Adhyaya 31: The Manifestation of Viṣṇu’s Form for Cosmic Governance (the Vaiṣṇava Creation Narrative)
Vaiṣṇava-sarga-prādurbhāvaḥ (Manu-nāma-nimittaṃ Viṣṇoḥ mūrtidhāraṇam)
Cosmogony & Theological-Philosophical Discourse
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं प्रति पुराणोपदेशरूपेण वैष्णवसर्गस्य कारणं कथयति। महातपा निवेदयति—नारायणः सृष्टेः पालनस्य च चिन्तनकाले ज्ञातवान् यत् देहधारणं विना कर्मकाण्डः प्रवर्तितुं न शक्यते; तस्मात् स एकां नियामकां मूर्तिं प्रादुर्भावयामास। तस्य देहे त्रिलोकी समाविष्टेति वर्ण्यते, पूर्वं दत्तो वरः स्मृतः पुनश्च दृढीकृतः, येन विष्णोः सर्वज्ञत्वं जगन्नियमनं च प्रतिष्ठाप्यते। ततः स योगनिद्रां प्रविशति; तस्मात् पद्मरचना प्रादुर्भवति, यस्यां सप्तद्वीपा पृथिवी, समुद्राः, वनानि, पातालं च, मध्ये मेरुः, तत्र ब्रह्मा चोत्पद्यते। शङ्ख-खड्ग-चक्र-गदा, श्रीवत्स-कौस्तुभ-लक्ष्मी-लक्षणानि च निरूप्यन्ते; द्वादशीव्रतस्य तारकत्वं प्रशंस्यते; अन्ते श्रवणफलश्रुत्या वैष्णवसर्गकथाश्रवणे पुण्यलाभः, पृथिवीसन्तुलनरक्षणेन सह जगद्धर्मस्य सम्बन्धश्च सूचितः।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 31
Verse 1
महातपा उवाच । मनोर् नाम मनुत्वं च यदेतत् पठ्यते किल । प्रयोजनवशाद् विष्णुरसावेव तु मूर्त्तिमान् ॥ ३१.१ ॥
महातपा उवाच । मनोर्नाम मनुत्वं च यदेतत् पठ्यते किल । प्रयोजनवशाद् विष्णुरसावेव तु मूर्तिमान् ॥
Verse 2
योऽसौ नारायणो देवः परात्परतरॊ नृप । तस्य चिन्ता समुत्पन्ना सृष्टिं प्रति नरोत्तम ॥ ३१.२ ॥
योऽसौ नारायणो देवः परात्परतरः नृप । तस्य चिन्ता समुत्पन्ना सृष्टिं प्रति नरोत्तम ॥
Verse 3
सृष्टा चेयं मया सृष्टिः पालनिया मयैव ह । कर्मकाण्डं त्वमूर्त्तेन कर्तुं नैवेह शक्यते । तस्मान्मूर्त्तिं सृजाम्येकां यया पाल्यमिदं जगत् ॥ ३१.३ ॥
सृष्टा चेयं मया सृष्टिः पालनिया मयैव ह । कर्मकाण्डं त्वमूर्त्तेन कर्तुं नैवेह शक्यते । तस्मान्मूर्त्तिं सृजाम्येकां यया पाल्यमिदं जगत् ॥
Verse 4
एवं चिन्तयतस्तस्य सत्याभिध्यायिनो नृप । प्राक्सृष्टिजातं राजन् वै मूर्त्तिमत् तत्पुरो बभौ ॥ ३१.४ ॥
एवं चिन्तयतस्तस्य सत्याभिध्यायिनो नृप । प्राक्सृष्टिजातं राजन् वै मूर्त्तिमत् तत्पुरो बभौ ॥
Verse 5
पुरोभूते ततस्तस्मिन् देवो नारायणः स्वयम् । प्रविशन्तं ददर्शाथ त्रैलोक्यं तस्य देहतः ॥ ३१.५ ॥
पुरोभूते ततस्तस्मिन् देवो नारायणः स्वयम् प्रविशन्निव ददर्श; तस्य देहात् त्रैलोक्यं प्रादृश्यत॥
Verse 6
ततः सस्मार भगवान् वरदानं पुरातनम् । वागादीनां ततस्तुष्टः प्रादात् तस्य पुनर्वरम् ॥ ३१.६ ॥
ततः भगवान् पुरातनं वरदानं सस्मार; वागादिभिः सन्तुष्टः स तस्मै पुनरपि वरं प्रादात्॥
Verse 7
सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता त्वं सर्वलोकनमस्कृतः । त्रैलोक्यविघ्ननाशाच्च त्वं भव विष्णुः सनातनः ॥ ३१.७ ॥
सर्वज्ञोऽसि सर्वकर्त्ता च सर्वलोकनमस्कृतः; त्रैलोक्यविघ्ननाशाय त्वं विष्णुः सनातनो भव॥
Verse 8
देवानां सर्वदा कार्यं कर्त्तव्यं ब्रह्मणस्तथा । सर्वज्ञत्वं च भवतु तव देव न संशयः ॥ ३१.८ ॥
देवानां सर्वदा कार्यं कर्तव्यं ब्रह्मणस्तथा; सर्वज्ञत्वं च ते देव भवतु नात्र संशयः॥
Verse 9
एवमुक्त्वा ततो देवः प्रकृतिस्थो बभूव ह । विष्णुरप्यधुना पूर्वां बुद्धिं सस्मार च प्रभुः ॥ ३१.९ ॥
एवमुक्त्वा ततो देवः प्रकृतिस्थो बभूव ह; विष्णुरप्यधुना प्रभुः पूर्वां बुद्धिं सस्मार॥
Verse 10
तदा सञ्चिन्त्य भगवान् योगनिद्रां महातपाः । तस्यां संस्थाप्य भगवानिन्द्रियार्थोद्भवाः प्रजाः । ध्यात्वा परेण रूपेण ततः सुष्वाप वै प्रभुः ॥ ३१.१० ॥
तदा भगवान् महातपाः योगनिद्रां सञ्चिन्त्य, तस्यां इन्द्रियार्थोद्भवाः प्रजाः संस्थाप्य, परेण रूपेण ध्यात्वा ततः प्रभुः सुष्वाप वै।
Verse 11
तस्य सुप्तस्य जठरान्महत्पद्मं विविसृष्टम् । सप्तद्वीपवती पृथ्वी ससमुद्रा सकानना ॥ ३१.११ ॥
तस्य सुप्तस्य जठरात् महत् पद्मं विविसृष्टम्; सप्तद्वीपवती पृथ्वी ससमुद्रा सकानना च प्रादुरभवत्।
Verse 12
तस्य रूपस्य विस्तारं पातालं नालसंस्थितम् । कर्णिकायां तथा मेरुस्तन्मध्ये ब्रह्मणो भवः ॥ ३१.१२ ॥
तस्य रूपस्य विस्तारे पातालं नालसंस्थितम्; कर्णिकायां तथा मेरुः, तन्मध्ये ब्रह्मणो भवः स्थितः।
Verse 13
एवं दृष्ट्वा परं तस्य शरीरस्य तु सम्भवम् । मुमुचे तच्छरीरस्थो वायुर् वायुं समं सृजत् ॥ ३१.१३ ॥
एवं तस्य शरीरस्य परं सम्भवं दृष्ट्वा, तच्छरीरस्थो वायुः मुमुचे; स वायुः स्वसमं वायुं सृजत्।
Verse 14
अविद्याविजयं चेमं शङ्खरूपेण धारय । अज्ञानच्छेदनार्थाय खङ्गं तेऽस्तु सदा करे ॥ ३१.१४ ॥
अविद्याविजयं चेमं शङ्खरूपेण धारय; अज्ञानच्छेदनार्थाय खङ्गं तेऽस्तु सदा करे।
Verse 15
कालचक्रमिमं घोरं चक्रं त्वं धारयाच्युत । अधर्मगजघातार्थं गदां धारय केशव ॥ ३१.१५ ॥
अच्युत, इदं घोरं कालचक्रं सुदर्शनं त्वं धारय। केशव, अधर्मगजस्य घातनार्थं गदां धारय॥
Verse 16
मालेयं भूतमाता ते कण्ठे तिष्ठतु सर्वदा । श्रीवत्सकौस्तुभौ चेमौ चन्द्रादित्यच्छलेन ह ॥ ३१.१६ ॥
भूतमाते, मालेयं ते कण्ठे सर्वदा तिष्ठतु। चन्द्रादित्यच्छलेन चेमौ श्रीवत्सकौस्तुभौ तव सन्तु॥
Verse 17
मारुतस्ते गतिर्वीर गरुत्मान् स च कीर्तितः । त्रैलोक्यगामिनी देवी लक्ष्मीस्तेऽस्तु सदाश्रये । द्वादशी च तिथिस्तेऽस्तु कामरूपी च जायते ॥ ३१.१७ ॥
वीर, मारुतस्ते गतिः स्यात्, गरुत्मानपि ते कीर्तितः। सदाश्रये, त्रैलोक्यगामिनी देवी लक्ष्मीस्तवास्तु। द्वादशी तिथिस्तवास्तु, कामरूपी च जायते॥
Verse 18
घृताशनो भवेद्यस्तु द्वादश्यां त्वल्परायणः । स स्वर्गवासी भवतु पुमान् स्त्री वा विशेषतः ॥ ३१.१८ ॥
योऽल्परायणो द्वादश्यां घृताशनो भवेत्, स पुमान् स्त्री वा विशेषतः स्वर्गवासी भवतु॥
Verse 19
एष विष्णुस्तवाख्यातो मूर्तयो देवदानवान् । हन्ति पाति शरीराणि सृजत्यन्यानि चात्मनः ॥ ३१.१९ ॥
एष विष्णुस्तव प्रोक्तः—देवदानवेषु मूर्तिभिः। स शरीराणि हन्ति पाति, आत्मनश्चान्यानि सृजति॥
Verse 20
युगे युगे सर्वगोऽयं वेदान्ते पुरुषो ह्यसौ । न हीनबुद्ध्या वक्तव्यो मनुष्योऽयं कदाचन ॥ ३१.२० ॥
युगे युगेऽयं सर्वव्यापी पुरुषो वेदान्तेषु परः पुरुष इति प्रतिपाद्यते। हीनबुद्ध्या कदाचनायं मनुष्य इति न वक्तव्यः॥
Verse 21
य एवँ शृणुयात् सर्गं वैष्णवं पापनाशनम् । स कीर्तिमिह संप्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ ३१.२१ ॥
य एवँ वैष्णवं सर्गं पापनाशनं शृणुयात्, स इह कीर्तिं संप्राप्य स्वर्गलोके महीयते॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames cosmic stability as requiring embodied governance: the narrative explains that sustaining creation and enabling ritual-social order (karma-kāṇḍa) presupposes a manifest agency (mūrti). It thereby links metaphysical cosmology to practical maintenance of world-order, implying that terrestrial balance (pṛthivī-pālana) depends on structured, intelligible governance rather than unmediated abstraction.
A specific lunar marker is named: Dvādaśī tithi. The text states that one devoted to Viṣṇu on Dvādaśī—described with a ghṛtāśana (ghee-based dietary observance) motif—attains heavenly merit, indicating a calendrical anchoring of devotional-ritual practice.
Environmental balance is approached through cosmographic-terrestrial containment: Earth with oceans and forests (sasamudrā sakānanā) is described as emerging within the deity’s cosmic body and being sustained through deliberate maintenance. By presenting creation as something that must be ‘protected/maintained’ (pālanīyā), the chapter implicitly models an early ecological ethic in which Pṛthivī’s integrity is preserved through ordered stewardship.
The chapter references Manu (via the inquiry into ‘Manu’ and ‘manutva’) and the creator figure Brahmā (arising in the lotus-cosmology). It also names Nārāyaṇa/Viṣṇu and Lakṣmī in the iconographic-theological register; no dynastic royal genealogy or regional court lineage is developed within this excerpt.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.