Adhyaya 3
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting royal intention into administrative design. Chapter 3 treats the fort (durga) as a decisive limb: a spatial instrument that protects treasury, population, and command continuity under invasion, revolt, fire, and supply shock. Kautilya’s pragmatism appears in his typology of forts—forest/desert/water/river/mountain—each chosen not for aesthetic grandeur but for logistics, concealment, and denial of enemy approach. The chapter then prescribes an internal ‘urban machine’: moats of graded width and depth, an earthen rampart, a non-wooden wall to reduce fire-risk, watchtowers at measured intervals, gate-complexes with defensive chambers, controlled passageways, and emergency sally-ports. These are not merely architectural notes; they are governance: regulating trade routes, troop movement, and evacuation while ensuring the king’s seat remains operable. Thus durga becomes the hinge linking janapada productivity to military endurance and political survival.
Sutras
Sutra 1
निरुदकस्तम्बमिरिणं वा धान्वनं खञ्जनोदकं स्तम्बगहनं वा वनदुर्गम् ॥ कZ_०२.३.०१ ॥
வனக் கோட்டை என்பது: நீரில்லாத நாணல்-காடு; அல்லது கரடுமுரடான பாழ்நிலம்; அல்லது குறைந்த நீருள்ள வறண்ட நிலம்; அல்லது நாணல்களின் அடர்ந்த புதர்கள் ஆகியவற்றில் ஒன்றாகும்.
Sutra 2
तेषां नदीपर्वतदुर्गं जनपदारक्षस्थानम् धान्वनवनदुर्गमटवीस्थानमापद्यपसारो वा ॥ कZ_०२.३.०२ ॥
இத்தகைய (கோட்டைகள்/பகுதிகள்)க்காக நதிக் கோட்டை அல்லது மலைக் கோட்டை, நாட்டுப்புறப் பாதுகாப்பு நிலையங்கள், மேலும் அவசரத்தில் பாலைவனக் கோட்டைகள், வனக் கோட்டைகள் அல்லது ஆடவி (காடு) நிலையங்களுக்கு பின்வாங்கும் ஏற்பாடும் இருக்க வேண்டும்.
Sutra 3
जनपदमध्ये समुदयस्थानं स्थानीयं निवेशयेत् वास्तुकप्रशस्ते देशे नदीसङ्गमे ह्रदस्याविशोषस्याङ्के सरसस्तटाकस्य वा वृत्तं दीर्घं चतुरश्रं वा वास्तुवशेन वा प्रदक्षिणोदकं पण्यपुटभेदनमंसपथवारिपथाभ्यामुपेतम् ॥ कZ_०२.३.०३ ॥
நாட்டுப்புறத்தின் (ஜனபதத்தின்) நடுவில், வருவாய் சேகரிப்பும் பொருளாதாரக் கூடுகையும் நடைபெறும் மையமாக ‘ஸ்தானீய’த்தை அவர் நிறுவ வேண்டும்—கட்டிடக் கலைஞர்கள் ஏற்ற இடத்தில்: நதிகள் சங்கமிக்கும் இடத்தில், வற்றாத ஏரியின் கரையில், அல்லது இயற்கை ஏரி/குளம் அருகில்; இடத்திற்கேற்ப அது வட்டம், நீளவடிவு அல்லது சதுரமாக அமைக்கப்பட வேண்டும்; சுற்றிவருவதற்கான நீர் வசதி இருக்க வேண்டும்; பொருட்களின் கட்டுகளைத் திறந்து பரிசோதிக்கும் வசதி இருக்க வேண்டும்; மேலும் நிலப்பாதை மற்றும் நீர்ப்பாதை—இரண்டாலும் இணைக்கப்பட்டிருக்க வேண்டும்.
Sutra 4
तस्य परिखास्तिस्रो दण्डान्तराः कारयेत् चतुर्दश द्वादश दशेति दण्डान्विस्तीर्णाः विस्तारादवगाढाः पादोनमर्धं वा त्रिभागमूलाः मूलचतुरश्रा वा पाषाणोपहिताः पाषाणेष्टकाबद्धपार्श्वा वा तोयान्तिकीरागन्तुतोयपूर्णा वा सपरिवाहाः पद्मग्राहवतीश्च ॥ कZ_०२.३.०४ ॥
அவன் ஒரு தண்ட இடைவெளியுடன் மூன்று பரிகைகள் (கழிகள்) அமைக்கச் செய்ய வேண்டும்—அகலம் முறையே 14, 12, 10 தண்டுகள்; ஆழம் அகலத்தை விட அதிகம்; அடிப்பகுதி (மூலம்) கால்/அரை/மூன்றில் ஒன்று அளவுக்கு சுருங்கி, அடித்தளம் சதுரமாக; கல்லால் வலுப்படுத்தப்பட்டவை அல்லது பக்கங்கள் கல்-இட்டால் கட்டப்பட்டவை; அருகிலுள்ள நீர்மூலம் அல்லது கொண்டு வரப்பட்ட நீரால் நிரப்பி, நீரோட்டம்/வெளியேற்றம் உடன்; தாமரை வளர்ச்சி, முதலை போன்றவற்றால் அபாயகரமாகவும் இருக்க வேண்டும்।
Sutra 5
चतुर्दण्डापकृष्टं परिखायाः षड्दण्डोच्छ्रितमवरुद्धं तद्द्विगुणविष्कम्भं खाताद्वप्रं कारयेदूर्ध्वचयं मञ्चपृष्ठं कुम्भकुक्षिकं वा हस्तिभिर्गोभिश्च क्षुण्णं कण्टकिगुल्मविषवल्लीप्रतानवन्तम् ॥ कZ_०२.३.०५ ॥
பரிகையிலிருந்து நான்கு தண்டுகள் தூரத்தில் அவன் மண் வப்ரம் (மேடு/அணை) அமைக்கச் செய்ய வேண்டும்—உயரம் 6 தண்டுகள், அகலம் அதன் இருமடங்கு; தோண்டிய மண்ணால்; வடிவு உயரமாகக் குவித்தது, அல்லது மேல்புறம் சமதளமாக (மேடைகள்/மஞ்சங்களுக்கு), அல்லது புடைப்பான/வட்டமானது; யானைகள் மற்றும் மாடுகள் மிதித்து இறுக்கமாக்கியது; முள்ளுள்ள புதர்கள் மற்றும் பரவும் விஷக் கொடிகள் மூடியது।
Sutra 6
पांसुशेषेण वास्तुच्छिद्रं राजभवनं वा पूरयेत् ॥ कZ_०२.३.०६ ॥
மீதமுள்ள மண்ணால் அவன் கட்டிடத் தளத்தின் இடைவெளி/குழிகளை—அல்லது அரச மாளிகை சுற்றியுள்ள தாழ்வான பகுதிகளை—நிரப்ப வேண்டும்।
Sutra 7
वप्रस्योपरि प्राकारं विष्कम्भद्विगुणोत्सेधमैष्टकं द्वादशहस्तादूर्ध्वमोजं युग्मं वा आ चतुर्विंशतिहस्तादिति कारयेत् ॥ कZ_०२.३.०७अ ॥
வப்ரத்தின் மேல் அவன் செங்கல் பிராகாரம் (சுவர்) அமைக்கச் செய்ய வேண்டும்—உயரம் தடிமனின் இருமடங்கு; 12 ஹஸ்தங்களை விட உயரமாக; இயன்றால் ஜோடி எண்ணாக; 24 ஹஸ்தங்கள் வரை।
Sutra 8
पृथुशिलासंहतं वा शैलं कारयेत् न त्वेव काष्टमयम् ॥ कZ_०२.३.०८ ॥
இதை அகலமான கல் தகடுகளை இறுக்கமாக இணைத்து அமைத்த கற்கட்டிடமாகவோ, அல்லது திடக் கல்லாலோ கட்ட வேண்டும்; ஆனால் மரத்தால் செய்யக் கூடாது।
Sutra 9
अग्निरवहितो हि तस्मिन्वसति ॥ कZ_०२.३.०९ ॥
ஏனெனில் அங்கே தீ மறைந்து காத்திருக்கும்.
Sutra 10
विष्कम्भचतुरश्रमट्टालकमुत्सेधसमावक्षेपसोपानं कारयेत्त्रिंशद्दण्डान्तरं च ॥ कZ_०२.३.१० ॥
அவன் குறிப்பிட்ட அகலம் (விஷ்கம்ப) உடைய சதுரக் காவல் கோபுரத்தை அமைக்க வேண்டும்; அதன் படிக்கட்டுகள் கோபுரத்தின் உயரமும் இறங்கும் அளவும் ஒத்த விகிதத்தில் இருக்க வேண்டும்; மேலும் இத்தகைய கோபுரங்களுக்கு இடையில் முப்பது தண்ட அளவு இடைவெளி வைக்க வேண்டும்।
Sutra 11
द्वयोरट्टालकयोर्मध्ये सहर्म्यद्वितलामध्यर्धायायामां प्रतोलीं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.११ ॥
இரண்டு அட்டாலகங்களுக்கிடையில், மேல்கட்டிடத்தில் அறைகள் இணைந்ததாக, இரு மாடிகளுடன், குறிப்பிட்ட நடு/அரை-நீள அளவுகளுடைய பிரதோலி (வாயில் மாளிகை) அமைக்க வேண்டும்।
Sutra 12
अट्टालकप्रतोलीमध्ये त्रिधानुष्काधिष्ठानं सापिधानच्छिद्रफलकसंहतमिन्द्रकोशं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.१२ ॥
அட்டாலக–பிரதோலி வளாகத்தின் உள்ளே, மூன்று வில்லாளர்களுக்கான அம்பெய்தும் இடங்கள் (அதிஷ்டானம்) உடைய ‘இந்திரகோசம்’ அமைக்க வேண்டும்; அது நெருக்கமாக இணைக்கப்பட்ட பலகைகளால் செய்யப்பட்டதாகவும், மூடக்கூடிய துளைகள் கொண்டதாகவும் இருக்க வேண்டும்।
Sutra 13
अन्तरेषु द्विहस्तविष्कम्भं पार्श्वे चतुर्गुणायामं देवपथं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.१३ ॥
உள்ளக இடைவெளிகளில் இரண்டு கை அகலமுள்ள தேவபதம் (உள் வழி) அமைக்க வேண்டும்; பக்கங்களின் வழியாக அதன் நீளம் அகலத்தின் நான்கு மடங்காக இருக்கச் செய்ய வேண்டும்.
Sutra 14
दण्डान्तरा द्विदण्डान्तरा वा चर्याः कारयेत् अग्राह्ये देशे प्रधावनिकां निष्किरद्वारं च ॥ कZ_०२.३.१४ ॥
ஒரு தண்டம் அல்லது இரண்டு தண்டம் இடைவெளிகளில் காவல்-நடைவழிகளை அமைக்க வேண்டும்; அணுகவோ கைப்பற்றவோ கடினமான இடத்தில் பிரधாவனிகா (ஓட்டப் பாதை) மற்றும் நிஷ்கிரத்த்வாரம் (திடீர் வெளியேறும் வாயில்) ஆகியவற்றையும் அமைக்க வேண்டும்.
Sutra 15
बहिर्जानुभञ्जनीशूलप्रकरकूपकूटावपातकण्टकप्रतिसराहिपृष्ठतालपत्त्रशृङ्गाटकश्वदंष्ट्रार्गलोपस्कन्दनपादुकाम्बरीषोदपानकैः प्रतिच्छन्नं छन्नपथं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.१५ ॥
வெளிப்புறத்தில், பல தடையமைப்புகளால் மறைக்கப்பட்ட ஒரு மறைமுக மூடப்பட்ட பாதையை அமைக்க வேண்டும்—முழங்கால் முறிக்கும் வலைகள், கூர்முனைகள்/முள்ளுகள், தடுப்புகள், குழிகள், போலி இடிவீழ்ச்சிகள், முள் படுக்கைகள், எதிர் அகழிகள், ‘பாம்பு-முதுகு’ போன்ற மேடுகள், பனைஇலைத் திரைகள், சிருங்காடக (கால்ட்ராப்), ‘நாய்-பல்’ முள்ளுகள், அர்கலா (தாழ்ப்பாள்/கம்பி), ஏறுதலைத் தடுக்கும் கருவிகள், மேலும் இதுபோன்ற பிற மறைத் தடைகள் மற்றும் நீரிடங்கள்/கிணறுகள் ஆகியவற்றால்.
Sutra 16
प्राकारमुभयतो मेण्ढकमध्यर्धदण्डं कृत्वा प्रतोलीषट्तुलान्तरं द्वारं निवेशयेत्पञ्चदण्डादेकोत्तरमाष्टदण्डादिति चतुरश्रं षड्भागमायामादधिकमष्टभागं वा ॥ कZ_०२.३.१६ ॥
இருபுறமும் ‘மேண்க’ (முன்னெழுச்சி) நீட்டிப்புகளுடன் மதிலைக் கட்டி, நடுப்பகுதியில் தண்டத்தின் குறிப்பிடப்பட்ட பகுதி (அரை/ஒன்றரை) அளவிலான முன்னெழுச்சியை அமைக்க வேண்டும்; மேலும் பிரதோலி (வாயில்மாளிகை) இருந்து ஆறு தூலா இடைவெளியில் வாயிலை நிறுவ வேண்டும். வாயிலின் அளவு பதினைந்து தண்டத்திற்கு ஒன்று கூடுதல் முதல் எட்டு தண்டம் வரை (குறிப்பின்படி) இருக்க வேண்டும்; அது சதுரமாக இருந்து, அகலம் நீளத்தை விட ஆறில் ஒரு பங்கு அதிகமாக, அல்லது மாற்றாக எட்டில் ஒரு பங்கு அதிகமாக இருக்க வேண்டும்.
Sutra 17
पञ्चदशहस्तादेकोत्तरमाष्टादशहस्तादिति तलोत्सेधः ॥ कZ_०२.३.१७ ॥
தலோத்த்சேதம் (அடித்தளம்/தரைத்தள உயரம்) பதினைந்து முழத்திலிருந்து பதினெட்டு முழத்திற்கு ஒன்று அதிகம் (அதாவது பத்தொன்பது முழம்) வரை—ஏற்றுக்கொள்ளப்படும் அளவுகோலின்படி—நிர்ணயிக்கப்பட்டது.
Sutra 18
स्तम्भस्य परिक्षेपः षडायामो द्विगुणो निखातः चूलिकायाश्चतुर्भागः ॥ कZ_०२.३.१८ ॥
தூணின் பரிக்ஷேபம் (சுற்றளவு) குறிப்பிட்ட அளவின் ஆறு மடங்கு இருக்க வேண்டும்; நிலத்தில் புதைக்கும் பகுதி அந்த அளவின் இரு மடங்கு இருக்க வேண்டும்; மேலும் சூலிகா (சிகரம்/முடிப்புப் பகுதி) நான்கில் ஒரு பங்கு இருக்க வேண்டும்।
Sutra 19
आदितलस्य पञ्चभागाः शाला वापी सीमागृहं च ॥ कZ_०२.३.१९ ॥
ஆதிதலம் (முதல்/தரைத்தளம்) ஐந்து பகுதிகளாகப் பிரிக்கப்பட வேண்டும்; அதில் சாலா, வாபீ, சீமாக்ருஹம் போன்றவற்றுக்கான இடங்கள் ஒதுக்கப்பட வேண்டும்।
Sutra 20
दशभागिकौ द्वौ प्रतिमञ्चौ अन्तरमाणीहर्म्यं च ॥ कZ_०२.३.२० ॥
இரண்டு பிரதிமஞ்சங்கள் (எதிரெதிராக உள்ள உயர்ந்த மேடைகள்) செய்யப்பட வேண்டும்; ஒவ்வொன்றும் பத்தில் ஒரு பங்கு அளவாக இருக்க வேண்டும்; மேலும் ஹர்ம்யம் (வசிப்பிடம்/மாளிகைப் பகுதி) க்கான அந்தரமாணீ (இடைப்பட்ட அளவிடப்பட்ட இடம்)யும் நிர்ணயிக்கப்படுகிறது।
Sutra 21
समुच्छ्रयादर्धतले स्थूणाबन्धश्च ॥ कZ_०२.३.२१ ॥
கட்டிடத்தின் மொத்த உயரத்தின் பாதி நிலையில் ஸ்தூணாபந்தம் (தூண்களைப் பிணைக்கும் கட்டு/பந்தம்) கூட இருக்க வேண்டும்।
Sutra 22
अर्धवास्तुकमुत्तमागारम् त्रिभागान्तरं वा इष्टकावबद्धपार्श्वम् वामतः प्रदक्षिणसोपानं गूढभित्तिसोपानमितरतः ॥ कZ_०२.३.२२ ॥
உத்தம ஆகாரம் ‘அர்த்தவாஸ்துக’ வகையாகும்; அல்லது அதில் திரிபாகாந்தரம் (மூன்றில் ஒரு பங்கு இடைவெளி) வைக்கப்படுகிறது. அதன் பக்கங்கள் செங்கல் வேலைப்பாடால் உறுதிப்படுத்தப்படுகின்றன; இடப்புறத்தில் வலப்புறமாகத் திரியும் படிக்கட்டு இருக்கும்; மறுபுறத்தில் சுவருக்குள் அமைந்த மறை (கூட) படிக்கட்டு இருக்கும்।
Sutra 23
द्विहस्तं तोरणशिरः ॥ कZ_०२.३.२३ ॥
வாயில்-தோரணத்தின் மேல்தண்டு (தோரணசிரஸ்) இரண்டு கை (இரண்டு க்யூபிட்) அளவாக இருக்க வேண்டும்।
Sutra 24
त्रिपञ्चभागिकौ द्वौ कपाटयोगौ ॥ कZ_०२.३.२४ ॥
மூன்று-ஐந்தாம் (3/5) விகிதத்தில் இரண்டு கதவு-அமைப்புகள்/பொருத்துகள் (கபாடயோக) நிர்ணயிக்கப்படுகின்றன।
Sutra 25
द्वौ परिघौ ॥ कZ_०२.३.२५ ॥
இரண்டு பரிக (பூட்டு-தடிகள்/போல்டுகள்) இருக்க வேண்டும்।
Sutra 26
अरत्निरिन्द्रकीलः ॥ कZ_०२.३.२६ ॥
இந்திரகீல (நிலக்குத்தி/பூட்டு முள்) ஒரு அரத்னி (ஒரு முன்கை நீளம்) அளவாக இருக்க வேண்டும்।
Sutra 27
पञ्चहस्तमाणिद्वारम् ॥ कZ_०२.३.२७ ॥
வாசல் (முதன்மை நுழைவாயில்) ஐந்து ஹஸ்த அளவாக இருக்க வேண்டும்.
Sutra 28
चत्वारो हस्तिपरिघाः ॥ कZ_०२.३.२८ ॥
(வாயிலில்) நான்கு ஹஸ்தி-பரிகங்கள்—யானைத் தாக்குதலைத் தடுக்க கனமான தடுப்பு மரத்தூண்கள்/கம்பிகள் அமைக்க வேண்டும்।
Sutra 29
निवेशार्धं हस्तिनखम् ॥ कZ_०२.३.२९ ॥
நிறுவல் அளவின் பாதி அளவிற்கு ‘ஹஸ்தி-நகம்’—யானைத் தடுப்பிற்காக நகம்/ஆணி போல வெளியே நீளும் இரும்புக் கூர்முனை—அமைக்க வேண்டும்।
Sutra 30
मुखसमः संक्रमः संहार्यो भूमिमयो वा निरुदके ॥ कZ_०२.३.३० ॥
சங்க்ரமம் (அணுகும் பாதை) வாயில்முனைக்கு நேராக அமைந்திருக்க வேண்டும்; அது அகற்றக்கூடியதாக இருக்க வேண்டும், அல்லது நீர் இல்லாத இடத்தில் மண்ணால்/பூமியால் செய்யப்பட வேண்டும்।
Sutra 31
प्राकारसमं मुखमवस्थाप्य त्रिभागगोधामुखं गोपुरं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.३१ ॥
மதிலுடன் சமமாக வாயில்முனையை அமைத்து, ‘கோதா-முகம்’ (முன்னே நீளும் பகுதி) மூன்றில் ஒரு பங்கு அளவு நீளும் கோபுரத்தை கட்ட வேண்டும்।
Sutra 32
प्राकारमध्ये वापीं कृत्वा पुष्करिणीद्वारं चतुःशालमध्यर्धान्तरं साणिकं कुमारीपुरं मुण्डहर्म्यद्वितलं मुण्डकद्वारम् भूमिद्रव्यवशेन वा निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३.३२ ॥
மதிலுக்குள் வாபி (கிணறு/நீர்த்தேக்கம்) அமைத்து, புஷ்கரிணி-த்வாரம், நடுவில் அரை இடைவெளிகளுடன் சதுஃசாலம் (நான்கு மண்டபத் தொகுதி), ஸாணிகம், குமாரீபுரம், முண்ட-ஹர்ம்யம் (தட்டைக் கூரை) இருமாடி, மற்றும் முண்டக-த்வாரம்—இவற்றை நிலம் மற்றும் வளங்களின் நிலைமையைப் பொறுத்து அமைக்க வேண்டும்।
Sutra 33
त्रिभागाधिकायामा भाण्डवाहिनीः कुल्याः कारयेत् ॥ कZ_०२.३.३३ ॥
நீளம் மூன்றில் ஒரு பங்கு அதிகமாக இருக்கும், பொருட்கள்/பொருளாதாரப் பொருட்களை எடுத்துச் செல்லத் தகுந்த குல்யாக்கள் (விநியோக-வழிச்சாலைகள்/கால்வாய்கள்) அமைக்க வேண்டும்.
Sutra 34
मुषुण्ढीमुद्गरा दण्डाश्चक्रयन्त्रशतघ्नयः ॥ कZ_०२.३.३४च्द् ॥
(மேலும்) முஷுண்ீ தண்டுகள், முத்கர (கதை/சுத்தி), தண்டுகள், சக்கர-யந்திரங்கள், சதக்னீ ஆயுதங்களையும் (வைத்திருக்க வேண்டும்).
Sutra 35
उष्ट्रग्रीव्योऽग्निसम्योगाः कुप्यकल्पे च यो विधिः ॥ कZ_०२.३.३५च्द् ॥
‘உஷ்ட்ரக்ரீவ்ய’ எனப்படும் அগ্নி-சம்யோகங்கள் (வெப்பச் சிகிச்சைகள்) மற்றும் ‘குப்யகல்ப’ (செயலாக்கப்பட்ட உலோகம்/தொழில்பொருள்) தயாரிப்பில் விதிக்கப்பட்ட முறையைத் தகுந்தபடி பயன்படுத்த வேண்டும்.
Frequently Asked Questions
A survivable, governable urban core: reduced enemy penetration, controlled movement of people and goods, safer storage and command, and faster recovery after siege or disaster—thereby protecting livelihoods and revenue without constant field warfare.
This chapter does not specify a tariffed punishment. In Kauṭilya’s administrative logic, negligence by responsible officers (e.g., Durgādhyakṣa/Sthānika) would be treated as dereliction endangering the realm—typically punished by fines, dismissal, and in grave cases penalties proportionate to resulting loss during attack or fire.