Adhyaya 86: Description of Śākadvīpa and Kuśadvīpa (Cosmographic Geography)
Śākadvīpa-Kuśadvīpa-varṇana
Ancient-Geography
वराह–पृथिवीसंवादे पूर्वकथितायाः विश्वरचनायाः अनन्तरं द्वीपवर्णनं प्रवर्तते। प्रथमं शाकद्वीपस्य जम्बूद्वीपसापेक्षं प्रमाणं, तस्य परितो लवणोदकसमुद्रः, ततः कुशद्वीपस्य शाकद्वीपसापेक्षं विस्तारः, तस्य परितः क्षीरोदः, अनन्तरं दधिमण्डोदसमुद्रस्यापि निर्देशः। कुलपर्वताः द्विनामभिः सह, तथा नद्यः अपि प्रायः द्विनामभिः, क्रमशः निर्दिश्यन्ते। तत्र देशेषु दीर्घायुषः प्रजाः, दुर्भिक्ष-जराव्याधिरहिताः इति पर्यावरण-जनजीवनगुणाः कथ्यन्ते। अयं अध्यायः विधिकालगणनां न, किन्तु स्थिरां सुव्यवस्थितां लौकिक-दैविकभूगोलरचनां सूचयति।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 86
Verse 1
अध्यायः ८६ । अतः परं शाकद्वीपं निबोधत ।
Verse 2
अथ तृतीयं कुशद्वीपं शृणुत ।
Verse 3
जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् द्विगुणपरिणाहात् लवणोदकश्च जम्बूद्वीपसमस्तेन द्विगुणावृतः ।
Verse 4
कुशद्वीपेन क्षीरोदः परिवृतः; शाकद्वीपस्य विस्तारात् द्विगुणेन।
Verse 5
तत्र च पुण्या जनपदाः चिरान्म्रियन्ते; दुर्भिक्षजराव्याधिरहितश्च देशोऽयम्।
Verse 6
तत्रापि सप्त कुलपर्वताः।
Verse 7
सप्तैव कुलपर्वतास्तावत् तिष्ठन्ति; तस्य चोभयतो लवणक्षीरोदधी व्यवस्थितौ।
Verse 8
सर्वे च द्विनामानः
सर्वे च द्विनामानः।
Verse 9
तत्र च प्रागायतः शैलेन्द्र उदयो नाम पर्वतः
तत्र च प्रागायतः शैलेन्द्र उदयो नाम पर्वतः।
Verse 10
तद् यथा — कुमुदविद्रुमेति च शोच्यते
तद् यथा— कुमुदविद्रुमेति च शोच्यते।
Verse 11
तस्यापरेण जलधारो नाम गिरिः
तस्यापरेण जलधारो नाम गिरिः।
Verse 12
उन्नतो हेमपर्वतः सैव
उन्नतो हेमपर्वतः सैव।
Verse 13
सैव चन्द्रेति कीर्तितः
सैव चन्द्रेति कीर्तितः।
Verse 14
बलाहको द्युतिमान् सैव
स एव द्युतिमान् बलाहकोऽपि (गिरिः) इति प्रसिद्धः।
Verse 15
तस्य च जलमिन्द्रो गृहीत्वा वर्षति
तस्य जलं इन्द्रो गृहीत्वा वर्षां प्रवर्तयति।
Verse 16
तथा द्रोणः सैव पुष्पवान्
तथा स एव द्रोणः, स एव पुष्पवान् इति च कथ्यते।
Verse 17
तस्य पारे रैवतको नाम गिरिः
तस्य पारे ‘रैवतको’ नाम गिरिः स्थितः।
Verse 18
कङ्कश्च पर्वतः सैव कुशेशयः॥
कङ्को नाम पर्वतोऽपि अस्ति; स एव कुशेशय इति प्रसिद्धः॥
Verse 19
सैव नारदो वर्ण्यते तस्मिंश्च नारदपर्वतादुत्पन्नो तस्य चापरेण श्यामो नाम गिरिः॥
स एव पर्वतः ‘नारदा’ इति वर्ण्यते; तत्र नारदपर्वतात् उत्पन्नः, तस्यापरे पार्श्वे ‘श्याम’ नाम गिरिरस्ति॥
Verse 20
तथा षष्ठो महिषनामाः स एव हरिरित्युच्यते॥
तथा षष्ठः ‘महिष’ नाम; स एव ‘हरिः’ इत्यपि उच्यते॥
Verse 21
तस्मिंश्च प्रजाः श्यामत्वमापन्नाः सैव दुन्दुभिर्वर्ण्यते॥
तत्र प्रजाः श्यामत्वम् आपन्नाः; सैव ‘दुन्दुभिः’ इति वर्ण्यते॥
Verse 22
तत्राग्निर्वसति॥
तत्र अग्निः वसति॥
Verse 23
तस्मिन्सिद्धा इति कीर्तिताः प्रजानेकविधाः क्रीडन्तस्तस्यापरे रजतो नाम गिरिः सैव शाकोच्यते॥
तत्र प्रजाः ‘सिद्धाः’ इति कीर्तिताः, नानाविधाः क्रीडन्तः; तस्यापरे ‘रजत’ नाम गिरिः, स एव ‘शाक’ इत्युच्यते॥
Verse 24
सप्तमस्तु ककुद्मान्नाम सैव मन्दरः कीर्त्यते॥
सप्तमः तु ककुद्मान् नाम; स एव पर्वतः ‘मन्दरः’ इति कीर्त्यते॥
Verse 25
तस्यापरेणाम्बिकेयः स च विभ्राजसो भण्यते॥
तस्य अपरेण ‘अम्बिकेयः’; स च ‘विभ्राजसः’ इति अपि भण्यते॥
Verse 26
इत्येते पर्वताः कुशद्वीपे व्यवस्थिताः एतेषां वर्षभेदो भवति द्विनामसंज्ञः॥
इति एते पर्वताः कुशद्वीपे व्यवस्थिताः; एतेषां मध्ये वर्षभेदः द्विनामसंज्ञः भवति॥
Verse 27
स एव केसरित्युच्यते॥
स एव ‘केसरी’ इति उच्यते॥
Verse 28
कुमुदस्य श्वेतमुद्भिदं तदेव कीर्त्यते
कुमुदस्य श्वेतम् उद्भिदं यत्, तदेव तथा विशेषतः कीर्त्यते॥
Verse 29
ततश्च वायुः प्रवर्तते
ततः पवनः प्रवर्तते।
Verse 30
उन्नतस्य लोहितं वेणुमण्डलं तदेव भवति
उन्नतस्य लोहितं वेणुमण्डलं तदेव भवति।
Verse 31
गिरिणामान्येव वर्षाणि तद्यथा
गिरिणामान्येव वर्षाणि तद्यथा।
Verse 32
बलाहकस्य जीमूतं तदेव रथाकार इति
बलाहकस्य जीमूतं तदेव रथाकार इति।
Verse 33
उदयसुकुमारो जलधारक्षेमकमहाद्रुमेति प्रधानानि द्वितीयपर्वतनामभिरपि वक्तव्यानि
उदयसुकुमारो जलधारक्षेमकमहाद्रुमेति प्रधानानि; द्वितीयपर्वतनामभिरपि वक्तव्यानि।
Verse 34
द्रोणस्य हरितं तदेव बलाधनं भवति
द्रोणस्य हरितं यदेव तदेव ‘बलाधनम्’ इति निर्दिश्यते।
Verse 35
तस्य च मध्ये शाकवृक्षस्तत्र च सप्तमहानद्यो द्विनाम्न्यः
तस्य च मध्ये शाकवृक्षः; तत्र च सप्त महानद्यः द्विनाम्न्यः सन्ति।
Verse 36
कङ्कस्यापि ककुद्मान् नाम
कङ्कस्यापि ‘ककुद्मान्’ इति नाम भवति।
Verse 37
तद्यथा सुकुमारी कुमारी नन्दा वेणिका धेनुः इक्षुमती गभस्ति इत्येता नद्यः
तद्यथा—सुकुमारी, कुमारी, नन्दा, वेणिका, धेनुः, इक्षुमती, गभस्तिः—इत्येताः नद्यः।
Verse 38
वृत्तिमत्तदेव मानसं महिषस्य प्रभाकरम् ।
वृत्तिमत्तदेव मानसं नाम, महिषस्य प्रभाकरमिव तेजस्वि।
Verse 39
ककुद्मतः कपिलं तदेव सङ्ख्यातं नाम ।
ककुद्मतः कपिलं जायते; तदेव वर्षं ‘सङ्ख्यात’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्।
Verse 40
इत्येतानि वर्षाणि ।
इति एतानि वर्षाणि (विभागाः) कथितानि।
Verse 41
तत्र द्विनाम्न्यो नद्यः ।
तत्र नद्यः द्विनाम्न्यः भवन्ति।
Verse 42
प्रतपा प्रवेशा सैवोच्यते ।
प्रतपा प्रवेशा इति च सैव उच्यते।
Verse 43
द्वितीया शिवा यशोदा सा च भवति ।
द्वितीया शिवा; सा च यशोदा इति भवति।
Verse 44
तृतीया पित्रा नाम सैव कृष्णा भण्यते ।
तृतीया ‘पित्रा’ इति नाम्ना प्रसिद्धा; सा एव नदी ‘कृष्णा’ इति च कथ्यते।
Verse 45
चतुर्थी ह्रादिनी नाम सैव चन्द्रा निगद्यते ।
चतुर्थी ‘ह्रादिनी’ नाम; सा एव नदी ‘चन्द्रा’ इति निगद्यते।
Verse 46
विद्युता च पञ्चमी शुक्ला सैव ।
पञ्चमी ‘विद्युता’ नाम; सा एव नदी ‘शुक्ला’ इति कथ्यते।
Verse 47
वर्णा षष्ठी सैव विभावरी ।
षष्ठी ‘वर्णा’ नाम; सा एव नदी ‘विभावरी’ इति कथ्यते।
Verse 48
महती सप्तमी सा एव धृतिः ।
सप्तमी ‘महती’ नाम; सा एव निश्चयेन ‘धृतिः’ इति कथ्यते।
Verse 49
एताः प्रधानाः शेषाः क्षुद्रनद्यः ।
एताः प्रधानाः सरितः; शेषाः तु क्षुद्रनद्यः।
Verse 50
इत्येष कुशद्वीपस्य संनिवेशः ।
इत्येष कुशद्वीपस्य संनिवेशः कथितः।
Verse 51
शाकद्वीपो द्विगुणः संनिविष्टश्च कथितः ।
शाकद्वीपः द्विगुणः संनिविष्ट इति कथ्यते।
Verse 52
तस्य च मध्ये महाकुशस्तम्भः ।
तस्य मध्ये महाकुशस्तम्भः स्थितः।
Verse 53
एष च कुशद्वीपो दधिमण्डोदेनावृतः क्षीरोदद्विगुणेन ।
एष कुशद्वीपः दधिमण्डोदेन आवृतः, क्षीरोदस्य द्विगुणेन।
Inside Adhyaya 86
How it unfolds
- Where it opens
In the Varāha–Pṛthivī dialogue, the discourse transitions from earlier cosmographic framing to a more schematic, instructional mapping of the dvīpa-system, beginning with Śākadvīpa and proceeding to Kuśadvīpa, emphasizing proportional dimensions and encircling oceans as cosmic boundaries.
- Central event
Varāha enumerates the spatial relations (dviguṇa-vistāra) of Śākadvīpa relative to Jambūdvīpa and Kuśadvīpa relative to Śākadvīpa, then catalogs each dvīpa’s organizing features: the surrounding oceans (lavaṇodaka, kṣīroda, and dadhimaṇḍoda), the kulaparvatas (often with dvināma/paired names), the principal rivers (including dual-named streams in Kuśadvīpa), and the central arboreal/pillar-like feature (Śākavṛkṣa; Mahākuśastamba).
- Climax resolution
The description culminates in an idealized ecological-human order: the dvīpas are portrayed as stable, well-regulated environments where inhabitants enjoy longevity and are free from famine (durbhikṣa), aging (jarā), and disease (vyādhi), implying that cosmic proportionality and bounded hydroscapes sustain well-being.
Geographical context
Cosmographic regions and features: Śākadvīpa; Kuśadvīpa; Jambūdvīpa (as reference); oceans—Lavaṇodadhi/Lavaṇodaka (salt ocean), Kṣīroda/Kṣīrodadhi (milk ocean), Dadhimaṇḍoda (curd-like ocean). Śākadvīpa kulaparvatas/toponyms: Udaya (Śailendra), Jaladhāra, Raivataka, Śyāma, Rajata (Śāka), Ambikeya (Vibhrājasa/Kesarī). Śākadvīpa central tree: Śākavṛkṣa. Śākadvīpa rivers: Sukumārī, Kumārī, Nandā, Veṇikā, Dhenu, Ikṣumatī, Gabhasti. Kuśadvīpa kulaparvatas (dvināma): Kumuda/Vidruma; Unnata/Hema; Balāhaka/Dyutimān; Droṇa/Puṣpavān; Kaṅka/Kuśeśaya; Mahiṣa/Hari; Kakudmān/Mandara. Kuśadvīpa rivers (dvināma): Pratapā/Praveśā; Śivā/Yaśodā; Pitrā/Kṛṣṇā; Hrādinī/Candrā; Vidyutā/Śuklā; Varṇā/Vibhāvarī; Mahatī/Dhṛti. Kuśadvīpa central feature: Mahākuśastamba.
Ritual instructions
- BenefitThis adhyāya is primarily cosmographic instruction (dvīpa–saṃniveśa) rather than a ritual manual; its ‘benefit’ is contemplative orientation—understanding cosmic order, proportionality, and the ecological logic of bounded oceans, mountains, and rivers.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic, schematic, and catalogic (map-like enumeration rather than dramatic narration).
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder)
- Emotional ProgressionCuriosity about cosmic layout → orderly enumeration of dvīpas, oceans, mountains, and rivers → settling into a sense of stability and abundance through the depiction of famine- and disease-free regions.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot directly visitable as terrestrial pilgrimage sites in the conventional sense; Śākadvīpa and Kuśadvīpa function as Purāṇic cosmographic regions. Engagement is best approached through study, recitation, and comparative Purāṇic cosmology rather than physical travel.
Frequently Asked Questions
The chapter primarily instructs through cosmographic ordering: it presents a model of terrestrial stability in which oceans, mountains, rivers, and central trees form a regulated system. The idealized description of regions free from famine (durbhikṣa), aging (jarā), and disease (vyādhi) implies that well-ordered environments correspond to well-being, offering an indirect ecological-ethical frame rather than explicit moral rules.
No explicit chronological markers (tithi, māsa, ṛtu, or lunar/seasonal timings) are stated in the supplied passage. The content is descriptive geography (dvīpa–saṁniveśa) rather than a ritual or calendrical prescription.
Environmental balance is conveyed via spatial proportionality (dviguṇa relations between dvīpas), bounded hydroscapes (salt, milk, and curd-like oceans), and systematic hydrography (named rivers) anchored by mountain ranges and central arboreal features (Śākavṛkṣa; Mahākuśastamba). The text’s emphasis on regions without scarcity or disease frames a stable terrestrial design as conducive to sustainable life.
The passage does not cite human dynasties or royal genealogies. It references cosmographic and eponymic names (e.g., Nārada as a mountain-name association; Indra in relation to rainfall), functioning as mythic-cultural identifiers within the geographic schema rather than as historical lineages.
Ask anything about Adhyaya 86 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.