Adhyaya 62: Instruction on the ‘Health Vow’ and the Rite of Solar Worship
Ārogyavratakathanaṃ (Ādityārādhanavidhiḥ)
Ritual-Manual (Vrata) with Exemplary Narrative (Nīti/Itihāsa-style illustration)
अस्मिन्नध्याये पुराणसंवादरूपेण वराहः पृथिवीं प्रति ‘आरोग्यव्रत’मुपदिशति। विष्णोर्नित्यरूपत्वेन सूर्य/आदित्यस्य माहे माघे विधिः—षष्ठ्यां नियताहारः, सप्तम्यां उपवासः सूर्यपूजा च, अष्टम्यां पारणं—इति प्रतिवर्षं कर्तव्यं; आरोग्यं, श्रीसमृद्धिं, शुभां परलोकगतिं च फलति। प्रमाणार्थं सार्वभौमः (अनरण्यः) राजा मानससरोवरे दिव्यपद्मं हर्तुमहङ्कारात् प्रवृत्तः, सीमालङ्घनहिंसाभ्यां कुष्ठेन पीड्यते। वसिष्ठः पद्मं ब्रह्मोद्भवम्, तत्रादित्यसन्निधिं च कथयित्वा आदित्यआराधनं प्रायश्चित्तोपायं निर्दिशति; व्रताचरणेन राजा तत्क्षणं निरामयः, पवित्रस्थलेषु संयम-भक्त्योः महत्त्वं च प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 62
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अथापरं महाराज व्रतम् आरोग्यसंज्ञितम् । कथयामि परं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ६२.१ ॥
अगस्त्य उवाच—अथापरं महाराज, आरोग्यसंज्ञितं व्रतं कथयामि; परं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
Verse 2
तस्यैव माघमासस्य सप्तम्यां समुपोषितः । पूजयेद् भास्करं देवं विष्णुरूपं सनातनम् ॥ ६२.२ ॥
तस्यैव माघमासस्य सप्तम्यां समुपोषितः । भास्करं देवं विष्णुरूपं सनातनं पूजयेत् ॥
Verse 3
आदित्य भास्कर रवे भानो सूर्य दिवाकर । प्रभाकरेति सम्पूज्य एवं सम्पूज्यते रविः ॥ ६२.३ ॥
आदित्य-भास्कर-रवि-भानु-सूर्य-दिवाकर-प्रभाकर इति नामभिः सम्पूज्य, एवं रविः सम्पूज्यते ॥
Verse 4
षष्ठ्यां चैव कृताहारः सप्तम्यां भानुमर्चयेत् । अष्टम्यां चैव भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ६२.४ ॥
षष्ठ्यां कृताहारः स्यात्, सप्तम्यां भानुमर्चयेत् । अष्टम्यां भुञ्जीत; एष एव विधिक्रमः ॥
Verse 5
अनेन वत्सरं पूर्णं विधिना योऽर्चयेद् रविम् । तस्यारोग्यं धनं धान्यमिह जन्मनि जायते । परत्र च शुभं स्थानं यद्गत्वा न निवर्तते ॥ ६२.५ ॥
अनेन विधिना यो वत्सरं पूर्णं रविमर्चयेत् । तस्यारोग्यं धनं धान्यं इह जायते; परत्र च शुभं स्थानं यद्गत्वा न निवर्तते ॥
Verse 6
सार्वभौमः पुरा राजा अनरण्यो महाबलः । तेनायमर्चितो देवो व्रतेनानेन पार्थिव । तस्य तुष्टो वरं देवः प्रादादारोग्यमुत्तमम् ॥ ६२.६ ॥
सार्वभौमः पुरा राजा अनरण्यो महाबलः । अनेन व्रतेन पार्थिव तेन देवोऽर्चितः; तुष्टो देवः प्रादाद् उत्तममारोग्यवरम् ॥
Verse 7
भद्राश्व उवाच । किमसौ रोगवान् राजा येनारोग्यमवाप्तवान् । सार्वभौमस्य च कथं ब्रह्मन् रोगस्य सम्भवः ॥ ६२.७ ॥
भद्राश्व उवाच—किमर्थं स राजा रोगवान् अभवत्, येन पश्चाद् आरोग्यम् अवाप्तवान्? ब्रह्मन्, सार्वभौमस्य राज्ञः कथं रोगस्य सम्भवः?
Verse 8
अगस्त्य उवाच । स राजा सार्वभौमोऽभूद् यशस्वी च सुरूपवान् । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो नृपश्रेष्ठ महाबलः ॥ ६२.८ ॥
अगस्त्य उवाच—स राजा सार्वभौमोऽभूत् यशस्वी सुरूपवान् च। स कदाचित् नृपश्रेष्ठो महाबलः, हे नृपश्रेष्ठ, (अग्रे वृत्तान्तः)।
Verse 9
गतवान् मानसṃ दिव्यं सरो देवगणान्वितम् । तत्रापश्यद् बृहद् पद्मं सरोमध्यगतं सितम् ॥ ६२.९ ॥
स दिव्यं मानस-सरो गतवान् देवगणान्वितम्। तत्रापश्यत् सरोमध्यगतं सितं बृहद् पद्मम्।
Verse 10
तत्र चाङ्गुष्ठमात्रं तु स्थितं पुरुषसत्तमम् । रक्तवासोभिराच्छन्नं द्विभुजं तिग्मतेजसम् ॥ ६२.१० ॥
तत्राङ्गुष्ठमात्रं स्थितं पुरुषसत्तमम्। रक्तवासोभिराच्छन्नं द्विभुजं तिग्मतेजसम्।
Verse 11
तं दृष्ट्वा सारथिं प्राह पद्ममेतत् समानय । इदं तु शिरसा बिभ्रत् सर्वलोकस्य सन्निधौ । श्लाघनीयो भविष्यामि तस्मादाहर माचिरम् ॥ ६२.११ ॥
तं दृष्ट्वा स सारथिं प्राह—पद्ममेतत् समानय। इदं शिरसा बिभ्रन् सर्वलोकस्य सन्निधौ श्लाघनीयो भविष्यामि; तस्माद् माचिरम् आहर।
Verse 12
एवमुक्तस्तदा तेन सारथिः प्रविवेश ह । ग्रहीतुमुपचक्राम तं पद्मं नृपसत्तम ॥ ६२.१२ ॥
एवमुक्तस्तदा तेन सारथिः प्रविवेश ह । ग्रहीतुमुपचक्राम तं पद्मं नृपसत्तम ॥
Verse 13
स्पृष्टमात्रे ततः पद्मे हुंकारः समजायत । तेन शब्देन स त्रस्तः पपात च ममार च ॥ ६२.१३ ॥
स्पृष्टमात्रे ततः पद्मे हुंकारः समजायत । तेन शब्देन स त्रस्तः पपात च ममार च ॥
Verse 14
राजा च तत्क्षणात् तेन शब्देन समपद्यत । कुष्ठी विगतवर्णश्च बलवीर्यविवर्जितः ॥ ६२.१४ ॥
राजा च तत्क्षणात् तेन शब्देन समपद्यत । कुष्ठी विगतवर्णश्च बलवीर्यविवर्जितः ॥
Verse 15
तथागतमतात्मानं दृष्ट्वा स पुरुषर्षभः । तस्थौ तत्रैव शोकार्तः किमेतदिति चिन्तयन् ॥ ६२.१५ ॥
तथागतमतात्मानं दृष्ट्वा स पुरुषर्षभः । तस्थौ तत्रैव शोकार्तः किमेतदिति चिन्तयन् ॥
Verse 16
तस्य चिन्तयतो धीमानाजगाम महातपाः । वसिष्ठो ब्रह्मपुत्रोऽथ तं स पप्रच्छ पार्थिवम् ॥ ६२.१६ ॥
तस्य चिन्तयतो धीमानाजगाम महातपाः । वसिष्ठो ब्रह्मपुत्रोऽथ तं स पप्रच्छ पार्थिवम् ॥
Verse 17
कथं ते राजशार्दूल तव देहस्य शासनम् । इदानीमेव किं कार्यं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ६२.१७ ॥
राजशार्दूल, कथं तव देहस्य शासनं धार्यते? इदानीमेव किं कर्तव्यं? पृच्छतो मम तत् सम्यगाचक्ष्व।
Verse 18
एवमुक्तस्ततो राजा वसिष्ठेन महात्मना । सर्वं पद्मस्य वृत्तान्तं कथयामास स प्रभुः ॥ ६२.१८ ॥
एवं वसिष्ठेन महात्मना उक्तः स राजा प्रभुः पद्मस्य सर्वं वृत्तान्तं सम्यक् कथयामास।
Verse 19
तं श्रुत्वा स मुनिस्तत्र साधु राजन्नथाब्रवीत् । असाधुरथ वा तिष्ठ तस्मात् कुष्ठित्वमागतः ॥ ६२.१९ ॥
तद् श्रुत्वा स मुनिस्तत्र अब्रवीत्—‘साधु राजन्’; अथ वा असाधुः, तिष्ठ; तस्मात् कुष्ठित्वमागतः।
Verse 20
एवमुक्तस्तदा राजा वेपमानः कृताञ्जलिः । पप्रच्छ साध्वहं विप्र कथं वा असाध्वहं मुने । कथं च कुष्ठं मे जातमेतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ६२.२० ॥
एवं उक्तः स राजा तदा वेपमानः कृताञ्जलिः पप्रच्छ—‘विप्र, कथं अहं साधुः, कथं वा असाधुः, मुने? कथं च मे कुष्ठं जातम्? एतन्मे वक्तुमर्हसि।’
Verse 21
वसिष्ठ उवाच । एतद् ब्रह्मोद्भवं नाम पद्मं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दृष्टमात्रेण चानेन दृष्टाः स्युः सर्वदेवताः । एतस्मिन् दृश्यते चैतत् षण्मासं क्वापि पार्थिव ॥ ६२.२१ ॥
वसिष्ठ उवाच—‘एतद् ब्रह्मोद्भवं नाम पद्मं त्रैलोक्यविश्रुतम्। अस्य दर्शनमात्रेण सर्वदेवतादर्शनफलम्। पार्थिव, एतत् पद्मं क्वापि षण्मासपर्यन्तं दृश्यते।’
Verse 22
एतस्मिन् दृष्टमात्रे तु यो जलं विशते नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमर्हति ॥ ६२.२२ ॥
एतत् तीर्थं दृष्टमात्रेण यः पुरुषो जलं प्रविशति, स सर्वपापविनिर्मुक्तः सन् परं निर्वाणं प्राप्नोति।
Verse 23
ब्रह्मणः प्रागवस्थाया मूर्तिरप्सु व्यवस्थिताः । एतां दृष्ट्वा जले मग्नः संसाराद् विप्रमुच्यते ॥ ६२.२३ ॥
अप्सु ब्रह्मणः प्रागवस्थासम्बद्धा मूर्तिः प्रतिष्ठिता; ताम् आलोक्य यो जले निमग्नः, स संसारात् सम्यग् विमुच्यते।
Verse 24
इमं च दृष्ट्वा ते सूतो जले मग्नो नरोत्तम । प्रविष्टश्च पुनरिमं हर्तुमिच्छन्नराधिप । प्राप्तवानसि दुर्बुद्धे कुष्ठित्वं पापपूरुष ॥ ६२.२४ ॥
एतद् दृष्ट्वा तव सूतः, नरश्रेष्ठ, जले निमग्नः; ततः पुनरपि, नराधिप, एतद् हर्तुमिच्छन् प्रविष्टवान्। हे दुर्बुद्धे पापपूरुष, त्वं कुष्ठित्वं प्राप्तवान्।
Verse 25
दृष्टमेतत् त्वया यस्मात् त्वं साध्विति ततः प्रभो । मयोक्तो मोहमापन्नस्तेनासाधुरितीरितः ॥ ६२.२५ ॥
यतोऽयं मया त्वया च दृष्टः, तस्मात् प्रभो त्वं ‘साधुः’ इति अवदः; अहं तु तथा वदन् मोहमापन्नः, तेन ‘असाधुः’ इति कीर्तितः।
Verse 26
ब्रह्मपुत्रो ह्यहं चेमं पश्यामि परमेश्वरम् । अहन्यहनि चागच्छंस्तं पुनर्दृष्टवानसि ॥ ६२.२६ ॥
अहं हि ब्रह्मपुत्रः, एतं परमेश्वरं पश्यामि; त्वं च अहन्यहनि आगच्छन् तमेव पुनः पुनर्दृष्टवान्।
Verse 27
देवा अपि वदन्त्येते पद्मं काञ्चनमुत्तमम् । मानसे ब्रह्मपद्मं तु दृष्ट्वा चात्र गतं हरिम् । प्राप्स्यामस्तत् परं ब्रह्म यद् गत्वा न पुनर्भवेत् ॥ ६२.२७ ॥
देवा अप्येतत् पद्मं काञ्चनमुत्तमं वदन्ति। मानसे ब्रह्मपद्मं दृष्ट्वा, अत्रागतं हरिं च विलोक्य, वयं तत् परं ब्रह्म प्राप्स्यामः—यद्गत्वा पुनर्भवो न भवति।
Verse 28
इदं च कारणं चान्यत् कुष्ठस्य शृणु पार्थिव । आदित्यः पद्मगर्भेऽस्मिन् स्वयमेव व्यवस्थितः ॥ ६२.२८ ॥
इदं च कारणं चान्यत् कुष्ठस्य शृणु पार्थिव। अस्मिन् पद्मगर्भे आदित्यः स्वयमेव व्यवस्थितः।
Verse 29
तं दृष्ट्वा तत्त्वतो भावः परमात्मैष शाश्वतः । धारयामि शिरस्येनं लोकमध्ये विभूषणम् ॥ ६२.२९ ॥
तं तत्त्वतो दृष्ट्वा मम भावोऽयं—एष परमात्मा शाश्वतः। लोकमध्ये विभूषणमेनं शिरसि धारयामि।
Verse 30
एवं ते जल्पता पापमिदं देवेन दर्शितम् । इदानीमिममेव त्वमाराधय महामते ॥ ६२.३० ॥
एवं ते जल्पतः पापमिदं देवेन दर्शितम्। इदानीं त्वं महामते इममेव आराधय।
Verse 31
अगस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा वसिष्ठस्तु इममेव व्रतं तदा । आदित्याराधनं दिव्यमारोग्याख्यं जगाद ह ॥ ६२.३१ ॥
अगस्त्य उवाच। एवमुक्त्वा वसिष्ठस्तु तदा इममेव व्रतं—आदित्याराधनं दिव्यम् ‘आरोग्याख्यं’—जगाद।
Verse 32
सोऽपि राजा अकारोच्चेमं व्रतं भक्तिसमन्वितः । सिद्धिं च परमां प्राप्तो विरोगश्चाभवत्क्षणात् ॥ ६२.३२ ॥
सोऽपि राजा भक्तिसमन्वितोऽस्मिन् व्रते सम्यगाचरन् । परमां सिद्धिं प्राप्य क्षणादेव निरोगोऽभवत् ॥
Frequently Asked Questions
The text links bodily well-being (ārogya) to disciplined conduct: regulated fasting, reverent worship, and—through the Mānasasaras episode—restraint from appropriating what is marked as sacred. The king’s affliction follows an act of possessive display and disturbance of a sanctified natural object, and the remedy is framed as corrective discipline through Ādityārādhana.
The observance is anchored in the lunar month Māgha, with a Ṣaṣṭhī–Saptamī–Aṣṭamī sequence: eating in a regulated manner on the sixth day (ṣaṣṭhī), fasting and worshiping Bhāskara/Āditya on the seventh (saptamī), and eating on the eighth (aṣṭamī). The text also presents the practice as repeated/maintained over a full year (vatsaraṃ pūrṇam).
By situating moral consequence within a lake ecosystem (Mānasasaras) and treating the lotus as a protected sacral phenomenon, the narrative models a norm of non-disturbance and boundary-respect toward revered natural sites. The king’s attempt to extract and publicly display the lotus functions as a transgressive intervention in a sacred landscape, while the corrective rite emphasizes reverence rather than exploitation.
The chapter references sages Agastya and Vasiṣṭha (identified as Brahmā’s son in the narrative), King Sārvabhauma (also named Anaraṇya), and Bhadrāśva as the questioning interlocutor within the embedded dialogue. These figures serve as authority nodes for ritual instruction and exemplum-based pedagogy.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.