Varaha PuranaAdhyaya 8653 Shlokas

Adhyaya 86: Description of Śākadvīpa and Kuśadvīpa (Cosmographic Geography)

Śākadvīpa–Kuśadvīpa-varṇana

Ancient-Geography

वराह–पृथिवीसंवादे पूर्वकथितायाः विश्वरचनायाः अनन्तरं द्वीपवर्णनं प्रवर्तते। प्रथमं शाकद्वीपस्य जम्बूद्वीपसापेक्षं प्रमाणं, तस्य परितो लवणोदकसमुद्रः, ततः कुशद्वीपस्य शाकद्वीपसापेक्षं विस्तारः, तस्य परितः क्षीरोदः, अनन्तरं दधिमण्डोदसमुद्रस्यापि निर्देशः। कुलपर्वताः द्विनामभिः सह, तथा नद्यः अपि प्रायः द्विनामभिः, क्रमशः निर्दिश्यन्ते। तत्र देशेषु दीर्घायुषः प्रजाः, दुर्भिक्ष-जराव्याधिरहिताः इति पर्यावरण-जनजीवनगुणाः कथ्यन्ते। अयं अध्यायः विधिकालगणनां न, किन्तु स्थिरां सुव्यवस्थितां लौकिक-दैविकभूगोलरचनां सूचयति।

Primary Speakers

VarāhaPṛthivī

Key Concepts

Dvīpa cosmography (Śākadvīpa, Kuśadvīpa) and proportional dimensions (dviguṇa-vistāra)Encircling oceans (lavaṇodaka, kṣīroda, dadhimaṇḍoda) as ecological boundariesKulaparvata catalog and dvināma (dual nomenclature) as a toponymic systemRiver systems (saptamahānadyaḥ) and hydro-ecological orderingIdealized human ecology: longevity and absence of durbhikṣa–jarā–vyādhi

Shlokas in Adhyaya 86

Verse 1

अध्यायः ८६ । अतः परं शाकद्वीपं निबोधत ।

Verse 2

अथ तृतीयं कुशद्वीपं शृणुत ।

Verse 3

जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् द्विगुणपरिणाहात् लवणोदकश्च जम्बूद्वीपसमस्तेन द्विगुणावृतः ।

Verse 4

कुशद्वीपेन क्षीरोदः परिवृतः; शाकद्वीपस्य विस्तारात् द्विगुणेन।

Verse 5

तत्र च पुण्या जनपदाः चिरान्म्रियन्ते; दुर्भिक्षजराव्याधिरहितश्च देशोऽयम्।

Verse 6

तत्रापि सप्त कुलपर्वताः।

Verse 7

सप्तैव कुलपर्वतास्तावत् तिष्ठन्ति; तस्य चोभयतो लवणक्षीरोदधी व्यवस्थितौ।

Verse 8

सर्वे च द्विनामानः

सर्वे च द्विनामानः।

Verse 9

तत्र च प्रागायतः शैलेन्द्र उदयो नाम पर्वतः

तत्र च प्रागायतः शैलेन्द्र उदयो नाम पर्वतः।

Verse 10

तद् यथा — कुमुदविद्रुमेति च शोच्यते

तद् यथा— कुमुदविद्रुमेति च शोच्यते।

Verse 11

तस्यापरेण जलधारो नाम गिरिः

तस्यापरेण जलधारो नाम गिरिः।

Verse 12

उन्नतो हेमपर्वतः सैव

उन्नतो हेमपर्वतः सैव।

Verse 13

सैव चन्द्रेति कीर्तितः

सैव चन्द्रेति कीर्तितः।

Verse 14

बलाहको द्युतिमान् सैव

स एव द्युतिमान् बलाहकोऽपि (गिरिः) इति प्रसिद्धः।

Verse 15

तस्य च जलमिन्द्रो गृहीत्वा वर्षति

तस्य जलं इन्द्रो गृहीत्वा वर्षां प्रवर्तयति।

Verse 16

तथा द्रोणः सैव पुष्पवान्

तथा स एव द्रोणः, स एव पुष्पवान् इति च कथ्यते।

Verse 17

तस्य पारे रैवतको नाम गिरिः

तस्य पारे ‘रैवतको’ नाम गिरिः स्थितः।

Verse 18

कङ्कश्च पर्वतः सैव कुशेशयः॥

कङ्को नाम पर्वतोऽपि अस्ति; स एव कुशेशय इति प्रसिद्धः॥

Verse 19

सैव नारदो वर्ण्यते तस्मिंश्च नारदपर्वतादुत्पन्नो तस्य चापरेण श्यामो नाम गिरिः॥

स एव पर्वतः ‘नारदा’ इति वर्ण्यते; तत्र नारदपर्वतात् उत्पन्नः, तस्यापरे पार्श्वे ‘श्याम’ नाम गिरिरस्ति॥

Verse 20

तथा षष्ठो महिषनामाः स एव हरिरित्युच्यते॥

तथा षष्ठः ‘महिष’ नाम; स एव ‘हरिः’ इत्यपि उच्यते॥

Verse 21

तस्मिंश्च प्रजाः श्यामत्वमापन्नाः सैव दुन्दुभिर्वर्ण्यते॥

तत्र प्रजाः श्यामत्वम् आपन्नाः; सैव ‘दुन्दुभिः’ इति वर्ण्यते॥

Verse 22

तत्राग्निर्वसति॥

तत्र अग्निः वसति॥

Verse 23

तस्मिन्सिद्धा इति कीर्तिताः प्रजानेकविधाः क्रीडन्तस्तस्यापरे रजतो नाम गिरिः सैव शाकोच्यते॥

तत्र प्रजाः ‘सिद्धाः’ इति कीर्तिताः, नानाविधाः क्रीडन्तः; तस्यापरे ‘रजत’ नाम गिरिः, स एव ‘शाक’ इत्युच्यते॥

Verse 24

सप्तमस्तु ककुद्मान्नाम सैव मन्दरः कीर्त्यते॥

सप्तमः तु ककुद्मान् नाम; स एव पर्वतः ‘मन्दरः’ इति कीर्त्यते॥

Verse 25

तस्यापरेणाम्बिकेयः स च विभ्राजसो भण्यते॥

तस्य अपरेण ‘अम्बिकेयः’; स च ‘विभ्राजसः’ इति अपि भण्यते॥

Verse 26

इत्येते पर्वताः कुशद्वीपे व्यवस्थिताः एतेषां वर्षभेदो भवति द्विनामसंज्ञः॥

इति एते पर्वताः कुशद्वीपे व्यवस्थिताः; एतेषां मध्ये वर्षभेदः द्विनामसंज्ञः भवति॥

Verse 27

स एव केसरित्युच्यते॥

स एव ‘केसरी’ इति उच्यते॥

Verse 28

कुमुदस्य श्वेतमुद्भिदं तदेव कीर्त्यते

कुमुदस्य श्वेतम् उद्भिदं यत्, तदेव तथा विशेषतः कीर्त्यते॥

Verse 29

ततश्च वायुः प्रवर्तते

ततः पवनः प्रवर्तते।

Verse 30

उन्नतस्य लोहितं वेणुमण्डलं तदेव भवति

उन्नतस्य लोहितं वेणुमण्डलं तदेव भवति।

Verse 31

गिरिणामान्येव वर्षाणि तद्यथा

गिरिणामान्येव वर्षाणि तद्यथा।

Verse 32

बलाहकस्य जीमूतं तदेव रथाकार इति

बलाहकस्य जीमूतं तदेव रथाकार इति।

Verse 33

उदयसुकुमारो जलधारक्षेमकमहाद्रुमेति प्रधानानि द्वितीयपर्वतनामभिरपि वक्तव्यानि

उदयसुकुमारो जलधारक्षेमकमहाद्रुमेति प्रधानानि; द्वितीयपर्वतनामभिरपि वक्तव्यानि।

Verse 34

द्रोणस्य हरितं तदेव बलाधनं भवति

द्रोणस्य हरितं यदेव तदेव ‘बलाधनम्’ इति निर्दिश्यते।

Verse 35

तस्य च मध्ये शाकवृक्षस्तत्र च सप्तमहानद्यो द्विनाम्न्यः

तस्य च मध्ये शाकवृक्षः; तत्र च सप्त महानद्यः द्विनाम्न्यः सन्ति।

Verse 36

कङ्कस्यापि ककुद्मान् नाम

कङ्कस्यापि ‘ककुद्मान्’ इति नाम भवति।

Verse 37

तद्यथा सुकुमारी कुमारी नन्दा वेणिका धेनुः इक्षुमती गभस्ति इत्येता नद्यः

तद्यथा—सुकुमारी, कुमारी, नन्दा, वेणिका, धेनुः, इक्षुमती, गभस्तिः—इत्येताः नद्यः।

Verse 38

वृत्तिमत्तदेव मानसं महिषस्य प्रभाकरम् ।

वृत्तिमत्तदेव मानसं नाम, महिषस्य प्रभाकरमिव तेजस्वि।

Verse 39

ककुद्मतः कपिलं तदेव सङ्ख्यातं नाम ।

ककुद्मतः कपिलं जायते; तदेव वर्षं ‘सङ्ख्यात’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्।

Verse 40

इत्येतानि वर्षाणि ।

इति एतानि वर्षाणि (विभागाः) कथितानि।

Verse 41

तत्र द्विनाम्न्यो नद्यः ।

तत्र नद्यः द्विनाम्न्यः भवन्ति।

Verse 42

प्रतपा प्रवेशा सैवोच्यते ।

प्रतपा प्रवेशा इति च सैव उच्यते।

Verse 43

द्वितीया शिवा यशोदा सा च भवति ।

द्वितीया शिवा; सा च यशोदा इति भवति।

Verse 44

तृतीया पित्रा नाम सैव कृष्णा भण्यते ।

तृतीया ‘पित्रा’ इति नाम्ना प्रसिद्धा; सा एव नदी ‘कृष्णा’ इति च कथ्यते।

Verse 45

चतुर्थी ह्रादिनी नाम सैव चन्द्रा निगद्यते ।

चतुर्थी ‘ह्रादिनी’ नाम; सा एव नदी ‘चन्द्रा’ इति निगद्यते।

Verse 46

विद्युता च पञ्चमी शुक्ला सैव ।

पञ्चमी ‘विद्युता’ नाम; सा एव नदी ‘शुक्ला’ इति कथ्यते।

Verse 47

वर्णा षष्ठी सैव विभावरी ।

षष्ठी ‘वर्णा’ नाम; सा एव नदी ‘विभावरी’ इति कथ्यते।

Verse 48

महती सप्तमी सा एव धृतिः ।

सप्तमी ‘महती’ नाम; सा एव निश्चयेन ‘धृतिः’ इति कथ्यते।

Verse 49

एताः प्रधानाः शेषाः क्षुद्रनद्यः ।

एताः प्रधानाः सरितः; शेषाः तु क्षुद्रनद्यः।

Verse 50

इत्येष कुशद्वीपस्य संनिवेशः ।

इत्येष कुशद्वीपस्य संनिवेशः कथितः।

Verse 51

शाकद्वीपो द्विगुणः संनिविष्टश्च कथितः ।

शाकद्वीपः द्विगुणः संनिविष्ट इति कथ्यते।

Verse 52

तस्य च मध्ये महाकुशस्तम्भः ।

तस्य मध्ये महाकुशस्तम्भः स्थितः।

Verse 53

एष च कुशद्वीपो दधिमण्डोदेनावृतः क्षीरोदद्विगुणेन ।

एष कुशद्वीपः दधिमण्डोदेन आवृतः, क्षीरोदस्य द्विगुणेन।

Frequently Asked Questions

What is the primary ethical or philosophical instruction in this Adhyaya?

The chapter primarily instructs through cosmographic ordering: it presents a model of terrestrial stability in which oceans, mountains, rivers, and central trees form a regulated system. The idealized description of regions free from famine (durbhikṣa), aging (jarā), and disease (vyādhi) implies that well-ordered environments correspond to well-being, offering an indirect ecological-ethical frame rather than explicit moral rules.

Which chronological or seasonal markers are identified for the practices in this chapter?

No explicit chronological markers (tithi, māsa, ṛtu, or lunar/seasonal timings) are stated in the supplied passage. The content is descriptive geography (dvīpa–saṁniveśa) rather than a ritual or calendrical prescription.

How does this chapter address the concept of environmental or terrestrial balance?

Environmental balance is conveyed via spatial proportionality (dviguṇa relations between dvīpas), bounded hydroscapes (salt, milk, and curd-like oceans), and systematic hydrography (named rivers) anchored by mountain ranges and central arboreal features (Śākavṛkṣa; Mahākuśastamba). The text’s emphasis on regions without scarcity or disease frames a stable terrestrial design as conducive to sustainable life.

What historical lineages or cultural figures are referenced?

The passage does not cite human dynasties or royal genealogies. It references cosmographic and eponymic names (e.g., Nārada as a mountain-name association; Indra in relation to rainfall), functioning as mythic-cultural identifiers within the geographic schema rather than as historical lineages.