Adhyaya 78: Names of the Four Directional Mountain-Kings and Their Lakes (Rudra’s Geographical Description)

Verse 1

रुद्र उवाच । तथा चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम् । अनुविध्यानि रम्याणि विहङ्गैः कूजितानि च ॥ ७८.१ ॥

रुद्र उवाच—एवं चतुर्णां शैलेन्द्राणां यथाक्रमं वर्णयिष्यामि। तेऽनुविध्यानि रम्याणि, विहङ्गकूजितनिनादितानि च॥

Verse 2

अनेकपक्षियुक्तात्मशृङ्गाणि सुबाहूनि च । देवानां दिव्यनारीभिः समं क्रीडामयानि च ॥ ७८.२ ॥

अनेकपक्षिसमायुक्तानि, आत्मशृङ्गाणि सुबाहूनि च। देवानां दिव्यनारीभिः सह क्रीडास्थानानि च॥

Verse 3

किन्नरोद्गीतघुष्टानि शीतमन्दसुगन्धिभिः । पवनैः सेव्यमानानि रमणीयतराणि च ॥ ७८.३ ॥

किन्नरोद्गीतनिनादितानि, शीतमन्दसुगन्धिपवनैः सेव्यमानानि। अतिरमणीयतराणि च॥

Verse 4

चतुर्द्दिक्षु विराजन्ते नामतः शृणुतानघाः । पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम् । प्रभावेण सुतोयानि नवखण्डयुतानि च ॥ ७८.४ ॥

चतुर्दिक्षु विराजन्ते; नामतः शृणुत, अनघाः। पूर्वे चैत्ररथं नाम, दक्षिणे गन्धमादनम्। प्रभावेण सुतोयानि, नवखण्डयुतानि च॥

Verse 5

वनषण्डांस्तथाक्रम्य देवता ललनायुताः । यत्र क्रीडन्ति चोद्देशे मुदा परमया युताः ॥ ७८.५ ॥

वनषण्डान् तथाक्रम्य देवता ललनायुताः। यत्रोद्देशे मुदा परमया युताः क्रीडन्ति॥

Verse 6

अनुबन्धानि रम्याणि विहगैः कूजितानि च । रत्नोपकीर्णतीर्थानि महापुण्यजलानि च ॥ ७८.६ ॥

अनुबन्धरम्यप्रदेशाः सन्ति, विहगकूजितैः परिपूर्णाश्च; रत्नोपकीर्णतीर्थानि च, महापुण्यजलानि च॥

Verse 7

अनेकजलयन्त्रैश्च नादितानि महान्ति च । शाखाभिर्लम्बमानाभी रुवत्पक्षिकुलालिभिः ॥ ७८.७ ॥

अनेकजलयन्त्रैश्च महान्ति नादितानि च; लम्बमानशाखाभिः, रुवत्पक्षिकुलालिभिः च समाकीर्णम्॥

Verse 8

कमलोत्पलकह्लारशोभितानि सरांसि च । चतुर्षु तेषु गिरिषु नानागुणयुतेषु च ॥ ७८.८ ॥

कमलोत्पलकह्लारैः शोभितानि सरांसि च; तेषु चतुर्षु गिरिषु नानागुणयुतेषु च॥

Verse 9

अरुणोदं तु पूर्वेण दक्षिणे मानसṃ स्मृतम् । असितोदं पश्चिमे च महाभद्रं तथोत्तरे । कुमुदैः श्वेतकपिलैः कहलारैर्भूषितानि च ॥ ७८.९ ॥

पूर्वेऽरुणोदं, दक्षिणे मानसः स्मृतः; पश्चिमेऽसितोदः, उत्तरे महाभद्रः। कुमुदैः श्वेतकपिलैः कह्लारैश्च भूषितानि॥

Verse 10

अरुणोदयस्य ये शैलाः प्राच्याः वै नामतः स्मृताः । तान् कीर्त्यमानांस्तत्त्वेन शृणुध्वं गदतो मम ॥ ७८.१० ॥

अरुणोदयस्य ये शैलाः प्राच्याः नामतः स्मृताः; तान् मया गद्यमानान् तत्त्वेन शृणुध्वम्॥

Verse 11

विकङ्को मणिशृङ्गश्च सुपात्रश्चोपलो महान् । महानीलोऽथ कुम्भश्च सुबिन्दुर्मदनस्तथा ॥ ७८.११ ॥

एते विकङ्को मणिशृङ्गः सुपात्रश्च महोपलः । महानीलः कुम्भश्चैव सुबिन्दुर्मदनस्तथा ॥

Verse 12

वेणुनद्धः सुमेदाश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतवराः पुण्याश्च गिरयोऽपरे ॥ ७८.१२ ॥

वेणुनद्धः सुमेदाश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतश्रेष्ठाः पुण्याश्चान्ये गिरयोऽपरे ॥

Verse 13

पूर्वेण मन्दरात् सिद्धाः पर्वताश्च मदायुताः । सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः ॥ ७८.१३ ॥

पूर्वेण मन्दरात् सिद्धाः पर्वताश्च मदायुताः । मानससरसः दक्षिणे महाचलाः स्थिताः ॥

Verse 14

ये कीर्तिता मया तुभ्यं नामतस्तान्निबोधत । शैलस्त्रिशिराश्चैव शिशिरश्चाचलोत्तमः ॥ ७८.१४ ॥

ये कीर्तिता मया तुभ्यं नामतस्तान्निबोधत । शैलस्त्रिशिराश्चैव शिशिरश्चाचलोत्तमः ॥

Verse 15

कपिश्च शतमक्षश्च तुरगश्चैव सानुमान् । ताम्राहश्च विषश्चैव तथा श्वेतोदनो गिरिः ॥ ७८.१५ ॥

कपिः शतमक्षश्च तुरगश्च सानुमान् । ताम्राहो विषश्चैव तथा श्वेतोदनो गिरिः ॥

Verse 16

समूलश्चैव सरलॊ रत्नकेतुश्च पर्वतः । एकमूलो महाशृङ्गो गजमूलोऽपि शावकः ॥ ७८.१६ ॥

समूल इति प्रसिद्धः सरलः, रत्नकेतुनाम पर्वतः; एकमूल इति महाशृङ्गः, तथा गजमूलनाम शावकश्च।

Verse 17

पञ्चशैलश्च कैलासो हिमवानचलोत्तमः । उत्तराः ये महाशैलास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.१७ ॥

पञ्चशैलः, कैलासः, हिमवान् चाचलोत्तमः; उत्तरदिशि ये महाशैलाः, तान् वक्ष्यामि—निबोधत।

Verse 18

कपिलः पिङ्गलो भद्रः सरसश्च महाचलः । कुमुदो मधुमांश्चैव गर्जनो मर्कटस्तथा ॥ ७८.१८ ॥

कपिलः, पिङ्गलः, भद्रः, सरसः; तथा महाचलः; कुमुदः, मधुमांश्च; एवमेव गर्जनः, मर्कटश्च।

Verse 19

कृष्णश्च पाण्डवश्चैव सहस्रशिरसस्तथा । पारियात्रश्च शैलेन्द्रः शृङ्गवानचलोत्तमः । इत्येते पर्वतवराः श्रीमन्तः पश्चिमे स्मृताः ॥ ७८.१९ ॥

कृष्णः, पाण्डवः, सहस्रशिराः; पारियात्रः शैलेन्द्रः, शृङ्गवान् चाचलोत्तमः; इमे पर्वतवराः पश्चिमे श्रीमन्तः स्मृताः।

Verse 20

महाभद्रस्य सरस उत्तरॆण द्विजोत्तमाः । ये पर्वताः स्थिताः विप्रास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.२० ॥

महाभद्रसरसः उत्तरतः ये पर्वताः स्थिताः, हे द्विजोत्तमाः विप्राः, तान् वक्ष्यामि—निबोधत।

Verse 21

हंसकूटो महाशैलो वृषहंसश्च पर्वतः । कपिञ्जलश्च शैलेन्द्र इन्द्रशैलश्च सानुमान् ॥ ७८.२१ ॥

हंसकूटो महाशैलो वृषहंसश्च पर्वतः । कपिञ्जलः शैलेन्द्रश्च इन्द्रशैलश्च सानुमान् ॥

Verse 22

नीलः कनकशृङ्गश्च शतशृङ्गश्च पर्वतः । पुष्करो मेघशैलोऽथ विरजाश्चाचलोत्तमः । जारुचिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७८.२२ ॥

नीलः कनकशृङ्गश्च शतशृङ्गश्च पर्वतः । पुष्करो मेघशैलोऽथ विरजाश्चाचलोत्तमः । जारुचिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥

Verse 23

इत्येतॆषां तु मुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमम् । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७८.२३ ॥

इत्येतेषां तु मुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमम् । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥