Adhyaya 81: Description of the Divine Mountain Abodes: Meru, Devakūṭa, and Kailāsa
Devaparvatādhivāsa-varṇana (Meru–Devakūṭa–Kailāsa-niveśa)
Ancient-Geography (Purāṇic Sacred Topography) / Cosmography
वराह–पृथिवीसंवादे (रुद्रप्रतिवेदिते) पृथिव्याः सुव्यवस्थितं निवासमानचित्रं प्रदर्श्यते। मेरुसम्बद्धाः शिखर-उपपर्वताः—शान्तः, कुञ्जरः, वज्रकः, महानीलः, चन्द्रोदयः, वेणुमत्, वसुधारा, एकशृङ्गः, गजपर्वतः—इत्येतेषु देवानां गणानां नागानां विद्याधराणां किन्नराणां गन्धर्वाणां यक्षाणां दानवानां राक्षसानां च पुर-पुर्यायतननिवासाः निर्दिश्यन्ते। ततः देवकूटस्य, अनन्तरं कैलासस्य च सभाः, विमानानि, निधयः, मन्दाकिनी-कनकमन्दा-मन्दा इत्याद्याः सरितः, तथा रुद्र-उमाविवाहः, अर्धनारीरूपप्रादुर्भावः, कार्त्तिकेयाभिषेकः इत्यादि पौराणिकस्थलानि वर्ण्यन्ते। उपसंहारे अष्ट देवपर्वताः तथा पृथिव्याः पद्माकारविन्यासः कथ्यते, सीमितप्रदेशेषु नियतसहवासरूपा विश्वव्यवस्था प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 81
Verse 1
rudra uvāca |
Verse 2
अतः परं पर्वतेषु देवानामवकाशा वर्ण्यन्ते।
ataḥ paraṃ parvateṣu devānāmavakāśā varṇyante |
Verse 3
तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्वतस्तस्योपरि महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम्।
तत्र शान्ताख्ये पर्वते महेन्द्रस्य क्रीडास्थानं विद्यते।
Verse 4
तत्र देवराजस्य पारिजातकवृक्षवनम्।
तत्र देवराजस्य पारिजातवृक्षाणां वनं विद्यते।
Verse 5
तस्य पूर्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिः।
तस्य पर्वतस्य पूर्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिर्वर्तते।
Verse 6
तस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च।
तस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणानि अपि सन्ति।
Verse 7
तथा वज्रके पर्वतवरे राक्षसानामनेकानि पुराणि।
तथा वज्रके पर्वतवरे राक्षसानामनेकानि पुराणानि सन्ति।
Verse 8
ते च नाम्ना नीलकाः कामरूपिणः।
ते च नाम्ना नीलकाः कामरूपिणः।
Verse 9
महानीलेऽपि शैलेन्द्रपुराणि।
महानीलेऽपि शैलेन्द्रपुराणि।
Verse 10
पञ्चदशसहस्राणि किन्नराणां ख्यातानि।
पञ्चदशसहस्राणि किन्नराणां ख्यातानि।
Verse 11
तत्र देवदत्तचन्द्रादयो राजानः।
तत्र देवदत्तचन्द्रादयो राजानः।
Verse 12
पञ्चदशकिन्नराणां गर्विताः
पञ्चदशकिन्नराणां गर्विताः।
Verse 13
तानि सौवर्णानि बिलप्रवेशनानि च पुराणि
तानि सौवर्णाभानि बिलप्रवेशनानि च पुराणानि।
Verse 14
चन्द्रोदये च पर्वतवरे नागानामधिवासः
चन्द्रोदये च पर्वतवरे नागानामधिवासः।
Verse 15
ते च बिलप्रवेशाः बिलेṣu वैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दानवेन्द्रा व्यवस्थिताः
ते च बिलप्रवेशाः बिलेṣu वैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थिताः; अनुरागे च दानवेन्द्रा व्यवस्थिताः।
Verse 16
वेणुमत्यपि विद्याधरपुरत्रयं
वेणुमती अपि विद्याधरपुरत्रयं च।
Verse 17
त्रिंशद् योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतम्
एकैकं त्रिंशत्; योजनशतविस्तीर्णं तावदायतं च।
Verse 18
उलूकरोमशमहावेत्रादयश्च राजानो विद्याधराणाम्
उलूकरोमशमहावेत्रादयः विद्याधराणां राजानः सन्ति।
Verse 19
एकैक्ये च शैलराजनि स्वयमेव गरुडो व्यवस्थितः
एकैकस्मिन् शैलराजनि गरुडः स्वयमेव व्यवस्थितः।
Verse 20
कुञ्जरे तु पर्वतवरे नित्यं पशुपतिः स्थितः
कुञ्जरे तु पर्वतवरे नित्यं पशुपतिः स्थितः।
Verse 21
वृषभाङ्को महादेवः शङ्करो योगिनां वरः । अनेकगणभूतकोटिसहस्रवारो भगवान् अनादिपुरुषो व्यवस्थितः ॥
वृषभाङ्को महादेवः शङ्करो योगिनां वरः। अनेकगणभूतकोटिसहस्रैः परिवृतो भगवान् अनादिपुरुषो व्यवस्थितः॥
Verse 22
वसुधारे च पुष्पवतां वसूनां च समावासः ।
वसुधारायां पुष्पवतां वसूनां च समावासोऽपि विद्यते।
Verse 23
वसुधारारत्नधारयोर्मूर्ध्नि अष्टौ सप्त च संख्यया ।
वसुधारारत्नधारयोः शिखरे मूर्ध्नि च अष्टौ सप्त च गणाः संख्यया परिगण्यन्ते।
Verse 24
पुराणि वसुसप्तर्षीणां चेति ।
वसूनां सप्तर्षीणां च पुराणि निवासस्थानानि इति चोच्यते।
Verse 25
एकशृङ्गे च पर्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतुर्वक्त्रस्य ब्रह्मणः ।
एकशृङ्गे पर्वतोत्तमे चतुर्वक्त्रस्य ब्रह्मणः प्रजापतेः स्थानं विद्यते।
Verse 26
गजपर्वते च महाभूतपरिवृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति ।
गजपर्वते महाभूतपरिवृता भगवती स्वयमेव तिष्ठति।
Verse 27
वसुधारे च पर्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनम् ।
वसुधारे पर्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनं विद्यते।
Verse 28
चतुराशीत्यपरपुर्यो महाप्राकारतोरणाः ।
चतुराशीत्यपरपुर्यः सन्ति, महाप्राकारैः तोरणैश्च समलङ्कृताः।
Verse 29
तत्र चानेकपर्वता नाम गन्धर्वा युद्धशालिनो वसन्ति ।
तत्र ‘अनेकपर्वता’ नाम गन्धर्वा युद्धशालिनो वसन्ति।
Verse 30
तेषां चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः ।
तेषां चाधिपतिर्देवो ‘राजराजैकपिङ्गलः’ इति नाम।
Verse 31
सुरराक्षसाः पञ्चकूटे दानवाः शतशृङ्गे यक्षाणां पुरशतम् ।
पञ्चकूटे सुरराक्षसाः; शतशृङ्गे दानवाः; यक्षाणां च पुरशतम् अस्ति।
Verse 32
ताम्राभे तक्षकस्य पुरशतम्॥
ताम्राभे तक्षकस्य पुरशतम् अस्ति॥
Verse 33
विशाखपर्वते गुहस्यायतनम्॥
विशाखपर्वते गुहस्यायतनं विद्यते॥
Verse 34
श्वेतोदये गिरिवरे महागन्धर्वभवनम्॥
श्वेतोदये गिरिवरे महागन्धर्वभवनं विद्यते॥
Verse 35
हरिकूटे हरिर्देवः॥
हरिकूटे हरिर्देवो विराजते॥
Verse 36
कुमुदे किन्नरावासः॥
कुमुदे किन्नरावासो विद्यते॥
Verse 37
अञ्जने महोरगाः॥
अञ्जने महोरगा वसन्ति॥
Verse 38
सहस्रशिखरे च दैत्यानामुग्रकर्मिणामावासः॥
सहस्रशिखरे दैत्यानाम् उग्रकर्मिणाम् आवासोऽस्ति॥
Verse 39
पुराणां सहस्रमेकं हेममालिनां मुकुटे पन्नप्रपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि तु॥
पुराणां सहस्रमेकं च दुर्गाणि सन्ति; मुकुटे पन्नप्रपक्षे पर्वतवरे च हेममालिनां चत्वार्यायतनानि खलु॥
Verse 40
एवं मेरुपर्वतेषु देवानामधिवासः॥
एवं मेरुपर्वतेषु देवानामधिवासो भवति॥
Verse 41
मर्यादापर्वते देवकूटे पुरविन्यासः कीर्त्यते॥
मर्यादापर्वते देवकूटे पुरविन्यासः कीर्त्यते॥
Verse 42
तस्योपरि योजनशतं गरुडस्य जातं क्षेत्रम्।
तस्योपरि योजनशतं गरुडसम्बद्धं पुण्यक्षेत्रं विद्यते॥
Verse 43
तस्यैव पार्श्वतस्त्रिंशद्योहनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशदायताः सप्तगन्धर्वनगराः।
तस्यैव पार्श्वे सप्त गन्धर्वनगराणि सन्ति; तानि त्रिंशद्योहनविस्तीर्णानि चत्वारिंशदायतानि च।
Verse 44
आग्नेयाश्च नाम्ना गन्धर्वातिबलिनः।
ते ‘आग्नेयाः’ इति नाम्ना ख्याताः; तत्रस्थाश्च गन्धर्वा अतिबलिनः।
Verse 45
तत्र चान्यत् त्रिंशद्योहनमण्डलं पुरं सैंहिकेयानाम्।
तत्रापि त्रिंशद्योहनमण्डलं अन्यत् पुरं सैंहिकेयानां विद्यते।
Verse 46
तत्र च देवर्षिचरितानि देवकूटे दृश्यन्ते।
तत्र देवकूटे देवर्षीणां चरितानि प्रत्यक्षवत् दृश्यन्ते।
Verse 47
पुरं च कालकेयानां तत्रैव।
तत्रैव कालकेयानां पुरमपि विद्यते।
Verse 48
तथा चान्तरतटेऽन्ये सुनान्नाम तस्यैव दक्षिणे त्रिंशद्योहनविस्तृतं द्विषष्टियोजनायामं पुरं कामरूपिणां दृप्तानां मध्यमे च तस्य हेमकूटे महादेवस्य न्यग्रोधः।
तथा चान्तरतटेऽन्ये सन्ति, ये ‘सुनान्’ इति प्रसिद्धाः। तस्यैव दक्षिणे दृप्तानां कामरूपिणां पुरं त्रिंशद्योजनविस्तृतं द्विषष्टियोजनायामं च। तस्य मध्यभागे हेमकूटे महादेवस्य न्यग्रोधवृक्षः स्थितः।
Verse 49
अथातः कैलासवर्णको भवति।
अथातः कैलासवर्णको भवति।
Verse 50
कैलासस्य तटे योजनशतमायामवस्तृतं भुवनमालाभिव्याप्तम्।
कैलासस्य तटे योजनशतमायामविस्तृतं भुवनमालाभिव्याप्तं प्रदेशं विद्यते।
Verse 51
तस्याश्च मध्ये सभा।
तस्याश्च मध्ये सभा विद्यते।
Verse 52
तत्र च तत्पुष्करं नाम विमानं तिष्ठति।
तत्र च ‘तत्पुष्कर’ इति नाम विमानं तिष्ठति।
Verse 53
धनदस्य च तद्विमानमधिवासश्च।
धनदस्य (कुबेरस्य) तद्विमानं तस्याधिवासश्चैव।
Verse 54
तत्र पद्ममहापद्ममकरकच्छपकुमुदशङ्खनीलनन्दमहानिधयः प्रतिवसन्ति।
तत्र पद्ममहापद्ममकरकच्छपकुमुदशङ्खनीलनन्दमहानिधयः प्रतिवसन्ति।
Verse 55
तत्र चन्द्रादीनां लोकपालानामावासः।
तत्र चन्द्रादीनां लोकपालानामावासः।
Verse 56
तत्र च मन्दाकिनी नाम नदी।
तत्र मन्दाकिनी नाम नदी।
Verse 57
तथा कनकमन्दा मन्दा चेति नामभिः सरितः।
तथा कनकमन्दा मन्दा चेति नामभिः सरितः।
Verse 58
तत्रान्या अपि नद्यः सन्ति।
तत्र अन्याः अपि नद्यः सन्ति।
Verse 59
पूर्वपार्श्वे च शतयोजनमायामास्त्रिंशद्योजनविस्तृता दशगन्धर्वपुर्यः तासु च सकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयो राजानः।
पूर्वपार्श्वे च शतयोजनमायामाः त्रिंशद्योजनविस्तृताः दश गन्धर्वपुर्यः; तासु च सकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयो राजानः सन्ति।
Verse 60
तस्यैव च पश्चिमकूटे अशीतियोजनायामं चत्वारिंशद्विस्तृतमेकैकं यक्षनगरम्।
तस्यैव च पश्चिमकूटे अशीतियोजनायामं चत्वारिंशद्योजनविस्तृतम् एकैकं यक्षनगरम्।
Verse 61
तेषु च महामालिसुनेत्रचक्रादयो नायकाः।
तेषु च महामालिसुनेत्रचक्रादयो नायकाः सन्ति।
Verse 62
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे कुञ्जदरीषु गुहासु समुद्राः समुद्रं यावत्किन्नराणां पुरशतम्॥
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे कुञ्जदरीषु गुहासु च समुद्रं यावत् जलराशयः; तत्र किन्नराणां पुरशतम् अस्ति॥
Verse 63
तेषु च द्रुमसुग्रीवादिभगदत्तप्रमुखं राजशतम्॥
तेषु च द्रुमसुग्रीवादिभगदत्तप्रमुखं राजशतम्॥
Verse 64
तत्र च रुद्रस्योमया सार्द्धं विवाहः संवृत्तः॥
तत्र च रुद्रस्योमया सार्द्धं विवाहः संवृत्तः॥
Verse 65
तपश्च कृतवती गौरी॥
तपश्च कृतवती गौरी॥
Verse 66
किरातरूपिणा च रुद्रेण स्थितम्॥
किरातरूपिणा च रुद्रेण स्थितम्॥
Verse 67
तत्रैव तत्र स्थितेन सोमेन शङ्करेण जम्बूद्वीपावलोकनं कृतम्॥
तत्रैव तत्र स्थितेन सोमेन शङ्करेण जम्बूद्वीपावलोकनं कृतम्॥
Verse 68
तत्र चानेककिन्नरगन्धर्वोपगीतमुमावनं नामाप्सरोभिरनेकपुष्पलतावल्लीभिरुपेतम्॥
तत्रानेककिन्नरगन्धर्वैः सुसङ्गीतम्, अप्सरोभिरलङ्कृतम्, नानापुष्पलतावल्लीभिरुपेतं ‘उमावनम्’ नाम वनं विद्यते॥
Verse 69
यत्र भगवता महेश्वरेणार्द्धनारीनरवपुः प्राप्तम्॥
यत्र भगवता महेश्वरेण अर्द्धनारीनरवपुः प्राप्तम्॥
Verse 70
तत्र च कार्त्तिकेयस्य शरद्वनम्॥
तत्र च कार्त्तिकेयस्य शरद्वनं विद्यते॥
Verse 71
पुष्पचित्रक्रौञ्चयोर्मध्ये कार्त्तिकेयाभिषेकः कृतः तस्य च पूर्वतटे सिद्धमुनिगणावासः कलापग्रामो नाम॥
पुष्पचित्रक्रौञ्चयोर्मध्ये कार्त्तिकेयस्याभिषेकः कृतः; तस्य च पूर्वतटे सिद्धमुनिगणावासः ‘कलापग्रामः’ नाम॥
Verse 72
तथा च मार्कण्डेयवसिष्ठपराशरनलविश्वामित्रोद्दालकादीनां महर्षीणामनेकानि सहस्राण्याश्रमाणां हि भवति ।
तथा च मार्कण्डेयवसिष्ठपराशरनलविश्वामित्रोद्दालकादीनां महर्षीणां बहूनि सहस्राण्याश्रमाणि नूनं सन्ति॥
Verse 73
तथा च पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य भागं शृणुत ।
तथा च निषधस्याचलेन्द्रस्य पश्चिमभागं शृणुत।
Verse 74
तस्य च मध्यमकूटे विष्ण्वायतनं महादेवस्य ।
तस्य मध्यमकूटे विष्णोर्महादेवस्य चायतनं विद्यते।
Verse 75
तस्यैवोत्तरतटे त्रिंशद्योजनविस्तृतं महत्पुरं लम्बाख्यातं राक्षसानाम् ।
तस्यैवोत्तरतटे त्रिंशद्योजनविस्तृतं लम्बाख्यं महत्पुरं राक्षसानाम्।
Verse 76
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे बिलप्रवेशनगरम् ।
तस्यैव दक्षिणपार्श्वे बिलप्रवेशनगरं विद्यते।
Verse 77
प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धादीनां पुराणि ।
प्रभेदकस्य पश्चिमे देवदानवसिद्धादीनां पुराणि पुराणनगराणि सन्ति।
Verse 78
तस्य गिरिमूर्ध्नि महती सोमशिला तिष्ठति ।
तस्य गिरिमूर्ध्नि महती सोमशिला नाम शिला तिष्ठति।
Verse 79
तस्यां च पर्वणि सोमः स्वयमेवावतारति ।
तस्यां च पर्वणि सोमः स्वयमेवावतारति।
Verse 80
तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम ।
तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम शिखरम्।
Verse 81
तत्र ब्रह्मा तिष्ठति क्वचित् ।
तत्र ब्रह्मा तिष्ठति क्वचित्।
Verse 82
तथा च वह्न्यायतनम् ।
तथा च वह्न्यायतनं तत्र विद्यते।
Verse 83
मूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः ।
मूर्तिमान् वह्निः (अग्निः) देवैः सम्यगुपास्यते।
Verse 84
उत्तरे च शृङ्गाख्ये पर्वतवरे देवतानामायतनानि ।
उत्तरे च शृङ्गाख्ये पर्वतवरे देवतानामायतनानि सन्ति।
Verse 85
पूर्वे नारायणस्यायतनम् ।
पूर्वे नारायणस्यायतनं स्थितम्।
Verse 86
मध्ये ब्रह्मणः ।
मध्ये ब्रह्मणः आयतनं भवति।
Verse 87
शङ्करस्य पश्चिमे ।
पश्चिमे शङ्करस्य आयतनं स्थितम्।
Verse 88
तत्र च यक्षादीनां केचित् पुराणि तस्य चोत्तरतीरे जातुचे महापर्वते त्रिंशद्योजनमण्डलं नन्दजलं नाम सरस् तत्र नन्दो नाम नागराजा वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति ।
तत्र यक्षादीनां केषाञ्चित् पुराणवृत्तान्ताः कथ्यन्ते। तस्य चोत्तरतीरे जातुच इति महापर्वते त्रिंशद्योजनमण्डलं नन्दजलं नाम सरः। तत्र नन्दो नाम नागराजः शतशीर्षप्रचण्डो वसति।
Verse 89
इत्येतेऽष्टौ देवपर्वता विज्ञेयाः ।
इत्येतेऽष्टौ देवपर्वता इति विज्ञेयाः।
Verse 90
तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्नवैडूर्यमाणः शिलाहिङ्गुलादिवर्णाः ।
तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्नवैडूर्यमाणशिलाहिङ्गुलादिवर्णाः।
Verse 91
इयं च पृथ्वी लक्षकोटिशतानेकसंख्यातानां पूर्णा तेषु च सिद्धविद्याधराणां निलयाः ते च मेरोः पार्श्वतः केसरवलयालवालं सिद्धलोक इति कीर्त्यते ।
इयं च पृथ्वी लक्षकोटिशतानेकसंख्यातैः पूर्णा; तेषु च सिद्धविद्याधराणां निलयाः। ते च मेरोः पार्श्वतः केसरवलयालवालसदृशः प्रदेशः ‘सिद्धलोक’ इति कीर्त्यते।
Verse 92
इयं पृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिताः
इयं पृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिताः।
Verse 93
एष च सर्वपुराणेषु क्रमः सामान्यतः प्रतिपाद्यते ।
एष च सर्वपुराणेषु क्रमः सामान्यतः प्रतिपाद्यते।
Verse 94
८
अयं ‘८’ इति केवलं संख्याचिह्नं, लेखन-सम्पादनदोषसम्भवम्।
Frequently Asked Questions
The chapter’s instruction is conveyed through cosmography: the text models Pṛthivī as a regulated, segmented habitat where distinct beings occupy bounded regions (parvatas, puras, āyatanas, bilapraveśas). This functions as an implicit ethic of terrestrial order—balance is maintained by proper placement, limits (maryādā), and coordinated coexistence rather than by a single prescriptive rule.
A clear calendrical marker appears with Somāśilā: the text states that Soma descends/appears there on parvan-days (parvaṇi), i.e., ritually significant lunar junctions. No explicit ṛtu (season) is specified, but the parvan reference anchors observance to the lunar ritual calendar.
Environmental balance is encoded as sacred topography: mountains, rivers, lakes, forests, and subterranean passages are presented as interconnected ecological zones, each assigned communities and guardians (devas, nāgas, yakṣas, etc.). By describing Earth as padmākāra (lotus-formed) with ordered ‘rings’ and residences, the text frames Pṛthivī’s stability as dependent on structured spatial distribution and protected hydrological/sylvan features (e.g., Mandākinī, Umāvana).
The chapter references named rulers/leaders of non-human polities (e.g., Devadatta and Candra among kinnaras; Ulūkaroma and Mahāvetra among vidyādharas; Rājarājaikapiṅgala among gandharvas; Nanda the nāgarāja, described as Śataśīrṣaprachaṇḍa). It also cites major sage-figures and āśrama traditions around Kailāsa (Mārkaṇḍeya, Vasiṣṭha, Parāśara, Viśvāmitra, Uddālaka), and mythic events involving Rudra–Umā and Kārttikeya.