Adhyaya 36: Account of the Maṇija Kings and a Hymn to Govinda Leading to Liberation
Maṇija-nṛpa-vaṃśa-kathanaṃ tathā Govinda-stutiḥ
Genealogical-Historiography and Devotional-Soteriology
वराह–पृथिवीसंवादेऽस्मिन्नध्याये महातपा नृपाय त्रेतायुगसम्बद्धानां मणिजनृपवंशस्य क्रमं कथयति, ये भूमिं पालयन्तो नानायज्ञान् कुर्वन्ति ते स्वर्गलोकान् प्राप्नुवन्तीति बोधयन्। ततः वराहः कथयति—एतादृशीं ब्रह्मविद्योपमां कथां श्रुत्वा राजर्षिः वैराग्यं प्राप्य वृन्दावनं गत्वा गोविन्दं हरिं जगत्सृष्टि-स्थितिलय-मोक्षहेतुं स्तौति। स्तुतौ संसारः भयानकः सागर इव, माया-द्वन्द्वमोहनिवृत्तये भगवच्छरणमेव तारकं इति प्रतिपाद्यते। अन्ते योगेन देहत्यागं कृत्वा स नित्ये गोविन्दे लयं याति, पृथिव्याः राजधर्मभारशमनाय संन्यासधर्मस्य आदर्शं दर्शयन्।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 36
Verse 1
महातपा उवाच । आदितरेतासु राजानो मणिजा ये प्रकीर्तिताः । कथयिष्यामि तान् राजन् यत्र जातोऽपि पार्थिव ॥ ३६.१ ॥
महातपा उवाच—आदितरेतसां वंशे ये मणिजा इति प्रकीर्तिताः राजानः, तान् राजन् कथयिष्यामि, यस्मिन् वंशे स पार्थिवोऽपि जातः।
Verse 2
योऽसौ सुप्रभानामासीत्त स त्वं राजन् कृते युगे । जातोऽसि नाम्ना विख्यातः प्रजापाल इति शोभनः ॥ ३६.२ ॥
हे राजन्, कृतयुगे यः सुप्रभानामासीत्त स एव त्वम्। इदानीं त्वं ‘प्रजापाल’ इति नाम्ना विख्यातो जातोऽसि, शोभनः।
Verse 3
शेषास्त्रेतायुगॆ राजन् भविष्यन्ति महाबलाः । यो दीप्ततेजा मणिजः स शान्तेति प्रकीर्तितः ॥ ३६.३ ॥
हे राजन्, शेषाः त्रेतायुगे महाबलाः भविष्यन्ति। यो दीप्ततेजा मणिजः स ‘शान्ति’ इति प्रकीर्तितः।
Verse 4
सुरश्मिर्भविता राजा शशकर्णो महाबलः । शुभदर्शनः पाञ्चालो भविष्यति नराधिपः ॥ ३६.४ ॥
सुरश्मिर्नाम राजा भविष्यति, शशकर्णो महाबलः। शुभदर्शनः पाञ्चालोऽपि नराधिपो भविष्यति।
Verse 5
सुशान्तिरङ्गवंशे वै सुन्दरोऽप्यङ्ग इत्युत । सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्सुद्युम्नस्तुर एव च ॥ ३६.५ ॥
अङ्गवंशे वै सुशान्तिरभूत्, सुन्दरोऽपि ‘अङ्ग’ इत्युच्यते। सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्, तथा सुद्युम्नस्तुर एव च।
Verse 6
सुमनाः सोमदत्तस्तु शुभः संवरणोऽभवत् । सुशीलो वसुदानस्तु सुखदो सुपतिर्भवत् ॥ ३६.६ ॥
सुमनाः, सोमदत्तश्च, शुभः, संवरणोऽभवत्। तथा सुशीलो वसुदानश्च, सुखदः सुपतिः अभवत्।
Verse 7
शम्भुः सेनापतिरभूत् सुकान्तो दशरथः स्मृतः । सोमोऽभूज्जनको राजा एते त्रेतायुगॆ नृप ॥ ३६.७ ॥
शम्भुः सेनापतिरभवत्; सुकान्तो दशरथ इति स्मृतः। सोमो जनकः राजा अभवत्—एते त्रेतायुगस्य नृपाः॥
Verse 8
सर्वे भूमिमिमां राजन् भुक्त्वा ते वसुधाधिपाः । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दिवं प्राप्स्यन्त्यसंशयम् ॥ ३६.८ ॥
राजन्, सर्वे ते वसुधाधिपाः इमां भूमिं भुक्त्वा, विविधैः यज्ञैः इष्ट्वा, निःसंशयं दिवं प्राप्स्यन्ति॥
Verse 9
श्रीवराह उवाच । एवं श्रुत्वा स राजर्षिर्ब्रह्मविद्याममृतं प्रभुः । आख्यानं परमं प्रीतस्तपश्चर्तुमियाद्वनम् ॥ ३६.९ ॥
श्रीवराह उवाच—एवं श्रुत्वा स राजर्षिः प्रभुः ब्रह्मविद्याममृतां प्राप्य, परमाख्यानेन प्रीतः, तपश्चरितुं वनं ययौ॥
Verse 10
ऋषिरध्यात्मयोगेन विहायेदं कलेवरम् । ब्रह्मभूतोऽभवद्धात्री हरौ लयमवाप च ॥ ३६.१० ॥
ऋषिः अध्यात्मयोगेन इदं कलेवरं विहाय; ब्रह्मभूतः सन्, धात्री अपि हरौ लयम् अवाप॥
Verse 11
वृन्दावनं च राजा असौ तपोऽर्थं गतवान् प्रभुः । तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुमथारभत् ॥ ३६.११ ॥
स राजा प्रभुः तपोऽर्थं वृन्दावनं गतवान्; तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुम् आरभत॥
Verse 12
राजोवाच । नमामि देवं जगतां च मूर्तिं गोपेन्द्रमिन्द्रानुजमप्रमेयम् । संसारचक्रक्रमणैकदक्षं क्षितीधरं देववरं नमामि ॥ ३६.१२ ॥
राजोवाच—जगतां मूर्तिरूपं देवं, गोपेन्द्रं, इन्द्रानुजं, अप्रमेयं, संसारचक्रस्य क्रमणैकदक्षं, क्षितीधरं देववरं नमामि।
Verse 13
भवोदधौ दुःखशतोर्मिभीमे जरावर्ते कृष्णपातालमूले । तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय ॥ ३६.१३ ॥
भवोदधौ दुःखशतोर्मिभीमे जरावर्ते कृष्णपातालमूले। तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय॥
Verse 14
व्याध्यादियुक्तः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव । नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः ॥ ३६.१४ ॥
व्याध्यादियुक्तैः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव। नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः॥
Verse 15
त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम् । गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे ॥ ३६.१५ ॥
त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम्। गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे॥
Verse 16
परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः । हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम् ॥ ३६.१६ ॥
परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः। हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम्॥
Verse 17
संसारचक्रक्रमणान्यनेका- न्याविर्भवन्त्यच्युत देहिनां यत् । त्वन्मायया मोहितानां सुरेश कस्ते मायां तरते द्वन्द्वधामा ॥ ३६.१७ ॥
हे अच्युत, देहिनां संसारचक्रे भ्रमणप्रकारा बहवोऽभिव्यजन्ते। हे सुरेश, त्वन्मायया मोहितानां द्वन्द्वधाम्नीं तां मायां कः तरितुं शक्नोति?
Verse 18
अगोत्रमस्पर्शमरूपगन्ध- मनामनिर्देशमजं वरेण्यम् । गोपेन्द्र त्वां यद्युपासन्ति धीराः- स्ते मुक्तिभाजो भवबन्धमुक्ताः ॥ ३६.१८ ॥
हे गोपेन्द्र, अगोत्रम् अस्पर्शम् अरूपगन्धम् अनामनिर्देशम् अजं वरेण्यम् त्वां यदि धीराः उपासन्ते, ते भवबन्धमुक्ताः मुक्तिभाजो भवन्ति।
Verse 19
शब्दातिगं व्योमरूपं विमूर्त्तिं विकर्म्मिणां शुभभावं वरेण्यम् । चक्राब्जपाणिं तु तथोपचारादुक्तं पुराणे सततं नमामि ॥ ३६.१९ ॥
शब्दातिगं व्योमरूपं विमूर्त्तिं विकर्मिणां शुभभावं वरेण्यम्। चक्राब्जपाणिं पुराणोक्तोपचारतः सततं नमामि।
Verse 20
त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम् । शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं नमाम्यहं विष्णुमनन्तमूर्त्तिम् ॥ ३६.२० ॥
त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम्। शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं विष्णुमनन्तमूर्त्तिं नमाम्यहम्।
Verse 21
त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजस्यथो संहरसे त्वमेव । मां मुक्तिकामं नय देव शीघ्रं यस्मिन् गता योगिनो नापयान्ति ॥ ३६.२१ ॥
त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजसि संहरसि त्वमेव। मां मुक्तिकामं देव शीघ्रं नय तस्मिन् पदे यत्र गता योगिनो नापयान्ति।
Verse 22
जयस्व गोविन्द महानुभाव जयस्व विष्णो जय पद्मनाभ । जयस्व सर्वज्ञ जयाप्रमेय जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्ते ॥ ३६.२२ ॥
जयस्व गोविन्द महात्मन्, जयस्व विष्णो, जय पद्मनाभ। जयस्व सर्वज्ञ, जयाप्रमेय, जयस्व विश्वेश्वर, विश्वमूर्ते॥
Verse 23
श्रीवराह उवाच । एवं स्तुत्वा तदा राजा निधाय स्वं कलेवरम् । परमात्मनि गोविन्दे लयमागाच्छ शाश्वते ॥ ३६.२३ ॥
श्रीवराह उवाच—एवं स्तुत्वा तदा राजा स्वं कलेवरं निधाय, शाश्वते परमात्मनि गोविन्दे लयमगात्॥
Frequently Asked Questions
The text juxtaposes two ideals: (1) dharmic governance—rulers enjoy and administer the earth (bhūmi/vasudhā) and perform yajñas, gaining posthumous merit; and (2) renunciant soteriology—hearing the teaching prompts a shift toward tapas, upāsanā of Govinda, and yogic release from saṃsāra. Together these present a continuum from responsible kingship (supporting Pṛthivī’s stability) to liberation-oriented withdrawal.
The chapter uses yuga-chronology rather than ritual calendrics: it explicitly references Kṛtayuga and Tretāyuga, and describes future rulers “in Tretāyuga.” No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timings are specified for yajña or vrata practice in the provided verses.
Environmental stewardship is implicit in the idiom of Pṛthivī as the governed earth: kings ‘enjoy/hold’ the land (bhūmi, vasudhā) and are accountable through yajña and dharma, suggesting that legitimate rule includes maintaining terrestrial order. The narrative’s turn to renunciation further reduces the burden of acquisitive power on the earth, presenting withdrawal and self-restraint as complementary strategies for preserving balance within Pṛthivī’s domain.
A catalogue of rulers is presented, including names such as Suprabha (identified with the addressed king in Kṛtayuga), Śānti (as a noted Maṇija), Suraśmi, Śaśakarṇa, a Pāñcāla ruler, and other royal figures: Suśānti, Sundara (and Aṅga), Sunda, Muchukunda, Sudyumna, Sumanas, Somadatta, Śubha, Saṃvaraṇa, Suśīla, Vasudāna, Sukhada, Supati, Śambhu (as senāpati), Sukānta, Daśaratha, and Janaka. The chapter frames them as exemplary Tretāyuga nṛpas connected to royal succession traditions.