அளித்த பின், நான் அவ்வுலகங்களை எனக்கென மீண்டும் பெறமாட்டேன். அவை அத்தகைய உலகங்கள்; அங்கே சென்றால் திடநெஞ்சினர் ஒருபோதும் துயருறார்.
Verse 9
ययातिरुवाच यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभाव- स्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोका: । तथाद्य लोके न रमे<न्यदत्ते तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि देयम्
யயாதி கூறினார்—மனிதராஜனே சிபி! நீ இந்திரனுக்கு ஒப்பான வல்லமை உடையவன்; அதுபோல நீ வழங்கும் உலகங்களும் முடிவற்றவை எனச் சொல்லப்படுகின்றன. ஆயினும் பிறர் அளித்த உலகில் நான் இன்புற இயலேன்; ஆகவே, சிபி, உன் தானத்தை நான் புகழ்ந்து ஏற்கவில்லை.
Verse 10
अष्टक उवाच न चेदेकैकशो राजल्लोकान् नः प्रतिनन्दसि । सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम्
அஷ்டகன் கூறினார்—அரசே! எங்களுள் ஒவ்வொருவரும் அளிக்கும் உலகங்களை நீ மகிழ்ச்சியுடன் ஏற்காவிட்டால், நாங்கள் அனைவரும் எங்கள் புண்ணியலோகங்களை உன் சேவைக்காக அர்ப்பணித்து நரகத்திற்கே (பூலோகத்திற்கே) செல்லத் தயாராக இருக்கிறோம்.
Verse 11
ययातिरुवाच यदर्हों5हं तद् यतध्व॑ं सन्त: सत्याभिनन्दिन: । अहं तन्नाभिजानामि यत् कृतं न मया पुरा
யயாதி கூறினார்—நான் எதற்கு உரியவனோ அதற்காகவே முயலுங்கள்; ஏனெனில் சத்புருஷர்கள் சத்தியத்தையே போற்றுவர். நான் முன்பு செய்யாத செயலை இப்போதும் செய்யத்தக்கதாக நான் அறியேன்.
Verse 12
अष्टक उवाच कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथा: पठच हिरण्मया: । यानारुह्मु नरो लोकानभिवाऊ्छति शाश्वतान्
அஷ்டகன் கூறினார்—இங்கேத் தோன்றும் இந்த ஐந்து பொன்னரதங்கள் யாருடையவை? இவற்றில் ஏறி மனிதன் நித்திய உலகங்களை அடைய விரும்புகிறான் அல்லவா?
Verse 13
ययातिरुवाच युष्मानेते वहिष्यन्ति रथा: पञ्च हिरण्मया: । उच्चै: सन्त: प्रकाशन्ते ज्वलन्तो5ग्निशिखा इव
யயாதி கூறினார்—இந்த ஐந்து பொன்னரதங்கள் உங்களை ஏற்றிச் செல்லும். வானில் உயர்ந்து, தீநாவுகள் போல எரிந்து ஒளிர்கின்றன.
Verse 14
(वैशग्पायन उवाच) (एतस्मिन्नन्तरे चैव माधवी तु तपोधना । मृगचर्मपरीताड़्ी परिणामे मृगव्रतम् ।।
அஷ்டகன் கூறினான்—அரசே, இந்த ரதங்களில் ஏறி வான்வழி மேலே எழுங்கள். உரிய காலம் வந்தபோது நாங்களும் உங்களைப் பின்தொடர்வோம்.
Verse 15
ययातिरुवाच सर्वैरिदानीं गन्तव्यं सह स्वर्गजितो वयम् | एष नो विरजा: पन्था दृश्यते देवसझन:
யயாதி கூறினார்—இப்போது நாம் அனைவரும் ஒன்றாகச் செல்ல வேண்டும்; நாம் ஒன்றாகவே சொர்க்கத்தை வென்றுள்ளோம். இதோ, தேவருலகத்திற்குச் செல்லும் தூசற்ற, மாசற்ற பாதை நமக்கு தெளிவாகத் தெரிகிறது.
Verse 16
वैशम्पायन उवाच तेडधिरुहय रथान् सर्वे प्रयाता नृपसत्तमा: । आक्रमन्तो दिवं भाभिर्धमेणावृत्य रोदसी
வைசம்பாயனன் கூறினார்—அதன்பின் அந்த அரசர்களில் சிறந்தோர் அனைவரும் ரதங்களில் ஏறி சொர்க்கத்தை அடையப் புறப்பட்டனர். மேலே முன்னேறும்போது அவர்களின் ஒளி பூமியையும் வானையும் நிரப்பியது; தர்மத்தின் வலிமை இரு உலகங்களையும் போர்த்தியது போல இருந்தது.
Verse 17
(अष्टकश्न शिबिश्वैव काशिराज: प्रतर्दन: । ऐक्ष्वाकवो वसुमनाश्षत्वारो भूमिपाश्च ह ।।
அஷ்டகன் கூறினான்—நான் தான் முதலில் செல்வேன் என்று எண்ணினேன்; ஏனெனில் மகாத்மா இந்திரன் எனக்கு எல்லாவிதத்திலும் நெருங்கிய நண்பன். அப்படியிருக்க, உஷீனரன் மகன் சிபி ஒருவனே முழு வேகத்துடன் நம் அனைவரின் வாகனங்களையும் முந்தி முன்னே எவ்வாறு சென்றான்?
Verse 18
ययातिरुवाच अददद् देवयानाय यावद् वित्तमविन्दत । उशीनरस्य पुत्रो5यं तस्माच्छेष्ठो हि व: शिबि:
யயாதி கூறினார்—தனக்குக் கிடைத்த அளவிற்கெல்லாம் தேவயானிக்குத் தானம் செய்து வந்தான். இவன் உஷீனரனின் புதல்வன் சிபி; ஆகவே உங்களெல்லாரிலும் சிபியே நிச்சயமாக முதன்மையானவன்.
Verse 19
दानं तपः सत्यमथापि धर्मो ह्वी: श्री: क्षमा सौम्यमथो विधित्सा । राजन्नेतान्यप्रमेयाणि राज्ञ: शिबे: स्थितान्यप्रतिमस्य बुद्धा
அஷ்டகன் கூறினான்—மனிதரின் அதிபதியே! ஒப்பற்ற அரசன் சிபியில் அளவிட முடியாத நற்குணங்கள் நிலைகொண்டுள்ளன—தானம், தவம், சத்தியம், தர்மம், நாணம், செல்வம், பொறுமை, மென்மை, மேலும் விரதங்களையும் விதிமுறைகளையும் கடைப்பிடிக்கத் திடமான உறுதி. ஞானத்தில் அவருக்கு இணை யாருமில்லை.
Verse 20
एवंवृत्तो ह्वीनिषेवश्च॒ यस्मात् तस्माच्छिबिरत्यगाद् वै रथेन । राजा शिबि ऐसे सदाचारसम्पन्न और लज्जाशील हैं! (इनमें अभिमानकी मात्रा छू भी नहीं गयी है।) इसीलिये शिबि हम सबसे आगे बढ़ गये हैं। वैशम्पायन उवाच अथाष्टक: पुनरेवान्वपृच्छ- न्मातामहं कौतुकेनेन्द्रकल्पम्
இத்தகைய நற்குணமும் நாணமும் உடையவனாக இருந்ததால் சிபி ரதத்தில் ஏறி எங்களெல்லாரையும் முந்திச் சென்றான். வைசம்பாயனன் கூறினான்—ஜனமேஜயா! பின்னர் ஆர்வத்தால் அஷ்டகன், இந்திரனுக்கு ஒப்பான ஒளியுடைய தன் தாய்வழித் தாத்தா அரசன் யயாதியை மீண்டும் கேட்டான்.
Verse 21
पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं कुतश्च कश्नचासि सुतश्न॒ कस्य । कृतं॑ त्वया यद्धि न तस्य कर्ता लोके त्वदन्य: क्षत्रियो ब्राह्मणों वा
மகாராஜா! நான் உம்மைக் கேட்கிறேன்—உண்மையைச் சொல்லுங்கள்: நீங்கள் எங்கிருந்து வந்தீர், நீங்கள் யார், யாருடைய புதல்வர்? நீங்கள் செய்த செயலை, இந்த உலகில் உம்மைத் தவிர வேறு எவரும்—க்ஷத்திரியனாக இருந்தாலும் பிராமணனாக இருந்தாலும்—செய்தவர் இல்லை.
Verse 22
ययातिरुवाच ययातिरस्मि नहुषस्य पुत्र: पूरो: पिता सार्वभौमस्त्विहासम् । गुहां चार्थ मामकेभ्यो ब्रवीमि मातामहो<हं भवतां प्रकाशम्
யயாதி கூறினார்—நான் நஹுஷனின் புதல்வன், பூருவின் தந்தை யயாதி. இவ்வுலகிலே நான் ஒருகாலத்தில் சக்கரவர்த்தியாகச் சர்வபௌம ஆட்சியைச் செலுத்தினேன். நீங்கள் அனைவரும் எனது சொந்தத்தார்; ஆகவே மறைக்க வேண்டியதையும் உங்களிடம் வெளிப்படுத்துகிறேன். தெளிவாக அறியுங்கள்—நான் உங்கள் தாய்வழித் தாத்தா.
Verse 23
सर्वामिमां पृथिवीं निर्जिगाय प्रादामहं छादन ब्राह्मणेभ्य: । मेध्यानश्वानेकशतान् सुरूपां- स्तदा देवा: पुण्यभाजो भवन्ति
வைசம்பாயனர் கூறினார்— நான் இந்த முழு பூமியையும் வென்று, பிராமணர்களுக்கு அன்னமும் ஆடையும் வழங்கி வந்தேன். ஒருவர் நூறு அழகிய, விதிப்படி தூய்மையாக்கப்பட்ட குதிரைகளைத் தானம் செய்தால், தேவர்களும் அந்தப் புண்ணியத்தில் பங்குபெறுவர்; அத்தகைய தர்மதானத்தால் மனிதன் தெய்வீக நல்வாழ்வுக்கு உரியவன் ஆகிறான்.
Verse 24
अदामहं पृथिवी ब्राह्मणे भ्य: पूर्णामिमामखिलां वाहनेन । गोभि: सुवर्णेन धनैश्व मुख्यै- स््तदाददं गा: शतमर्बुदानि
வைசம்பாயனர் கூறினார்— வாகனங்களுடன், மாடுகள், பொன் மற்றும் பிற சிறந்த செல்வங்களால் நிறைந்த இந்த முழு பூமியையும் நான் பிராமணர்களுக்கு தானமாக அளித்தேன்; மேலும் நூறு அர்புதம் (பத்து பில்லியன்) பசுக்களையும் தானமாக வழங்கினேன்.
Verse 25
सत्येन वै द्यौश्व वसुन्धरा च तथैवाग्निज्वलते मानुषेषु । न मे वृथा व्याहृतमेव वाक््यं सत्यं हि सन्त: प्रतिपूजयन्ति
உண்மையாலேயே வானமும் பூமியும் நிலைத்திருக்கின்றன; உண்மையாலேயே மனித உலகில் அக்கினி எரிகிறது. என் வாயிலிருந்து ஒருபோதும் வீண்சொல் வெளிவந்ததில்லை; ஏனெனில் நல்லோர் எப்போதும் உண்மையையே போற்றுவர்.
Verse 26
यदष्टक प्रब्रवीमीह सत्यं प्रतर्दन॑ चौषदर्शिंव तथैव । सर्वे च लोका मुनयश्न देवा: सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்— ஓ அஷ்டகா! இங்கே நான் உன்னிடமும், பிரதர்தனிடமும், உஷதர்ஷினின் மகனிடமும் கூறுவது அனைத்தும் உண்மையே. என் மனத்தில் உறுதியான நம்பிக்கை: எல்லா உலகங்களும், முனிவர்களும், தேவர்களும் உண்மையாலேயே போற்றத்தக்கவர்கள் ஆவர்.
Verse 27
यो नः स्वर्गजित: सर्वान् यथा वृत्तं निवेदयेत् अनसूयुर्दधिजाग्र्ये भ्य: स लभेन्न: सलोकताम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்— பொறாமையின்றி, சொர்க்கத்தை வென்ற எங்களைப் பற்றிய இந்த முழு வரலாற்றையும் உயர்ந்த இருபிறப்போரின் முன்னிலையில் உண்மையாய் உரைப்பவன், எங்களுக்குச் சமமான புண்ணிய உலகை அடைவான்.
Verse 28
वैशम्पायन उवाच एवं राजा स महात्मा हाृतीव स्वैर्दौह्वित्रैस्तारितो$मित्रसाह: । त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा स्वर्ग गत: कर्मभिव्याप्य पृथ्वीम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஜனமேஜயா! இவ்வாறு அந்த மகாத்மா அரசன், பகைவர்க்கு அசைக்க முடியாதவன், தன் பேரப்பிள்ளைகளால் (தௌஹித்ரர்களால்) மெய்யாகவே மீட்கப்பட்டவனென ஆனான். பரம உதாரக் கர்மங்களைச் செய்த அவன், தன் நற்கருமங்களால் உலகமெங்கும் புகழ் பரவி, பூமியைத் துறந்து ஸ்வர்கலோகத்திற்குச் சென்றான்.
Verse 93
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि उत्तरयायातसमाप्तौ त्रिनवतितमो<ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள சம்பவபர்வத்தில் ‘உத்தரயாயாத’ நிகழ்ச்சியின் நிறைவில் தொண்ணூற்றுமூன்றாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
A conflict arises between established heirship (Devavrata’s position) and a new marital alliance conditioned on future succession, forcing a choice between personal desire, dynastic continuity, and public legitimacy.
The chapter models how satya and public vows can function as stabilizing ethical instruments in governance, while also implying that extreme self-sacrifice may secure short-term order yet generate complex long-term consequences.
Rather than a formal phalaśruti, the narrative provides meta-valuation through communal acclaim (“Bhīṣma”) and the boon of icchā-mṛtyu, signaling that the vow is treated as an extraordinary dharmic act with enduring epic significance.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.