Adhyaya 45
Jambūdvīpa Varṣas, Bhārata as Karmabhūmi, and the Sacred Hydro-Topography of Dharma
முந்தைய பகுதி (அத்தியாயம் 44) நிறைவுற்ற பின் சூதர் ஜம்பூத்வீபத்தின் கேதுமால, பத்ராஷ்வ, ரம்யக, ஹிரண்மய, குரு, கிம்புருஷ, ஹரிவர்ஷ, இலாவ்ருத, சந்திரத்வீப முதலிய வர்ஷங்களில் மனிதர்களின் நிறம், உணவு, அதிசய நீண்ட ஆயுள் போன்ற தன்மைகளை விளக்குகிறார். பின்னர் துயரும் அச்சமும் அற்ற, இடையறா பக்தி நிலவும் சிறந்த வர்ஷங்களிலிருந்து கதையை இந்தியாவான பாரதவர்ஷத்திற்குத் திருப்பி, பல வர்ணங்கள், பல தொழில்கள், குறைந்த ஆயுள் என்பதால் இதுவே ‘கர்மபூமி’—இங்கு யாகம், போர், வாணிகம் வழியாக தர்மம் நடைமுறையாகிறது என நிறுவுகிறார். ஹிமவத், விந்த்ய, சஹ்ய, மலய, சுக்திமத், ருக்ஷவத் மலைத்தொடர்கள் மற்றும் அவற்றிலிருந்து தோன்றும் புனித நதிகளின் விரிவான பட்டியல், கரையோர மக்களும் கூறப்படுகின்றனர். இறுதியில் நான்கு யுகங்கள் பாரதத்திற்கே உரியது எனச் சொல்லி, கிம்புருஷாதி எட்டு வர்ஷங்களில் பசி-உழைப்பு-துயரம் இல்லை; பாரதம் மாற்றத்தை அளிக்கும் கர்மக் களமாகும் என்ற வேறுபாட்டை மீண்டும் வலியுறுத்துகிறது.
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनसभोजनाः / स्त्रियश्चोत्पलपत्राभा जीवन्ति च वर्षायुतम्
இவ்வாறு ஸ்ரீகூர்மபுராணத்தின் ஷட்ஸாஹஸ்த்ரீ ஸம்ஹிதையின் பூர்வபாகத்தில் நாற்பத்துநான்காம் அதிகாரம் நிறைவு. சூதர் கூறினார்—கேதுமாலத்தில் ஆண்கள் கருநிறத்தவர்; அனைவரும் பலாச/பலாசம் அல்ல, பனசம் (பலாப்பழம்) உண்பவர். பெண்கள் தாமரை இதழ்போல் அழகுடையவர்; அவர்கள் பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் வாழ்வர்।
Verse 2
भद्राश्वे पुरुषाः शुक्लाः स्त्रियश्चन्द्रांशुसन्निभाः / दश वर्षसहस्त्राणि जीवन्ते आम्रभोजनाः
பத்ராஷ்வ-வர்ஷத்தில் ஆண்கள் வெண்நிறத்தவர்; பெண்கள் நிலவொளிக் கதிர்களைப் போன்ற பிரகாசமுடையவர். அவர்கள் மாம்பழத்தை உணவாகக் கொண்டு பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் வாழ்வர்।
Verse 3
रम्यके पुरुषा नार्यो रमन्ते रजतप्रभाः / दशवर्षसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति चैव सत्त्वस्था न्यग्रोधफलभोजनाः
ரம்யக-வர்ஷத்தில் ஆணும் பெண்ணும் வெள்ளிப் பிரகாசத்தால் ஒளிர்ந்து மகிழ்ந்து விளையாடுவர். சத்த்வத்தில் நிலைத்து ந்யக்ரோத (ஆல்) பழங்களை உண்டு ஒரு இலட்சம் ஐந்தாயிரம் ஆண்டுகள் வாழ்வர்.
Verse 4
हिरण्मये हिरण्याभाः सर्वे च लकुचाशनाः / एकादशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति पुरुषा नार्यो देवलोकस्थिता इव
ஹிரண்மய நாட்டில் அனைவரும் பொன்னொளியால் பிரகாசித்து லகுசப் பழங்களை உண்ணுவர். ஆணும் பெண்ணும் பதினொன்று ஆயிரத்து நூற்று பதினைந்து ஆண்டுகள், தேவருலகில் இருப்பதுபோல், வாழ்வர்.
Verse 5
त्रयोदशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति कुरुवर्षे तु श्यामाङ्गाः क्षीरभोजनाः
குரு-வர்ஷத்தில் மக்கள் கருமை நிற அங்கங்களுடன் இருந்து, க்ஷீரம் (பால்) என்பதையே உணவாகக் கொள்வர். அவர்கள் பதிமூன்று ஆயிரத்து நூற்று பதினைந்து ஆண்டுகள் வாழ்வர்.
Verse 6
सर्वे मिथुनजाताश्च नित्यं सुखनिषेविनः / चन्द्रद्वीपे महादेवं यजन्ति सततं शिवम्
சந்திரத்வீபத்தில் அனைவரும் ஜோடியாகப் பிறந்து எப்போதும் நலமுடன் இன்பம் அனுபவிப்பர். அங்கே அவர்கள் மகாதேவன்—சிவனை—இடையறாது தொடர்ந்து வழிபடுவர்.
Verse 7
तथा किंपुरुषे विप्रा मानवा हेमसन्निभाः / दशवर्षहस्त्राणि जीवन्ति प्लक्षभोजनाः
அதேபோல், ஓ விப்ரர்களே, கிம்புருஷ நாட்டில் மனிதர்கள் பொன்னொளிபோல் காந்தியுடன் இருப்பர். அவர்கள் ப்லக்ஷ (அத்தி) மரத்தின் உணவால் வாழ்ந்து பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் உயிர்வாழ்வர்.
Verse 8
यजन्ति सततं देवं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् / ध्याने मनः समाधाय सादरं भक्तिसंयुताः
பக்தியுடன் அவர்கள் மரியாதையோடு தியானத்தில் மனத்தை சமாதியில் நிலைநிறுத்தி, நான்கு ரூபமும் நான்கு முகமும் உடைய தேவனை எப்போதும் வழிபடுகின்றனர்।
Verse 9
तथा च हरिवर्षे तु महारजतसन्निभाः / दशवर्षसहस्त्राणि जीवन्तीक्षुरसाशिनः
அதேபோல் ஹரிவர்ஷத்தில் அவர்கள் பெரும் வெள்ளியைப் போல ஒளிர்வர்; கரும்புச் சாறை உணவாகக் கொண்டு பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் வாழ்வர்।
Verse 10
तत्र नारायणं देवं विश्वयोनिं सनातनम् / उपासते सदा विष्णुं मानवा विष्णुभाविताः
அங்கே விஷ்ணு-பாவத்தால் நிறைந்த மனிதர்கள், உலகின் மூலமான சனாதன தேவன் நாராயணன்—விஷ்ணுவை எப்போதும் உபாசிக்கின்றனர்।
Verse 11
तत्र चन्द्रप्रभं शुभ्रं शुद्धस्फटिकनिर्मितम् / विमानं वासुदेवस्य पारिजातवनाश्रितम्
அங்கே அவன் பாரிஜாத வனத்தில் அமைந்த வாசுதேவனுடைய, மங்களமான சந்திரஒளிபோல் பிரகாசிக்கும், தூய ஸ்படிகத்தால் செய்யப்பட்ட விமானத்தை கண்டான்।
Verse 12
चतुर्धारमनोपम्यं चतुस्तोरणसंयुतम् / प्राकारैर्दशभिर्युक्तं दुराधर्षं सुदुर्गमम्
அது வியப்பூட்டும் நான்கு வாயில்கள் கொண்ட கோட்டையைப் போல, நான்கு பெரும் தோரணங்களுடன் அமைந்து; பத்து மதில்வளையங்களால் சூழப்பட்டு, வெல்லமுடியாததும் மிகத் துர்கமமும் ஆக இருந்தது।
Verse 13
स्फाटिकैर्मण्डपैर्युक्तं देवराजगृहोपमम् / स्वर्णस्तम्भसहस्त्रैश्च सर्वतः समलङ्कृतम्
ஸ்படிக மண்டபங்களால் அமைந்தது, தேவராஜன் இந்திரன் அரண்மனை போன்று; ஆயிரம் பொன் தூண்களால் எல்லாத் திசைகளிலும் அழகுற அலங்கரிக்கப்பட்டது।
Verse 14
हेमसोपानसंयुक्तं नानारत्नोपशोभितम् / दिव्यसिंहासनोपेतं सर्वशोभासमन्वितम्
பொன் படிகளால் அமைந்து, பலவகை ரத்தினங்களால் ஒளிர்ந்து; தெய்வீக சிங்காசனத்துடன் கூடி, எல்லா அழகுகளாலும் நிறைந்தது।
Verse 15
सरोभिः स्वादुपानीयैर्नदीभिश्चोपशोभितम् / नारायणपरैः शुद्धैर्वेदाध्ययनतत्परैः
இனிய, தூய நீருடைய குளங்களாலும் நதிகளாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டது; அங்கு நாராயணனைச் சார்ந்த தூயோர், வேதப் பயிலும் பாராயணத்திலும் ஈடுபட்டோர் வாழ்கின்றனர்।
Verse 16
योगिभिश्च समाकीर्णं ध्यायद्भिः पुरुषं हरिम् / स्तुवद्भिः सततं मन्त्रैर्नमस्यद्भिश्च माधवम्
அது யோகிகளால் நிரம்பியது—சிலர் புருஷோத்தமன் ஹரியைத் தியானித்தனர்; சிலர் மந்திரங்களால் இடையறாது ஸ்தோத்திரம் செய்தனர்; சிலர் மாதவனை வணங்கினர்।
Verse 17
तत्र देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / राजानः सर्वकालं तु महिमानं प्रकुर्वते
அங்கு தேவர்களின் ஆதிதேவன், அளவற்ற தேஜஸுடைய விஷ்ணுவின் மகிமையை அரசர்கள் எந்நேரமும் வெளிப்படுத்தி போற்றுகின்றனர்।
Verse 18
गायन्ति चैव नृत्यन्ति विलासिन्यो मनोरमाः / स्त्रियो यौवनशालिन्यः सदा मण्डनतत्पराः
மனோகரமும் இன்பவிளையாட்டில் ஈடுபடும் பெண்கள் பாடி ஆடுகின்றனர்; யௌவனச் செழுமையுடன் அவர்கள் எப்போதும் அலங்காரத்தில் ஈடுபடுகின்றனர்।
Verse 19
इलावृते पद्मवर्णा जम्बूफलरसाशिनः / त्रयोदश सहस्त्राणि वर्षाणां वै स्थिरायुषः
இலாவ்ருதத்தில் வாழ்வோர் தாமரை நிறத்தினர்; ஜம்பூ பழரசத்தை உணவாகக் கொண்டு வாழ்கின்றனர்; அவர்களின் நிலையான ஆயுள் பதின்மூன்று ஆயிரம் ஆண்டுகள்.
Verse 20
भारते तु स्त्रियः पुंसो नानावर्णाः प्रकीर्तिताः / नानादेवार्चने युक्ता नानाकर्माणि कुर्वते / परमायुः स्मृतं तेषां शतं वर्षाणि सुव्रताः
ஆனால் பாரதத்தில் பெண்களும் ஆண்களும் பல வர்ணங்களாகக் கூறப்படுகின்றனர்; பல தெய்வங்களின் ஆராதனையில் ஈடுபட்டு பலவகைச் செயல்களைச் செய்கின்றனர். ஓ நல்விரதனே, அவர்களின் உச்ச ஆயுள் நூறு ஆண்டுகள் என நினைவில் உள்ளது।
Verse 21
नानाहाराश्च जीवन्ति पुण्यपापनिमित्ततः / नवयोजनसाहस्त्रं वर्षमेतत् प्रकीर्तितम् / कर्मभूमिरियं विप्रा नराणामधिकारिणाम्
புண்ணியம்–பாவம் எனும் காரணங்களின்படி உயிர்கள் பலவகை உணவால் வாழ்கின்றன. இதன் பரப்பு ஒன்பதாயிரம் யோஜனைகள் எனக் கூறப்படுகிறது; ஆண்டின் அளவும் இவ்வாறே பிரசித்தம். ஓ விப்ரர்களே, இது அதிகாரமுள்ள மனிதருக்கான கர்மபூமி.
Verse 22
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः / विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः
மகேந்திரம், மலயம், சஹ்யம், சுக்திமான், ரிக்ஷ பர்வதம்; மேலும் விந்தியம், பாரியாத்ரம்—இவையே இங்குள்ள ஏழு முதன்மைக் குலமலைத் தொடர்கள்.
Verse 23
इन्द्रद्युम्नः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् / नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः
இந்திரத்யும்னன், கசேருமான், தாம்ரவர்ணன், கபஸ்திமான்; அதுபோல் நாகத்வீபம், சௌம்யம்; பின்னர் கந்தர்வம், வாருணம்—இவை புராணத்தில் கூறப்பட்ட புகழ்பெற்ற தீவு-பிரதேசங்கள்.
Verse 24
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः / योजनानां सहस्त्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरः
இது அவற்றில் ஒன்பதாம் தீவு; கடலால் சூழப்பட்டுள்ளது. இந்தத் தீவு தெற்கிலிருந்து வடக்குவரை ஆயிரம் யோஜனை அளவு விரிந்துள்ளது.
Verse 25
पूर्वे किरातास्तस्यान्ते पशिचमे यवनास्तथा / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्य मध्ये शूद्रास्तथैव च
இதன் கிழக்கில் கிராதர்கள்; மேற்குத் தொலைவான எல்லையில் யவனர்கள். நடுவில் பிராமணர், க்ஷத்திரியர், வைசியர்; அதுபோல் சூத்ரரும் வாழ்கின்றனர்.
Verse 26
इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्तयन्त्यत्र मानवाः / स्त्रवन्ते पावना नद्यः पर्वतेभ्यो विनिः सृताः
இங்குள்ள மக்கள் யாக-ஆராதனை, போர், வாணிகம் ஆகியவற்றால் வாழ்வை நடத்துகின்றனர். மலைகளிலிருந்து தோன்றி இறங்கும் புனித நதிகள் ஓடுகின்றன.
Verse 27
शतद्रुश्चन्द्रभागा च सरयूर्यमुना तथा / इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
சதத்ரு, சந்திரபாகா, சரயூ, யமுனா; இராவதி, விதஸ்தா, விபாசா, தேவிகா, குஹூ—இவை அனைத்தும் புகழ்பெற்ற புனித நதிகள்.
Verse 28
गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती / कौशिकी लोहिता चैव हिमवत्पादनिः सृताः
கோமதி, தூதபாபா, பாஹுதா, த்ருஷத்வதி; மேலும் கௌசிகி, லோஹிதா—இவை அனைத்தும் ஹிமவத் மலையின் திருவடிகளில் இருந்து பிறந்த புனித நதிகளாக உரைக்கப்படுகின்றன।
Verse 29
वेदस्मृतिर्वेदवती व्रतघ्नी त्रिदिवा तथा / पर्णाशा वन्दना चैव सदानीरा मनोरमा
வேதஸ்ம்ருதி, வேதவதி, விரதக்நீ, திரிதிவா; அதுபோல் பர்ணாசா, வந்தனா, சதாநீரா, மனோரமா—இப் புனித நதிகளை நினைந்து வணங்க வேண்டும்।
Verse 30
चर्मण्वती तथा दूर्या विदिशा वेत्रवत्यपि / शिग्रुः स्वशिल्पापि तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः
சர்மண்வதி, தூர்யா, விதிசா, வேத்ரவதி; மேலும் சிக்ரு, ஸ்வசில்பா—இவை அனைத்தும் பாரியாத்ர மலைப்பகுதியைச் சார்ந்தவை என மரபில் நினைவுகூரப்படுகின்றன।
Verse 31
नर्मदा सुरसा शोण दशार्णा च महानदी / मन्दाकिनी चित्रकूटा तामसी च पिशाचिका
நர்மதா, சுரசா, சோணா, தசார்ணா, மகாநதி; மந்தாகினி, சித்ரகூடத்தின் நதி, தாமசி, பிசாசிகா—இவையும் நினைவு கொள்ளத் தக்க புனித நதிகள்।
Verse 32
चित्रोत्पला विपाशा च मञ्जुला वालुवाहिनी / ऋक्षवत्पादजा नद्यः सर्वपापहरा नृणाम्
சித்ரோத்பலா, விபாசா, மஞ்சுலா, வாலுவாஹினி—ரிக்ஷவத் மலையின் திருவடிகளில் இருந்து பிறந்த இந்நதிகள் மனிதரின் எல்லாப் பாவங்களையும் போக்கும் புனிதமானவை।
Verse 33
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या शीघ्रोदा च महानदी / वेण्या वैतरणी चैव बलाका च कुमुद्वती
தாபி, பயோஷ்ணீ, நிர்விந்த்யா, சீக்ரோதா, மகாநதி; மேலும் வேண்யா, வைதரணி, பலாகா, குமுத்வதி—இவை அனைத்தும் புனிதத் தீர்த்தநீரெனப் போற்றப்படுகின்றன।
Verse 34
तोया चैव महागैरी दुर्गा चान्तः शिला तथा / विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः
அதேபோல் தோயா, மகாகைரீ, துர்கா, அந்தஃசிலா—விந்த்ய மலை அடியிலிருந்து பிறந்தவை—மங்களமும் புனிதமும் நிறைந்த நீருடைய நதிகள்.
Verse 35
सोदावरी भीमरथी कृष्णा वर्णा च मत्सरी / तुङ्गभ्द्रा सुप्रयोगा कावेरी च द्विजोत्तमाः / दक्षिणापथगा नद्यः सह्यपादविनिः सृताः
ஓ இருமுறை பிறந்தவர்களில் சிறந்தவரே! கோதாவரி, பீமரதி, கிருஷ்ணா, வர்ணா, மத்ஸரி, துங்கபத்ரா, சுப்ரயோகா, காவேரி—இவை தென்னாட்டில் ஓடி, சஹ்ய மலை அடிவாரத்திலிருந்து தோன்றுகின்றன।
Verse 36
ऋतुमाला ताम्रपर्णो पुष्पवत्युत्पलावती / मलयान्निः सृता नद्यः सर्वाः शीतजलाः स्मृताः
ருதுமாலா, தாம்ரபர்ணீ, புஷ்பவதி, உத்பலாவதி—மலய மலைகளிலிருந்து தோன்றிய இந்நதிகள் அனைத்தும் குளிர்ந்த நீருடையவையாக நினைக்கப்படுகின்றன।
Verse 37
ऋषिकुल्या त्रिसामा च मन्दगा मन्दगामिनी / रूपा पालासिनी चैव ऋषिका वंशकारिणी / शुक्तिमत्पादसंजाताः सर्वपापहरा नृणाम्
ரிஷிகுல்யா, திரிசாமா, மந்தகா, மந்தகாமினீ, ரூபா, பாலாசினீ, ரிஷிகா, வம்சகாரிணீ—சுக்திமத் எனும் பர்வதத்தின் பாதங்களில் இருந்து எழுந்த இந்நதிகள் மனிதரின் எல்லாப் பாவங்களையும் நீக்குகின்றன।
Verse 38
आसां नद्युपनद्यश्च शतशो द्विजपुङ्गवाः / सर्वपापहराः पुण्याः स्नानदानादिकर्मसु
ஓ இருமுறைப் பிறந்த முனிவரே! இவற்றின் நதிகளும் துணைநதிகளும் நூற்றுக்கணக்கில் உள்ளன; அவை மிகப் புனிதமானவை, ஸ்நானம், தானம் முதலிய கர்மங்களில் எல்லாப் பாவங்களையும் போக்குகின்றன।
Verse 39
तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः / पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः
அந்த நாடுகளில் குரு-பாஞ்சாலர், மத்தியதேசம் முதலிய இடங்களின் மக்கள் வாழ்கின்றனர்; அதுபோல கிழக்குநாடுகளின் மக்களும், காமரூபத்தில் வாழ்வோரும் உள்ளனர்।
Verse 40
पुण्ड्राः कलिङ्गामगधा दाक्षिणात्याश्चकृत्स्नशः / तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूद्राभीरास्तथार्ऽबुदाः
புண்ட்ரர், கலிங்கர், மகதர், மேலும் முழு தென்னாட்டார்; அதுபோல அபராந்தர், சௌராஷ்ட்ரர், சூத்ரர், ஆபீரர், அர்புத நாட்டவரும் (எண்ணப்படுகின்றனர்)।
Verse 41
मालका मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः / सौवीराः सैन्धवा हूणा शाल्वाः कल्पनिवासिनः
மாலகர், மாலவர்—பாரியாத்திரப் பகுதியில் வாழ்வோர்; மேலும் சௌவீரர், சைந்தவர், ஹூணர், சால்வர்—இவர்கள் தத்தம் நாட்டில் குடியிருப்போர் என உரைக்கப்படுகின்றனர்।
Verse 42
मद्रा रामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकास्तथैव च / आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा
மத்ரர், ராமர், அம்பஷ்டர், மேலும் பாரசீகர்; இவர்கள் அந்த (நதிகளின்) நீரை அருந்தி, எப்போதும் நதிக்கரைகளில் வாழ்கின்றனர்।
Verse 43
चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽब्रुवन् / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चान्यत्र न क्वचित्
பாரதவர்ஷத்தில் நான்கு யுகங்கள் உள்ளன என்று முனிவர்-கவிஞர்கள் கூறினர்—கிருதம், திரேதா, துவாபரம், கலி; வேறு எங்கும் இதில்லை।
Verse 44
यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ महर्षयः / न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयं न च
மகாரிஷிகளே, கிம்புருஷம் முதலான எட்டு வர்ஷங்களில் துக்கமும் இல்லை, உழைப்புக் களைப்பும் இல்லை, கலக்கமும் இல்லை; பசியும் பயமும் இல்லை।
Verse 45
स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुः खविवर्जिताः / रमन्ति विविधैर्भावैः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः
அங்குள்ள மக்கள் ஆரோக்கியமாய், பேராபத்தின்றி, எல்லாத் துன்பங்களிலிருந்தும் விடுபட்டவர்கள். பலவகை நல்வினை-நல்லுணர்வுகளில் மகிழ்ந்து, அனைவரும் நிலையான இளமைத் திடத்துடன் இருப்பர்।
Frequently Asked Questions
Bhārata is presented as karmabhūmi with multiple varṇas, diverse duties, and a short maximum lifespan (100 years), where merit and demerit shape conditions; other varṣas are depicted as largely sorrowless realms with long lifespans and steady devotion, lacking hunger, fear, and agitation.
Alongside Viṣṇu-centered devotion (Harivarṣa worship of Nārāyaṇa and descriptions of Vāsudeva’s vimāna), the chapter explicitly includes uninterrupted worship of Mahādeva (Śiva) in Candra-dvīpa, indicating a non-exclusive sacred map where multiple forms of Īśvara are honored within one cosmological order.