Adhyaya 167: The Glory of the Viśrānti Tīrtha and the Account of a Rākṣasa’s Liberation
Viśrānti-tīrtha-māhātmyaṃ (Rākṣasa-mokṣa-kathā)
Ethical-Discourse (Ācāra) and Tīrtha-Māhātmya (Pilgrimage Merit Transfer)
पृथिव्याः प्रश्नं प्रति वराहः कथयति— “विश्रान्ति” इति तीर्थनाम प्रथमं राक्षसेन कुतः प्रोक्तम् इति। उज्जयिन्यां कश्चन ब्राह्मणोऽनाचारपरः सन् देवपूजां तीर्थस्नानं सन्ध्योपासनं पितृदेवमनुष्यसम्मानं च त्यक्त्वा पापसङ्गं चौर्यं च सेवते। राजपुरुषैः गृहीतः पलायमानः तमसि कूपे पतित्वा मृतः, राक्षसत्वं प्राप। अनन्तरं वणिजां कारवाणः आगतः; तत्र ब्राह्मणः राक्षसघ्नमन्त्रेण रक्षणं करोति। राक्षसः अन्नार्थं याचते, स्वपतनं अनाचारहेतुकं निवेदयति, तथा मथुरायां विश्रान्तितीर्थे एकस्नानमात्रस्य पुण्यं याचते—यस्य नाम विष्णुमन्दिरे माहात्म्यश्रवणेन ज्ञातम्। ब्राह्मणेन वाचिकदानेन तत्पुण्यं दत्ते स राक्षसः मोक्षं प्राप्नोति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 167
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि यथा संज्ञा विश्रान्तेः कीर्तिता पुरा ॥ राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने ॥
श्रीवराह उवाच— शृणु देवि, यथा संज्ञा ‘विश्रान्ति’ इति पुरा कीर्तिता; राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने।
Verse 2
पृथिव्युवाच ॥ किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ किमर्थं पृष्टवान्विप्रः सर्वं कथय मे प्रभो ॥
पृथिव्युवाच— किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा ‘विश्रान्ति’ इति संज्ञिता? किमर्थं पृष्टवान् विप्रः? सर्वं कथय मे प्रभो।
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ उज्जयिन्यामभूद्विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ न स पूजयते देवान्न स साधून् नमस्यति ॥
श्रीवराह उवाच—उज्जयिन्यां कश्चिद् विप्रोऽभूद् यः सदाचारविवर्जितः। स न देवान् पूजयति, न च साधून् नमस्यति॥
Verse 4
पुण्यतीर्थं समासाद्य न च स्नानं करोति सः ॥ वेदवेदाङ्गरहितः परदाररतः सदा ॥
पुण्यतीर्थं समासाद्य स्नानं न करोति सः। वेदवेदाङ्गविहीनः परदाररतः सदा॥
Verse 5
सन्ध्ये द्वे शयने चैव नित्यं मूढः स तिष्ठति ॥ न स देवानुष्यान्श्च पितॄन् पूजयते सदा ॥
सन्ध्ययोर्द्वयोः शयने च नित्यं मूढः स तिष्ठति। न देवान् मनुष्यान् च पितॄन् पूजयते सदा॥
Verse 6
पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः ॥ गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्त्तते सदा ॥
पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः। गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्तते सदा॥
Verse 7
गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः ॥
गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा। यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः॥
Verse 8
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जन्तवो जीवन्ति, तथैव गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जन्तवो जीवन्ति।
Verse 9
ततः स चौर्यं कुर्वाणः पापैः सह नराधमः ॥ स च रात्रौ द्रवन् लोकान् लब्धोऽसौ राजरक्षिभिः ॥
ततः स नराधमः पापैः सह चौर्यं कुर्वाणो रात्रौ लोकेषु द्रवन्, राजरक्षिभिः स लब्धः।
Verse 10
अन्धकूपे स पतितो घोररूपोऽवसत्तदा ॥ कदाचिदथ कार्येषु महान्सार्थ उपागतः ॥
स तदा घोररूपोऽन्धकूपे पतितोऽवसत्; कदाचित् कार्येषु महान् सार्थ उपागतः।
Verse 11
तेषां मध्ये द्विजः कश्चिद्रक्षां कृत्वा वसुन्धरे ॥ रक्षोघ्नेन च मन्त्रेण सर्वं सार्थं च रक्षति ॥
तेषां मध्ये वसुन्धरे कश्चिद् द्विजो भूमौ रक्षां कृत्वा, रक्षोघ्नेन मन्त्रेण सर्वं सार्थं रक्षति।
Verse 12
तत्रागत्य च रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ राक्षस उवाच ॥ अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते ॥
तत्रागत्य रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत्— राक्षस उवाच— अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते।
Verse 13
बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् ॥ उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥
बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् । उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥
Verse 14
येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम । राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
Verse 15
एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन ॥ तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥
एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन । तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥
Verse 16
निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि ॥ राक्षस उवाच ॥ मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥
निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि । राक्षस उवाच । मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥
Verse 17
दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् ॥ ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥
दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् । ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥
Verse 18
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ ततश्च कथयामास कथावृत्तं पुरातनम् ॥
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः? ततः स पुरातनं कथावृत्तं कथयामास।
Verse 19
तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि किं वद ॥
तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत्। विप्र उवाच—मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि; किं वद।
Verse 20
आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते ॥ राक्षस उवाच ॥ ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते ॥
आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते? राक्षस उवाच—ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते।
Verse 21
मथुरायां च यत्स्नातं कृतं विश्रान्तिसंज्ञके ॥ तच्च स्नानफलं देहि येन मुक्तिं व्रजाम्यहम् ॥
मथुरायां विश्रान्तिसंज्ञके तीर्थे यत्स्नातं कृतं तच्च स्नानफलं देहि, येन मुक्तिं व्रजाम्यहम्।
Verse 22
तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ कथं जानासि रक्षस्त्वं तीर्थं विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत्। विप्र उवाच—कथं जानासि रक्षस्त्वं विश्रान्तिसंज्ञकं तीर्थम्?
Verse 23
कथं च संज्ञा तस्याभूत्कथय त्वं हि राक्षस ॥ राक्षस उवाच ॥ पुरी उज्जयिनी नाम्ना तस्यां वासो हि मे सदा ॥
कथं च संज्ञा तस्याभूत्? कथय त्वं हि राक्षस। राक्षस उवाच—उज्जयिनी नाम पुरी; तस्यां मम वासः सदा आसीत्।
Verse 24
कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम् ॥ तस्याग्रे तिष्ठते विप्रो वाचको वेदपारगः ॥
कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम्। तस्याग्रे तिष्ठति विप्रो वाचको वेदपारगः।
Verse 25
विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन्स दिने दिने ॥ तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता ॥
विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन् दिने दिने। तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता।
Verse 26
सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ ॥ वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः ॥
सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ। वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः।
Verse 27
विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता। राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत्।
Verse 28
पलायमानः स परमन्धकूपेऽपतत्तदा ॥ मृतोऽसौ पतितस्तत्र राक्षसत्वमुपागतः ॥
पलायमानः स तदा परमन्धकूपेऽपतत्। तत्र पतितो मृतश्चासौ राक्षसत्वमुपागतः॥
Verse 29
अनाचारादि हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः ॥ आत्मानं कथयामास विप्राग्रे स यथायथम् ॥
अनाचारादि-हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः। स विप्राग्रे यथायथम् आत्मानं कथयामास॥
Verse 30
एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस ॥ विप्रे चेति उक्तमात्रे च मोक्षावासमवाप सः ॥
“एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस।” इति विप्रेणोक्तमात्रेण स मोक्षावासमवाप ह॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames anācāra (neglect of basic religious-social duties such as sandhyā, respect for elders/ancestors, and avoidance of theft) as a karmic cause of severe downfall, while presenting gārhasthya as a foundational social ecology that sustains other life-ways. It also models a reparative logic: hearing tīrtha-māhātmya generates devotion, and merit (snāna-phala) may be donated to alleviate another being’s suffering, culminating in release from a harmful state.
No explicit tithi, lunar month, or seasonal timing is specified. The text only notes regular daily observances (sandhyā) and generic temporal markers such as “at night” (rātrau) and “daily” (dinedine) in relation to hearing the tīrtha’s praise.
Although not an explicit ecology passage, the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame supports an environmental-ethics reading: gārhasthya is described as a sustaining matrix for all beings (analogies of creatures relying on a mother/cow), implying that orderly household conduct underwrites social stability and resource continuity. The tīrtha-bathing motif further encodes landscapes (water-sites) as regulated, value-bearing commons whose proper use is tied to moral order.
No dynastic lineage or named royal house is given. The narrative references institutional figures: rāja-rakṣibhiḥ (royal guards), a vedapāraga/vācaka brāhmaṇa at a Viṣṇu temple, and a merchant caravan (sārtha). The divine figure explicitly named is Vāsudeva/Janārdana (Viṣṇu) as the one who “rests” (viśrāma) at the tīrtha, providing the etymological basis for the name Viśrānti.