Adhyaya 54
Vyāsa’s Arrival at Janamejaya’s Sarpasatra; Commissioning of Vaiśaṃpāyana’s Recital (व्यासागमनम्)
Upa-parva: Sarpasatra-Ākhyāna (Frame Narrative at Janamejaya’s Serpent Sacrifice)
Sauti reports that, upon hearing of King Janamejaya’s consecration for the sarpasatra, the sage Kṛṣṇa Dvaipāyana Vyāsa arrives with disciples proficient in Veda and Vedāṅga. The chapter briefly profiles Vyāsa’s extraordinary birth and credentials—his rapid maturation, mastery of Vedic corpora with ancillary disciplines and itihāsa, and his role in extending Śaṃtanu’s line through the births of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura. Janamejaya, seated amid a large ritual assembly of officiants and regional rulers, rises to receive him, offers a golden seat, and performs formal hospitality (pādya, ācamanīya, arghya, and a cow) according to śāstric procedure. After mutual courtesies, Janamejaya petitions Vyāsa for a comprehensive explanation of how the division between Kurus and Pāṇḍavas arose and how the great, world-altering conflict unfolded. Vyāsa then instructs his seated disciple Vaiśaṃpāyana to narrate in full what he has learned, and Vaiśaṃpāyana begins the ancient itihāsa for the king, assembly, and kṣatriya audience, focusing on the rupture and the destruction of sovereignty that followed.
Chapter Arc: माता जरत्कारु आस्तीक को बुलाकर बताती हैं कि अब वही घड़ी आ पहुँची है जिसके लिए उसे जन्म दिया गया था—सर्पयज्ञ की ज्वाला में गिरते नागों को बचाने का समय। → आस्तीक कारण पूछता है; माता कद्रू के शाप, ब्रह्मा की ‘एवमस्तु’ स्वीकृति, और वासुकि-नागकुल पर मंडराते विनाश का वृत्तांत सुनाती है। आस्तीक पर पिता-वंश और मातृ-वंश—दोनों के ऋण का भार एक साथ उतर आता है। → आस्तीक वासुकि को आश्वासन देता है कि वह यज्ञाग्नि से उठे भय को नष्ट करेगा और शाप-बंधन से मुक्ति दिलाएगा; फिर वह यज्ञायतन में पहुँचकर जनमेजय, ऋत्विजों, सदस्यों और अग्नि की स्तुति करता हुआ निर्णायक हस्तक्षेप के लिए मंच तैयार करता है। → आस्तीक का आगमन और उसका विधिवत् प्रवेश-आचरण स्थापित हो जाता है—वह अब यज्ञ-सभा में मान्य अतिथि/ब्राह्मण के रूप में खड़ा है, जिससे उसकी वाणी को वरदान-रूप अधिकार मिल सके। → यज्ञ की धधकती प्रक्रिया के बीच आस्तीक कब और कैसे ‘वर’ माँगकर सर्पसत्र को रोकेगा—यही प्रश्न अगले प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्ात बछ। अर: 2 चतुष्पठ्चाशत्तमोड ध्याय: माताकी आज्ञासे मामाको सान्त्वना देकर आस्तीकका सर्पयज्ञमें जाना सौतिर्वाच तत आहूय पुत्र स्वं जरत्कारुर्भुजज्मा । वासुके्नागराजस्य वचनादिदमब्रवीत्
சௌதி கூறினார்—பின்னர் நாகராஜன் வாசுகியின் சொல்லின்படி நாககன்னி ஜரத்காரு தன் மகனை அழைத்து இவ்வாறு கூறினாள்—
Verse 2
अहं तव पितु: पुत्र भ्रात्रा दत्ता निमित्तत: । काल: स चायं सम्प्राप्तस्तत् कुरुष्व यथातथम्
மகனே! ஒரு காரணத்திற்காக என் அண்ணன் உன் தந்தையுடன் எனது திருமணத்தைச் செய்தான். இப்போது அந்த நோக்கத்தை நிறைவேற்றத் தக்க காலம் வந்துள்ளது; ஆகவே நீ முறையாக அதை நிறைவேற்று.
Verse 3
आस्तीक उवाच कि निमित्तं मम पितुर्दत्ता त्वं मातुलेन मे । तन्ममाचदक्ष्व तत्त्वेन श्रुत्वा कर्तास्मि तत् तथा
ஆஸ்தீகன் கூறினான்—அம்மா! என் மாமன் எந்த காரணத்திற்காக உன்னை என் தந்தையுடன் திருமணம் செய்தான்? அதை உண்மையாக எனக்குச் சொல்; கேட்டவுடன் அதைப் பூர்த்தி செய்ய நான் முயல்வேன்.
Verse 4
सौतिरुवाच तत आचरष्ट सा तस्मै बान्धवानां हितैषिणी । भगिनी नागराजस्य जरत्कारुरविक्लवा,उग्रश्रवाजी कहते हैं--तदनन्तर अपने भाई-बन्धुओंका हित चाहनेवाली नागराजकी बहिन जरत्कारु शान्तचित्त हो आस्तीकसे बोली
சௌதி கூறினார்—அதன்பின், தன் உறவினரின் நலனையே நாடும், நாகராஜனின் சகோதரி, அசையாத உறுதியும் அமைதியான மனமும் கொண்ட ஜரத்காரு அவனிடம் வந்து அவனை உரைத்தாள்.
Verse 5
जरत्कारुर॒वाच पन्नगानामशेषाणां माता कद्रूरिति श्रुता । तया शप्ता रुषितया सुता यस्मान्निबोध तत्
ஜரத்காரு கூறினாள்—மகனே! எல்லா நாகங்களுக்கும் தாய் ‘கத்ரூ’ என்று புகழ்பெற்றவள். ஒருகாலத்தில் கோபமுற்று அவள் தன் புதல்வர்களுக்கு சாபம் அளித்தாள். அந்தச் சாபம் ஏற்பட்ட காரணத்தை நான் சொல்கிறேன்—கேள்.
Verse 6
उच्चै:श्रवा: सो5श्वराजो यन्मिथ्या न कृतो मम । विनतार्थाय पणिते दासी भावाय पुत्रका:
அசுவராஜன் உச்சைஃஸ்ரவா பற்றியே விநதையுடன் பந்தயம் நடந்தது; தோற்றவன் வென்றவளின் அடிமையாக வேண்டும் என்பதே நிபந்தனை. என் மக்களே! என் கட்டளையிருந்தும் நீங்கள் வஞ்சகமாக அந்தக் குதிரையின் வாலின் நிறத்தை மாற்றி விநதையின் சொல்லை பொய்யாக்கவில்லை; ஆகவே ஜனமேஜயனின் யாகத்தில் அக்கினி உங்களைச் சுட்டு சாம்பலாக்கும்—நீங்கள் அனைவரும் இறந்து பிரேதலோகத்திற்குச் செல்வீர்கள்.
Verse 7
जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथि: । तत्र पञठ्चत्वमापन्ना: प्रेतलोक॑ गमिष्यथ
ஆஸ்தீகர் கூறினார்— “அரசன் ஜனமேஜயனின் யாகத்தில் காற்றைத் தேரோட்டியாகக் கொண்ட அக்னி உங்களைச் சுட்டெரிக்கும். அங்கேயே உங்கள் முடிவு; இறந்து நீங்கள் பிரேதலோகத்திற்குச் செல்வீர்கள்.”
Verse 8
तां च शप्तवतीं देव: साक्षाल्लोकपितामह: । एवमस्त्विति तद्वाक्यं प्रोवाचानुमुमोद च,कद्रूने जब इस प्रकार शाप दे दिया, तब साक्षात् लोकपितामह भगवान् ब्रह्माने 'एवमस्तु' कहकर उनके वचनका अनुमोदन किया
அவள் இவ்வாறு சாபம் உரைத்தபோது, உலகப் பிதாமகர் பிரம்மதேவன் தானே “ஏவமஸ்து” என்று கூறி அவ்வாக்கை ஏற்று அனுமதித்தான்.
Verse 9
वासुकिश्नापि तच्छुत्वा पितामहवचस्तदा । अमृते मथिते तात देवाञ्छरणमीयिवान्,तात! मेरे भाई वासुकिने भी उस समय पितामहकी बात सुनी थी। फिर अमृत- मन्थनका कार्य हो जानेपर वे देवताओंकी शरणमें गये
ஆஸ்தீகர் கூறினார்— “தாதா! அப்போது வாசுகியும் பிதாமகரின் சொற்களை கேட்டான். பின்னர் அமிர்தம் கிடைத்த மந்தனம் முடிந்ததும், அவன் தேவர்களைச் சரணடைந்தான்.”
Verse 10
सिद्धार्थाश्च सुरा: सर्वे प्राप्पामृतमनुत्तमम् । भ्रातरं मे पुरस्कृत्य पितामहमुपागमन्
ஆஸ்தீகர் கூறினார்— “எல்லாத் தேவர்களும் தங்கள் நோக்கம் நிறைவேறி, ஒப்பற்ற அமிர்தத்தைப் பெற்றனர். பின்னர் என் அண்ணனை முன்னிறுத்தி பிதாமகர் பிரம்மனை அணுகினர்.”
Verse 11
ते त॑ प्रसादयामासु: सुरा: सर्वेडब्जसम्भवम् | राज्ञा वासुकिना सार्थ शापोड्सौ न भवेदिति
அப்போது எல்லாத் தேவர்களும் நாகராஜன் வாசுகியுடன் சேர்ந்து தாமரையில் பிறந்த பிரம்மனைப் பிரசன்னப்படுத்தினர்—தாயின் அந்தச் சாபம் செயல்படாதிருக்க வேண்டும் என்ற ஒரே நோக்கத்தால்.
Verse 12
देवा ऊचु वासुकिर्नागराजो<यं दुःखितो ज्ञातिकारणात् । अभिशाप: स मातुस्तु भगवन् न भवेत् कथम्
தேவர்கள் கூறினர்—“பகவானே! நாகராஜன் வாசுகி தன் உறவினரின் காரணமாக மிகுந்த துயரத்தில் உள்ளான். அவன் தாயின் சாபம் இவர்கள்மேல் செயல்படாதபடி செய்ய எந்த வழி உண்டு?”
Verse 13
ब्रह्मोवाच जरत्कारुर्जरत्कारुं यां भार्या समवाप्स्यति । तत्र जातो द्विज:ः शापान्मोक्षयिष्यति पन्नगान्
பிரம்மா கூறினார்—“ஜரத்காரு முனிவர் ‘ஜரத்காரு’ என்ற பெயருடைய மனைவியைப் பெறுவார். அவளிடமிருந்து பிறக்கும் இருபிறப்பன் மகன் நாகர்களை தாயின் சாபத்திலிருந்து விடுவிப்பான்.”
Verse 14
एतच्छुत्वा तु वचनं वासुकि: पन्नगोत्तम: । प्रादान्माममरप्रख्य तव पित्रे महात्मने
ஆஸ்தீகன் கூறினான்—“பிரம்மாவின் அந்தச் சொற்களை கேட்டபின், அமரர்களைப் போல ஒளிவிடும் இளையோனே! நாகர்களில் சிறந்த வாசுகி என்னை உன் மகாத்மா தந்தையின் சேவைக்காக ஒப்படைத்தான். இந்த நெருக்கடி வருவதற்கு வெகுநாள்களுக்கு முன்பே இதற்காகவே என் திருமணம் ஏற்பாடு செய்யப்பட்டது; பின்னர் அந்த மகரிஷிகளின் அருளால் என் கருவிலிருந்து நீ பிறந்தாய். இப்போது ஜனமேஜயனின் சர்ப்பயாகத்திற்காக முன்கூட்டியே கூறப்பட்ட காலம் வந்துவிட்டது; அந்த யாகத்தில் நாகர்கள் இடைவிடாது தீயில் எரிகின்றனர். ஆகவே அச்சத்தால் நீ அவர்களை விடுவிக்க வேண்டும்; என் சகோதரனையும் அந்தக் கொடிய ஜ்வாலையிலிருந்து காப்பாற்று. உன் ஞானமிக்க தந்தையின் சேவைக்காக என்னை அளித்த நோக்கம் வீணாகக் கூடாது. சொல், மகனே—இந்த பேராபத்திலிருந்து நாகர்களை மீட்க எது சரியான வழி என்று நீ கருதுகிறாய்?”
Verse 15
प्रागेवानागते काले तस्मात् त्वं मय्यजायथा: । अयं स काल: सम्प्राप्तो भयान्नस्त्रातुमहसि
ஆஸ்தீகன் கூறினான்—“நியமிக்கப்பட்ட காலம் வருவதற்கு முன்பே இதற்காகவே நீ என் கருவில் பிறந்தாய். இப்போது அந்தக் காலம் வந்துவிட்டது; ஆகவே, தேவர்களைப் போல ஒளிவிடும் மகனே, அச்சத்திலிருந்து எங்களை காப்பது உனக்கே உரியது.”
Verse 16
भ्रातरं चापि मे तस्मात् त्रातुमहसि पावकात् । न मोघं तु कृतं तत् स्यथाद् यदहं तव धीमते । पित्रे दत्ता विमोक्षार्थ कथं वा पुत्र मन््यसे
“ஆகவே என் சகோதரனையும் தீயிலிருந்து காப்பாற்ற வேண்டும். விடுதலைக்காகவே என்னை உன் ஞானமிக்க தந்தையின் சேவைக்குக் கொடுத்த நோக்கம் வீணாகக் கூடாது. சொல், மகனே—நீ எதைச் சரியான வழி என்று கருதுகிறாய்?”
Verse 17
सौतिर्वाच एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सास्तीको मातरं तदा | अब्रवीद् दुःखसंतप्तं वासुकिं जीवयन्निव
சௌதி கூறினார்—தாய் இவ்வாறு சொன்னதும் ஆஸ்தீகன் ‘ததாஸ்து’ என்று சொல்லி, “அம்மா, உன் ஆணைப்படியே செய்வேன்” என்றான். பின்னர் துயரால் தளர்ந்த வாசுகிக்கு உயிரளிப்பதுபோல் அவனிடம் கூறினான்—
Verse 18
अहं त्वां मोक्षयिष्यामि वासुके पन्नगोत्तम । तस्माच्छापान्महास तत्त्व सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,“महान् शक्तिशाली नागराज वासुके! मैं आपको माताके उस शापसे छुड़ा दूँगा। यह आपसे सत्य कहता हूँ
“பன்னகங்களில் முதன்மையான வாசுகியே! அந்த சாபத்திலிருந்து உன்னை நான் விடுவிப்பேன். மகாசத்துவனே! இதை உனக்கு உண்மையாய் சொல்கிறேன்.”
Verse 19
भव स्वस्थमना नाग न हि ते विद्यते भयम् । प्रयतिष्ये तथा राजन् यथा श्रेयो भविष्यति,“नागप्रवर! आप निश्चिन्त रहें। आपके लिये कोई भय नहीं है। राजन! जैसे भी आपका कल्याण होगा, मैं वैसा प्रयत्न करूँगा
“நாகமே! மனம் அமைதியாய் இரு; உனக்குப் பயம் இல்லை. அரசே! உன் நலன் உண்டாகுமாறு நான் முயல்வேன்.”
Verse 20
न मे वागनृतं प्राह स्वैरेष्वपि कुतोडन्यथा । त॑ वै नृपवरं गत्वा दीक्षितं जनमेजयम्
“என் வாக்கு ஒருபோதும்—விளையாட்டிலும் கூட—பொய் சொன்னதில்லை; அப்படியிருக்க, அபாய நேரத்தில் எப்படி வேறாகச் சொல்வேன்? ஆகவே, சர்ப்பயாகத்திற்குத் தீட்சை பெற்ற அரசர்களில் சிறந்த ஜனமேஜயனிடம் நான் செல்வேன்.”
Verse 21
वाम्भि्मड्नलयुक्ताभिस्तोषयिष्येडद्य मातुल । यथा स यज्ञो नृपतेर्निवर्तिष्यति सत्तम
“மாமனே! சத்தமனே! இன்று நான் மங்களமிக்க, நன்கு தேர்ந்த சொற்களால் அரசனை மகிழ்விப்பேன்; அப்பொழுது அரசனின் அந்த யாகம் நிறுத்தப்படும்.”
Verse 22
स सम्भावय नागेन्द्र मयि सर्व महामते । न ते मयि मनो जातु मिथ्या भवितुमहति
ஆஸ்தீகன் கூறினான்—ஓ நாகேந்திரா, ஓ மகாமதியே! என்னில் முழு நம்பிக்கை வையுங்கள். வேண்டிய அனைத்தையும் நிறைவேற்றும் ஆற்றல் எனக்கு உண்டு; என்னைப் பற்றிய உங்கள் உள்ளத்தின் நம்பிக்கையும் எதிர்பார்ப்பும் ஒருபோதும் வீணாகாது.
Verse 23
वायुकिरुवाच आस्तीक परिधघूर्णामि हृदयं मे विदीर्यते । दिशो न प्रतिजानामि ब्रह्म॒ृदण्डनिपीडित:
வாசுகி கூறினான்—ஆஸ்தீகா! தாயின் சாபமாகிய பிராமணத் தண்டத்தால் நசுங்கி நான் சுற்றிச் சுழல்கிறேன்; என் இதயம் பிளந்து போகும் போல் உள்ளது; திசைகளையும் அறிய இயலவில்லை.
Verse 24
आस्तीक उवाच न संतापस्त्वया कार्य: कथंचित् पन्नगोत्तम | प्रदीप्ताग्ने: समुत्पन्नं नाशयिष्यामि ते भयम्
ஆஸ்தீகன் கூறினான்—ஓ பன்னகோத்தமா! எவ்விதத்திலும் நீ துயரப்பட வேண்டாம். இந்த சர்ப்பயாகத்தின் எரியும் தீயால் உனக்குள் எழுந்த அச்சத்தை நான் அழித்துவிடுவேன்.
Verse 25
ब्रह्मदण्डं महाघोरं कालाग्निसमतेजसम् । नाशयिष्यामि मात्र त्वं भयं कार्षी: कथंचन,कालाग्निके समान दाहक और अत्यन्त भयंकर शापका यहाँ मैं अवश्य नाश कर डालूँगा। अत: आप उससे किसी तरह भय न करें
ஆஸ்தீகன் கூறினான்—காலத்தின் தீயைப் போன்ற ஒளியுடன் எரியும், மிகக் கொடிய அந்த பிராமணத் தண்டமாகிய சாபத்தை நான் நிச்சயமாக நீக்குவேன்; ஆகவே எவ்விதத்திலும் அஞ்சாதே.
Verse 26
सौतिरुवाच ततः स वासुकेरघोरमपनीय मनोज्वरम् । आधाय चात्मनोड्रेषु जगाम त्वरितो भूशम्
சௌதி கூறினான்—அப்போது அவன் வாசுகியின் கொடிய மனக்காய்ச்சலை அகற்றி, அந்தச் சுமையைத் தானே ஏற்றுக்கொண்டான்; பின்னர் வாசுகியையும் மற்ற நாகங்களையும் உயிர்ப்பெரிலிருந்து காக்கும் நோக்கில், அரசன் ஜனமேஜயனின் சர்ப்பயாகத்திற்குத் துரிதமாகச் சென்றான்.
Verse 27
जनमेजयस्य त॑ यज्ञ सर्वे: समुदितं गुणै: । मोक्षाय भुजगेन्द्राणामास्तीको द्विजसत्तम:
புஜகேந்திரர்களின் மோட்சத்திற்காக, பிராமணர்களில் சிறந்த ஆஸ்தீகன், எல்லா உயர்ந்த குணங்களும் நிறைந்த ஜனமேஜயனின் யாகத்திற்குச் சென்றான்.
Verse 28
स गत्वापश्यदास्तीको यज्ञायतनमुत्तमम् | वृतं सदस्यैर्बहुभि: सूर्यवल्निसमप्रभै:,वहाँ पहुँचकर आस्तीकने परम उत्तम यज्ञमण्डप देखा, जो सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी अनेक सदस्योंसे भरा हुआ था
அங்கே சென்ற ஆஸ்தீகன் மிகச் சிறந்த யாகமண்டபத்தை கண்டான்; அது சூரியனும் அக்னியும் போல் ஒளிரும் பல சபையினரால் சூழப்பட்டிருந்தது.
Verse 29
स तत्र वारितो द्वा:स्थै: प्रविशन् द्विजसत्तम: । अभितुष्टाव त॑ यज्ञ प्रवेशार्थी परंतप:
பிராமணர்களில் சிறந்த ஆஸ்தீகன் யாகமண்டபத்தில் நுழைய முயன்றபோது, வாயில்காவலர்கள் அவனைத் தடுத்தனர். அப்போது நுழைவு வேண்டி, காமம்-கோபம் போன்ற உள்ளார்ந்த பகைகளை எரிப்பவன் ஆஸ்தீகன் அந்த யாகத்தைப் புகழத் தொடங்கினான்.
Verse 30
स प्राप्य यज्ञायतनं वरिष्ठ द्विजोत्तम: पुण्यकृतां वरिष्ठ: । तुष्टाव राजानमनन्तकीर्ति- मृत्विक्सदस्यांश्व तथैव चाग्निम्
அந்த உயர்ந்த யாகவளாகத்தை அடைந்த புண்ணியச் செயலாளர்களில் சிறந்த பிராமணன் ஆஸ்தீகன், முடிவற்ற புகழ் கொண்ட யஜமானன் ஜனமேஜயனையும், அதேபோல் ரித்விக்களையும் சபையினரையும் அக்னிதேவனையும் புகழத் தொடங்கினான்.
Verse 53
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपर्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें सर्पसत्रके विषयमें वायुकिवचनसम्बन्धी तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள ஆஸ்தீகபர்வத்தில், சர்ப்பசத்ரம் பற்றியும் வாயுகியின் உரையுடன் தொடர்புடையதுமான ஐம்பத்துமூன்றாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 54
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रे आस्तीकागमने चतुष्पञ्चाशत्तमो<ध्याय:
இவ்வாறு திருநாமம் பெற்ற மகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில், ஆஸ்தீகபர்வத்தில், சர்ப்பசத்ரமும் ஆஸ்தீகன் வருகையும் கூறும் ஐம்பத்துநான்காம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a governance dilemma of epistemic responsibility: the king seeks a complete, authoritative account of a catastrophic kin-conflict, requiring that knowledge be sourced through legitimate witnesses and transmitted without distortion.
Public understanding of complex ethical history depends on disciplined institutions—ritual propriety, respect for learning, and lineage-based instruction—so that collective memory can guide future conduct.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary functions structurally by establishing narrative authority (Vyāsa → Vaiśaṃpāyana) and the ritual-court setting that legitimizes the ensuing account.