Varaha PuranaAdhyaya 21852 Shlokas

Adhyaya 218: Index of Topics and Reading Protocols (Anukramaṇikā Chapter)

Anukramaṇikā (Purāṇapaṭhanādiviṣayānukramaṇikādhyāyaḥ)

Textual-Index / Ritual-Manual / Sacred-Geography (Māhātmya)

अस्मिन्नध्याये वराहपुराणस्य अनुक्रमणिका प्रदर्श्यते। वराहस्य उपदेशवाणी पृथिवीं प्रति धर्म-भूधारणमार्गं सूचयति। आदिसृष्टिवृत्तान्ताः, देवतानां तत्त्वानां च उत्पत्तिकथाः, अवतारसम्बद्धानि व्रतानि द्वादशीविधानानि च क्रमशः निर्दिश्यन्ते। प्रकृतिनिर्णयः, भुवनकोशवर्णनम्, अपराधभेदाः, भोज्याभोज्यविचारः, शौचाचार-समाजधर्मनियमाः, विस्तीर्णानि प्रायश्चित्तविधानानि च संक्षेपेण सूचीक्रियन्ते। नद्यः, क्षेत्राणि, तीर्थयात्रापर्यावरणं च युक्तं तीर्थमाहात्म्यं बहुधा निर्दिष्टं, येन लोकव्यवस्था पृथिव्याः स्थैर्यं च रक्ष्यते। अन्ते समाप्तिवचनं लेखकीय-विश्वासनोट् च उपसंह्रियते।

Primary Speakers

VarāhaPṛthivī

Key Concepts

anukramaṇikā (textual index)ādi-sṛṣṭi (primordial creation)utpatti-kathā (origin narratives)dvādaśī-vrata (lunar observances)vrata (votive discipline)bhūvanakośa (cosmography)Jambūdvīpa-maryādā (geographical bounds of Jambūdvīpa)tīrtha-māhātmya (sacred place ecology)bhojya–abhojya (dietary/ritual permissibility)aparādha (ritual/moral transgression)prāyaścitta (expiation)śrāddha and piṇḍa (ancestral rites)karma-vipāka (moral causality)naraka-varṇana (hell descriptions as ethical deterrent)

Shlokas in Adhyaya 218

Verse 1

यमुनोद्भेदमहिमा कालिञ्जरसमुद्भवाः ॥ गङ्गोद्भेदस्य महिमा शापः स्याम्बस्य वै तथा

यमुनोद्भेदमहिमा कालिञ्जरसमुद्भवाः । गङ्गोद्भेदस्य महिमा शापः स्याम्बस्य वै तथा ॥

Verse 2

समाप्तमिदं वराहमहापुराणम् ॥ अथ पुराणपठनादिविषयानुक्रमणिकाध्यायः ॥ त्रिःसप्तषट्क्षितिमिते नृपविक्रमस्य काले गते भगवतो हरिबोधनस्य ॥ वीरेश्वरेण सह माधवभद्रनाम्ना काश्यां वराहकथितं लिखितं पुराणम् ॥

समाप्तमिदं वराहमहापुराणम्। अथ पुराणपठनादिविषयानुक्रमणिकाध्यायः। त्रिःसप्तषट्क्षितिमिते नृपविक्रमस्य काले गते भगवतो हरिबोधनकाले—वीरेश्वरेण सह माधवभद्रनाम्ना वराहकथितं पुराणं काश्यां लिखितम्।

Verse 3

समाप्तं वाराहं महापुराणं शुभम् ॥ यादृशं पुस्तके दृष्टं तादृशं लिखितं मया ॥ यदि शुद्धमशुद्धं वा मम दोषो न विद्यते ॥

समाप्तं वाराहं महापुराणं शुभम्। यादृशं पुस्तके दृष्टं तादृशं लिखितं मया। यदि शुद्धम् अशुद्धं वा, मम दोषो न विद्यते।

Verse 4

वराहस्य पुराणस्य वृत्तान्तान् प्रब्रवीम्यहम् ॥ आदौ सम्बन्धकथनं वृत्तान्तश्चादिकल्पकः ॥

वराहपुराणस्य वृत्तान्तान् अहं प्रब्रवीमि। आदौ सम्बन्धकथनं, ततः आदिकल्पकवृत्तान्तः।

Verse 5

आदिसृष्टिस्ततः प्रोक्ता चरितं दुर्जनस्य च ॥ वृत्तान्तोद्देशभागश्च श्राद्धकल्पस्ततः परम् ॥

ततः आदिसृष्टिः प्रोक्ता, दुर्जनस्य चरितं च; वृत्तान्तानाम् उद्देशभागः, ततः परं श्राद्धकल्पः।

Verse 6

आदिवृत्तान्तकथने सारमाख्यानमेव च ॥ महातपोपाख्यानं च अग्न्युत्पत्तिस्ततः परम् ॥

आदिवृत्तान्तकथने सारमाख्यानमेव च; महातपोपाख्यानं च, ततः परम् अग्न्युत्पत्तिः।

Verse 7

अश्विनोरपि चोत्पत्तिः गौर्युत्पत्तिस्तथैव च ॥ विनायकस्य चोत्पत्तिर्नागोत्पत्तिस्तथैव च ॥

अश्विनोरपि चोत्पत्तिः, गौर्युत्पत्तिस्तथैव च; विनायकस्य चोत्पत्तिः, नागोत्पत्तिस्तथैव च।

Verse 8

स्कन्दोत्पत्तिश्च भानोष्च उत्पत्तिः समुदाहृता ॥ कामादीनां तथोत्पत्तिः देव्युत्पत्तिस्तथैव च ॥

स्कन्दोत्पत्तिश्च भानोष्च उत्पत्तिः समुदाहृता; कामादीनां तथोत्पत्तिः, देव्युत्पत्तिस्तथैव च।

Verse 9

धनदस्य तथोत्पत्तिः परापरविनिर्णयः ॥ धर्मोत्पत्तिस्तथोत्पत्ती रुद्रस्य च ततः स्मृता ॥

धनदस्य तथोत्पत्तिः, परापरविनिर्णयः; धर्मोत्पत्तिस्तथोत्पत्तिः, रुद्रस्य च ततः स्मृता।

Verse 10

सोमोत्पत्तिरहस्यं च क्षितेश्चापि समासतः ॥ उक्तः प्रागितिहासश्च व्याधोपाख्यानमेव च ॥

सोमोत्पत्तेः रहस्यं च क्षितेः संक्षेपतोऽपि च। प्रागितिहासोऽप्युक्तश्च व्याधोपाख्यानमेव च॥

Verse 11

ततः सत्यतपोपाख्या मत्स्यद्वादशिका तथा ॥ कूर्मद्वादशिका चापि वराहद्वादशी तथा ॥

ततः सत्यतपोपाख्या मत्स्यद्वादशिका तथा। कूर्मद्वादशिका चापि वराहद्वादशी तथा॥

Verse 12

कृष्णद्वादशिका चापि बुद्धद्वादशिका तथा ॥ कल्कि द्वादशिका चापि पद्मनाभस्य द्वादशी ॥

कृष्णद्वादशिका चापि बुद्धद्वादशिका तथा। कल्किद्वादशिका चापि पद्मनाभस्य द्वादशी॥

Verse 13

ततो व्रतं धराण्याश्च गीतागस्त्यस्य चोत्तमा ॥ पशुपालस्य चाख्यानं भर्तृप्राप्तिव्रतं तथा ॥

ततो धराण्याः व्रतं गीतागस्त्यस्य चोत्तमा। पशुपालस्य चाख्यानं भर्तृप्राप्तिव्रतं तथा॥

Verse 14

शुभव्रतं धन्यव्रतं कान्तिव्रतमतः स्मृतम् ॥ सौभाग्यव्रतमाख्यातमविघ्नव्रतमेव च

शुभव्रतं धन्यव्रतं कान्तिव्रतमथ स्मृतम्। सौभाग्यव्रतमाख्यातमविघ्नव्रतमेव च॥

Verse 15

शान्तिव्रतं कामव्रतमारोग्यव्रतमेव च ॥ पुत्रप्राप्तिव्रतं शौर्यव्रतं वै सार्वभौमिकम्

शान्तिव्रतं कामव्रतम् आरोग्यव्रतमेव च; तथा पुत्रप्राप्तिव्रतं शौर्यव्रतं च—एतत् सार्वभौमिकं व्रतमिति कीर्तितम्।

Verse 16

पुराणस्तवनं चैव नारायणेश्वरेण च ॥ रुद्रगीता ततः पुंसां प्रकृतिश्चापि निर्णयः

ततः पुराणस्तवनं चैव, नारायणेश्वरसम्बद्धं च; अनन्तरं रुद्रगीता, तथा पुंसां प्रकृतिनिर्णयश्च निर्णयः।

Verse 17

ततो भुवनकोशस्य वर्णनं समुदाहृतम् ॥ जम्बूद्वीपस्य मर्यादावर्णनं परिकार्तितम्

ततो भुवनकोशस्य वर्णनं समुदाहृतम्; जम्बूद्वीपस्य मर्यादाक्रमवर्णनं च विस्तरेण परिकीर्तितम्।

Verse 18

भारतादिसमुद्देशः सृष्टिसम्भाग एव च ॥ नारदस्य च संवादो महिषेण प्रकीर्तितः

भारतादिदेशानां समुद्देशः, सृष्टेः सम्भागवर्णनं च; तथा महिषेण प्रकीर्तितो नारदसंवादश्च।

Verse 19

शक्तिमाहात्म्यकथनं महिषासुरघातनम् ॥ रुद्रमाहात्म्यकथनं पर्वाध्यायस्ततः परम्

शक्तिमाहात्म्यकथनं महिषासुरघातनं च; रुद्रमाहात्म्यकथनं ततः, अनन्तरं पर्वाध्यायः परः।

Verse 20

श्वेतोपाख्यानमत्रोक्तं तिलधेनुविधिस्ततः ॥ जलधेनोरसधेनोर्गुडधेनोर्विधिः परम्

अत्र श्वेतोपाख्यानं प्रोक्तं; ततः तिलधेनुविधिः। अनन्तरं जलधेनोः, रसधेनोः, गुडधेनोश्च दानविधिः परं निरूप्यते।

Verse 21

धान्यधेनुश्च भगवच्छास्त्रलक्षणमेव च ॥ विष्णोस्तोत्रं ततो नाना प्रश्नाः प्रोक्ता हरिं प्रति

धान्यधेनुदानं च, भगवच्छास्त्रस्य लक्षणमेव च। ततः विष्णोः स्तोत्रं, अनन्तरं हरिं प्रति नानाप्रश्नाः प्रोक्ताः।

Verse 22

ततो भागवतानां च लक्षणं परिकीर्तितम् ॥ लक्षणं सुखदुःखानां द्वात्रिंशदपराधकाः

ततः भागवतानां लक्षणं सम्यक् परिकीर्तितम्। सुखदुःखयोर्लक्षणं च, द्वात्रिंशदपराधकाः च निरूपिताः।

Verse 23

नानामन्त्रास्ततः प्रोक्ता देवोपकरणे विधिः ॥ भोज्याभोज्यस्य कथनं सन्ध्योपस्थानकारणम्

ततः नानामन्त्राः प्रोक्ताः, देवोपकरणविधिश्च। भोज्याभोज्यविभागकथनं, सन्ध्योपस्थानकारणं च निरूपितम्।

Verse 24

वियोनिगर्भमोक्षश्च कोकामुखप्रशंसनम् ॥ भगवच्छास्त्रकथने माहात्म्यं पुष्पगन्धयोः

वियोनिगर्भमोक्षश्च, कोकामुखप्रशंसनम्। भगवच्छास्त्रकथने पुष्पगन्धयोर्माहात्म्यं च प्रकीर्तितम्।

Verse 25

रूपकारणमत्रोक्तं मायाचक्रं ततः परम् ॥ कुब्जाम्रकस्य माहात्म्यं वर्णदीक्षा ततः परम्

अत्र रूपस्य कारणं प्रोक्तं; ततः परं मायाचक्रं निरूप्यते। ततः कुब्जाम्रकस्य माहात्म्यं, ततः परं वर्णदीक्षा च कथ्यते।

Verse 26

कङ्क्रीताञ्जनदर्पाणां मन्त्राः प्रोक्तास्ततः परम् ॥ राजान्नभक्षणे प्रायश्चित्तं प्रोक्तं ततः परम्

ततः परं कङ्क्रीताञ्जनदर्पाणां सम्बन्धिनो मन्त्राः प्रोक्ताः। ततः परं राजान्नभक्षणे प्रायश्चित्तं निरूपितम्।

Verse 27

दन्तकाष्ठाद्यकरणे प्रायश्चित्तं ततः परम् ॥ शवादिस्पर्शने मन्त्रत्यागे चोक्तं ततः परम्

ततः परं दन्तकाष्ठाद्यकरणे प्रायश्चित्तं प्रोक्तम्। ततः परं शवादिस्पर्शने मन्त्रत्यागे च यत् विधीयते तदपि कथितम्।

Verse 28

नीलवस्त्रपरिधाने क्रोधयुक्तस्य चार्चने ॥ रक्तवस्त्रपरिधाने अन्धकारे प्रपूजने

नीलवस्त्रपरिधानविषये, क्रोधयुक्तस्य च अर्चने। रक्तवस्त्रपरिधानविषये, अन्धकारे च प्रपूजने (विधयः कथ्यन्ते)।

Verse 29

कृष्णवस्त्रपरिधाने धौतवस्त्रस्य धारणे ॥ क्रोडादिमांसभक्षे च प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम्

कृष्णवस्त्रपरिधाने, धौतवस्त्रधारणे च। क्रोडादिमांसभक्षणे च प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम्।

Verse 30

पिण्याकभक्षणे चैव उपानद्गूढपादके ॥ भगवच्छास्त्रविहिताकरणे शोधने ततः

पिण्याकभक्षणविधिश्चैवोपानद्गूढपादकविधिः । ततः भगवच्छास्त्रविहितकर्माणामकरणे शोधनं कथ्यते ॥

Verse 31

सूकरक्षेत्रमहिमा ततो जम्बूकगृध्रयोः ॥ खञ्जरीटस्य चाख्यानं पुनः कोकामुखस्य च

ततः सूकरक्षेत्रमहिमा, ततः जम्बूकगृध्रयोः प्रसङ्गः । खञ्जरीटस्य चाख्यानं, पुनः कोकामुखस्य च ॥

Verse 32

बदरीषण्डमाहात्म्यं गुह्यधर्मप्रकीर्तनम् ॥ मन्दारगुह्यमहिमा शालग्रामप्रसंशनम्

बदरीषण्डमाहात्म्यं, गुह्यधर्मप्रकीर्तनम् । मन्दारगुह्यमहिमा, शालग्रामप्रसंशनम् ॥

Verse 33

सोमेश्वरस्य महिमा मुक्तिक्षेत्रस्य चापि हि ॥ त्रिवेण्याश्चैव माहात्म्यं माहात्म्यं गण्डकीभवम्

सोमेश्वरस्य महिमा, मुक्तिक्षेत्रस्य चापि हि । त्रिवेण्याश्चैव माहात्म्यं, गण्डकीभवमाहात्म्यम् ॥

Verse 34

चक्रतीर्थस्य महिमा हरिक्षेत्रसमुद्भवः ॥ देवरदस्य चाख्यानं रुरुक्षेत्रस्य चापि हि

चक्रतीर्थस्य महिमा, हरिक्षेत्रसमुद्भवः । देवरदस्य चाख्यानं, रुरुक्षेत्रस्य चापि हि ॥

Verse 35

गोनिष्क्रमस्य महिमा द्वारवत्यास्ततः परम् ॥ तत्रत्य तीर्थमहिमा लौहार्गलमतः परम्

ततः गोनिष्क्रमस्य माहात्म्यं, तदनन्तरं द्वारवत्याः; तत्रस्थतीर्थानां माहात्म्यं, ततः परं लौहार्गलस्य माहात्म्यं च।

Verse 36

मथुरातीर्थमाहात्म्यं प्रादुर्भावस्तथैव च ॥ यमुनातीर्थमाहात्म्यमक्रूरस्य च तीर्थकम्

मथुरातीर्थस्य माहात्म्यं तस्य प्रादुर्भावश्च; तथा यमुनातीर्थस्य माहात्म्यं, अक्रूरसम्बद्धं तीर्थकं च वर्ण्यते।

Verse 37

देवारण्यस्य माहात्म्यं चक्रतीर्थस्य चोत्तमम् ॥ कपिलस्यापि महिमा तथा गोवर्धनस्य च

देवारण्यस्य माहात्म्यं, चक्रतीर्थस्य चोत्तमं माहात्म्यं; कपिलसम्बद्धो महिमा, तथा गोवर्धनस्यापि माहात्म्यं वर्ण्यते।

Verse 38

तथा आख्यायिकायुक्तं विश्रान्तेश्च ततः परम् ॥ गोकर्णस्य च माहात्म्यं सरस्वत्यास्तथैव च

तथा आख्यायिकाभिर्युक्तं वर्णनं; ततः परं विश्रान्तेः; अनन्तरं गोकर्णस्य माहात्म्यं, सरस्वत्याश्च तथैव माहात्म्यं वर्ण्यते।

Verse 39

मधुकप्रतिमायाश्च स्थापनाṃ संप्रकीर्तितम् ॥ शैलार्च्चा स्थापनाṃ चापि मृण्मयार्च्चास्थितिस्तथा

मधुकप्रतिमायाः स्थापना अपि सम्यक् संप्रकीर्तिता; तथा शैलार्चायाः स्थापना, एवं मृण्मयार्चायाः स्थापनाविधिश्च कथितः।

Verse 40

ताम्रार्चास्थापनं चापि कांस्यार्चास्थापनं तथा ॥ रौप्यर्चास्थापनं चाथ सौवर्णप्रतिमास्थितिः

ताम्रप्रतिमायाः स्थापनेन सह कांस्यप्रतिमास्थापनं तथा; ततः रौप्यप्रतिमास्थापनं च, सौवर्णप्रतिमायाः विधिपूर्वकं प्रतिष्ठापनं च।

Verse 41

श्राद्धोत्पत्ति स्ततः प्रोक्तं पिण्डं संकल्प एव च ॥ पिण्डोत्पत्तिस्ततः प्रोक्ता पितृयज्ञविनिर्णयः

ततः श्राद्धस्योत्पत्तिः प्रोक्ता; पिण्डः संकल्प एव च। ततः पिण्डोत्पत्तिः प्रोक्ता, पितृयज्ञस्य विनिर्णयश्च।

Verse 42

मधुपर्कफलṃ दाने संसारचक्रवर्णनम् ॥ दुष्कृत्यकरणं चैव सुखवर्णनमेव च

मधुपर्कदानफलम्, संसारचक्रस्य वर्णनम्; दुष्कृत्यकरणं चैव, सुखस्य वर्णनमेव च।

Verse 43

कृतान्तदूतकथनं यातनारूपमेव च ॥ वर्णनं नरकाणां च किंकराणां च वर्णनम्

कृतान्तदूतानां कथनं, यातनारूपमेव च; नरकाणां वर्णनं च, किंकराणां च वर्णनम्।

Verse 44

तथा कर्मविपाकं च यादृशं कर्म तादृशम् ॥ पापकृत्यस्य कथनं दूतप्रेषणकर्म च

तथा कर्मविपाकं च—यादृशं कर्म तादृशं फलम्; पापकृत्यस्य कथनं, दूतप्रेषणकर्म च।

Verse 45

शुभाशुभस्य कथनं शुभकर्मफलोदयम् ॥ लोभनं पुरुषस्यापि निमेराख्यानमद्भुतम्

शुभाशुभयोः कथनं, शुभकर्मफलानामुदयः, तथा पुरुषस्यापि लोभनं; निमेः अद्भुतमाख्यानं च।

Verse 46

पापनाशकथां दिव्यां गोकर्णेशसमुद्भवम् ॥ नन्दिना वरदानं च जलशैलेशयोस्तथा

पापनाशिनीं दिव्यां कथां, गोकर्णेशसम्बन्धसमुद्भवां; नन्दिना वरदानं च, जलेन शैलेशेन च सम्बन्धितम्।

Verse 47

शृङ्गेश्वरस्य महिमा चैवं वृत्तान्तसंग्रहः ॥ एतच्छ्रुत्वाप्नुयान्मर्त्यो वाराहश्रुतिजं फलम्

एवं शृङ्गेश्वरस्य महिमा, वृत्तान्तानां च संग्रहः; एतच्छ्रुत्वा मर्त्यो वाराहश्रुतिजं फलमाप्नुयात्।

Verse 48

इत्यनुक्रमणिका नाम अष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः

इत्यनुक्रमणिका-नाम अष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 49

नृसिंहद्वादशी चापि वामनद्वादशी तथा ॥ भार्गवद्वादशी चापि श्रीरामद्वादशी तथा

नृसिंहद्वादशी चापि, वामनद्वादशी तथैव; भार्गवद्वादशी चापि, श्रीरामद्वादशी तथैव।

Verse 50

ततश्च शर्क्कराधेनोर्मधुधेनोस्ततः परम् ॥ दधिधेनोश्च लवणधेनोः कार्पासधेनुका

ततः शर्कराधेनोः, ततोऽनन्तरं मधुधेनोः; तथा दधिधेनोः, लवणधेनोः, कार्पासधेनुकायाश्च दानविधिः निरूप्यते।

Verse 51

दीपोच्छिष्टस्य तैलस्य करलेपेन पूजने ॥ श्मशानगमने स्पृष्टपूजने चैव शोधने

दीपोच्छिष्टतैललेपितहस्तेन पूजनम्, श्मशानगमनम्, स्पृष्टदूषितपूजनम्, तथा शोधनविधयश्च निरूप्यन्ते।

Verse 52

यमुनोद्भेदस्य महिमा तथा कालिञ्जरसमुद्भवप्रसङ्गाः; गङ्गोद्भेदस्य महिमा, तथा स्याम्बस्य शापोऽपि निरूप्यते।

Frequently Asked Questions

What is the primary ethical or philosophical instruction in this Adhyaya?

Rather than presenting a single new doctrine, the chapter indexes the text’s ethical architecture: dharma is maintained through regulated vrata practice, careful distinctions of permissible/impermissible conduct (bhojya–abhojya), and prāyaścitta procedures for repairing transgressions. The internal logic connects moral causality (karma-vipāka) with social order and the stability of the lived world.

Which chronological or seasonal markers are identified for the practices in this chapter?

The chapter explicitly highlights dvādaśī observances (the 12th lunar day) in a sequence associated with avatāra-themed dvādaśīs (e.g., Matsya, Kūrma, Varāha, Nṛsiṃha, Vāmana, Bhārgava, Śrīrāma, Kṛṣṇa, Buddha, Kalki, and Padmanābha). It also includes multiple vrata headings, implying calendrical scheduling, though detailed month-by-month timing is not specified in this index-style summary.

How does this chapter address the concept of environmental or terrestrial balance?

Environmental balance is implied through the catalog of tīrtha-māhātmya and river/region narratives (Gaṅgā, Yamunā, Sarasvatī, Gaṇḍakī; forests such as Devāraṇya; mountains such as Govardhana). By treating landscapes as ethically regulated spaces—maintained via pilgrimage norms, purity disciplines, and ritual stewardship—the text frames terrestrial well-being (Pṛthivī’s domain) as sustained by correct conduct and place-based care.

What historical lineages or cultural figures are referenced?

The opening colophon-style verse references a historical copying context linked to Kāśī and figures named Vīreśvara and Mādhavabhadra, and it also mentions a royal time-marker associated with “nṛpa Vikrama.” Within the indexed topics, culturally significant figures include Nārada, Akrūra, Kapila, Agastya, and Nandin, along with place-based divine epithets (e.g., Gokarṇeśa, Śṛṅgeśvara, Somēśvara).