Adhyaya 78: Names of the Four Directional Mountain-Kings and Their Lakes (Rudra’s Geographical Description)
Caturdiśaḥ Śailendrāḥ Sarasāṃś ca Nāmāni (Rudroktā Bhūgolīya-Vistṛtiḥ)
Ancient-Geography
वराह–पृथिवीसंवादस्य व्यापकप्रसङ्गे रुद्रेणोपदिष्टा भुवनविस्तृतिः अत्र निरूप्यते। चतुर्दिक्षु स्थितानां शैलेंद्राणां नामानि—पूर्वे चैत्ररथः, दक्षिणे गन्धमादनः, पश्चिमे अन्ये दिशाशैलप्रदेशाः, उत्तरे च शैलाधिपतयः—तथैव तेषां सरसां नामानि—पूर्वे अरुणोदं, दक्षिणे मानसं, पश्चिमे असितोदं, उत्तरे महाभद्रं—इति कथ्यते। तत्र पक्षिणां कलरवः, सुगन्धिशीतवाताः, पद्मपूर्णानि जलानि, वनकुञ्जेषु देवताः अप्सरसश्च क्रीडन्तीति समृद्धिः वर्ण्यते। अनन्तरं प्रत्येकदिशि बहूनि उपशैलनामानि निर्दिश्य स्मरणीयं भू-जलमानचित्रं प्रदर्श्यते, येन भूमेः पवित्रता, व्यवस्था, जीवनधारिणी जलसम्पदा च सूच्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 78
Verse 1
रुद्र उवाच । तथा चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम् । अनुविध्यानि रम्याणि विहङ्गैः कूजितानि च ॥ ७८.१ ॥
रुद्र उवाच—एवं चतुर्णां शैलेन्द्राणां यथाक्रमं वर्णयिष्यामि। तेऽनुविध्यानि रम्याणि, विहङ्गकूजितनिनादितानि च॥
Verse 2
अनेकपक्षियुक्तात्मशृङ्गाणि सुबाहूनि च । देवानां दिव्यनारीभिः समं क्रीडामयानि च ॥ ७८.२ ॥
अनेकपक्षिसमायुक्तानि, आत्मशृङ्गाणि सुबाहूनि च। देवानां दिव्यनारीभिः सह क्रीडास्थानानि च॥
Verse 3
किन्नरोद्गीतघुष्टानि शीतमन्दसुगन्धिभिः । पवनैः सेव्यमानानि रमणीयतराणि च ॥ ७८.३ ॥
किन्नरोद्गीतनिनादितानि, शीतमन्दसुगन्धिपवनैः सेव्यमानानि। अतिरमणीयतराणि च॥
Verse 4
चतुर्द्दिक्षु विराजन्ते नामतः शृणुतानघाः । पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम् । प्रभावेण सुतोयानि नवखण्डयुतानि च ॥ ७८.४ ॥
चतुर्दिक्षु विराजन्ते; नामतः शृणुत, अनघाः। पूर्वे चैत्ररथं नाम, दक्षिणे गन्धमादनम्। प्रभावेण सुतोयानि, नवखण्डयुतानि च॥
Verse 5
वनषण्डांस्तथाक्रम्य देवता ललनायुताः । यत्र क्रीडन्ति चोद्देशे मुदा परमया युताः ॥ ७८.५ ॥
वनषण्डान् तथाक्रम्य देवता ललनायुताः। यत्रोद्देशे मुदा परमया युताः क्रीडन्ति॥
Verse 6
अनुबन्धानि रम्याणि विहगैः कूजितानि च । रत्नोपकीर्णतीर्थानि महापुण्यजलानि च ॥ ७८.६ ॥
अनुबन्धरम्यप्रदेशाः सन्ति, विहगकूजितैः परिपूर्णाश्च; रत्नोपकीर्णतीर्थानि च, महापुण्यजलानि च॥
Verse 7
अनेकजलयन्त्रैश्च नादितानि महान्ति च । शाखाभिर्लम्बमानाभी रुवत्पक्षिकुलालिभिः ॥ ७८.७ ॥
अनेकजलयन्त्रैश्च महान्ति नादितानि च; लम्बमानशाखाभिः, रुवत्पक्षिकुलालिभिः च समाकीर्णम्॥
Verse 8
कमलोत्पलकह्लारशोभितानि सरांसि च । चतुर्षु तेषु गिरिषु नानागुणयुतेषु च ॥ ७८.८ ॥
कमलोत्पलकह्लारैः शोभितानि सरांसि च; तेषु चतुर्षु गिरिषु नानागुणयुतेषु च॥
Verse 9
अरुणोदं तु पूर्वेण दक्षिणे मानसṃ स्मृतम् । असितोदं पश्चिमे च महाभद्रं तथोत्तरे । कुमुदैः श्वेतकपिलैः कहलारैर्भूषितानि च ॥ ७८.९ ॥
पूर्वेऽरुणोदं, दक्षिणे मानसः स्मृतः; पश्चिमेऽसितोदः, उत्तरे महाभद्रः। कुमुदैः श्वेतकपिलैः कह्लारैश्च भूषितानि॥
Verse 10
अरुणोदयस्य ये शैलाः प्राच्याः वै नामतः स्मृताः । तान् कीर्त्यमानांस्तत्त्वेन शृणुध्वं गदतो मम ॥ ७८.१० ॥
अरुणोदयस्य ये शैलाः प्राच्याः नामतः स्मृताः; तान् मया गद्यमानान् तत्त्वेन शृणुध्वम्॥
Verse 11
विकङ्को मणिशृङ्गश्च सुपात्रश्चोपलो महान् । महानीलोऽथ कुम्भश्च सुबिन्दुर्मदनस्तथा ॥ ७८.११ ॥
एते विकङ्को मणिशृङ्गः सुपात्रश्च महोपलः । महानीलः कुम्भश्चैव सुबिन्दुर्मदनस्तथा ॥
Verse 12
वेणुनद्धः सुमेदाश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतवराः पुण्याश्च गिरयोऽपरे ॥ ७८.१२ ॥
वेणुनद्धः सुमेदाश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतश्रेष्ठाः पुण्याश्चान्ये गिरयोऽपरे ॥
Verse 13
पूर्वेण मन्दरात् सिद्धाः पर्वताश्च मदायुताः । सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः ॥ ७८.१३ ॥
पूर्वेण मन्दरात् सिद्धाः पर्वताश्च मदायुताः । मानससरसः दक्षिणे महाचलाः स्थिताः ॥
Verse 14
ये कीर्तिता मया तुभ्यं नामतस्तान्निबोधत । शैलस्त्रिशिराश्चैव शिशिरश्चाचलोत्तमः ॥ ७८.१४ ॥
ये कीर्तिता मया तुभ्यं नामतस्तान्निबोधत । शैलस्त्रिशिराश्चैव शिशिरश्चाचलोत्तमः ॥
Verse 15
कपिश्च शतमक्षश्च तुरगश्चैव सानुमान् । ताम्राहश्च विषश्चैव तथा श्वेतोदनो गिरिः ॥ ७८.१५ ॥
कपिः शतमक्षश्च तुरगश्च सानुमान् । ताम्राहो विषश्चैव तथा श्वेतोदनो गिरिः ॥
Verse 16
समूलश्चैव सरलॊ रत्नकेतुश्च पर्वतः । एकमूलो महाशृङ्गो गजमूलोऽपि शावकः ॥ ७८.१६ ॥
समूल इति प्रसिद्धः सरलः, रत्नकेतुनाम पर्वतः; एकमूल इति महाशृङ्गः, तथा गजमूलनाम शावकश्च।
Verse 17
पञ्चशैलश्च कैलासो हिमवानचलोत्तमः । उत्तराः ये महाशैलास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.१७ ॥
पञ्चशैलः, कैलासः, हिमवान् चाचलोत्तमः; उत्तरदिशि ये महाशैलाः, तान् वक्ष्यामि—निबोधत।
Verse 18
कपिलः पिङ्गलो भद्रः सरसश्च महाचलः । कुमुदो मधुमांश्चैव गर्जनो मर्कटस्तथा ॥ ७८.१८ ॥
कपिलः, पिङ्गलः, भद्रः, सरसः; तथा महाचलः; कुमुदः, मधुमांश्च; एवमेव गर्जनः, मर्कटश्च।
Verse 19
कृष्णश्च पाण्डवश्चैव सहस्रशिरसस्तथा । पारियात्रश्च शैलेन्द्रः शृङ्गवानचलोत्तमः । इत्येते पर्वतवराः श्रीमन्तः पश्चिमे स्मृताः ॥ ७८.१९ ॥
कृष्णः, पाण्डवः, सहस्रशिराः; पारियात्रः शैलेन्द्रः, शृङ्गवान् चाचलोत्तमः; इमे पर्वतवराः पश्चिमे श्रीमन्तः स्मृताः।
Verse 20
महाभद्रस्य सरस उत्तरॆण द्विजोत्तमाः । ये पर्वताः स्थिताः विप्रास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.२० ॥
महाभद्रसरसः उत्तरतः ये पर्वताः स्थिताः, हे द्विजोत्तमाः विप्राः, तान् वक्ष्यामि—निबोधत।
Verse 21
हंसकूटो महाशैलो वृषहंसश्च पर्वतः । कपिञ्जलश्च शैलेन्द्र इन्द्रशैलश्च सानुमान् ॥ ७८.२१ ॥
हंसकूटो महाशैलो वृषहंसश्च पर्वतः । कपिञ्जलः शैलेन्द्रश्च इन्द्रशैलश्च सानुमान् ॥
Verse 22
नीलः कनकशृङ्गश्च शतशृङ्गश्च पर्वतः । पुष्करो मेघशैलोऽथ विरजाश्चाचलोत्तमः । जारुचिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७८.२२ ॥
नीलः कनकशृङ्गश्च शतशृङ्गश्च पर्वतः । पुष्करो मेघशैलोऽथ विरजाश्चाचलोत्तमः । जारुचिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥
Verse 23
इत्येतॆषां तु मुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमम् । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७८.२३ ॥
इत्येतेषां तु मुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमम् । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥
Frequently Asked Questions
Rather than prescribing a direct social rule, the text frames Earth’s stability through ordered geography: named mountains and lakes function as a schematic of terrestrial structure. The implicit instruction is that maintaining the integrity of waters (saras, tīrthas) and forested habitats sustains a balanced world, aligning sacred order with environmental continuity.
No explicit tithi, lunar phase, vrata timing, or seasonal ritual calendar is given in the cited passage. The chapter instead uses ecological descriptors—cool, fragrant breezes and blooming lotus-lakes—as atmospheric markers of a flourishing landscape rather than a dated ritual schedule.
Environmental balance is conveyed through hydrological and habitat imagery: lakes filled with lotuses (kamala, utpala, kahlāra), bird-rich groves, and clean, meritorious waters. By cataloguing lakes and mountains as interlinked systems across the four directions, the narrative presents Earth (Pṛthivī) as upheld by coherent water–forest–mountain networks, a model readily interpretable as early ecological ethics.
The principal cultural figure explicitly speaking is Rudra, who delivers the geographic enumeration. No royal dynasties, administrative lineages, or named human sages are foregrounded in this excerpt beyond the generic address to dvijottamas/vipras; the emphasis remains on place-names and landscape taxonomy.