Varaha PuranaAdhyaya 15435 Shlokas

Adhyaya 154: The Efficacy of Yamunā River Pilgrimage Sites (Merits of Mathurā-Region Tīrthas)

Yamunātīrthaprabhāvaḥ (Mathurā-maṇḍalastha-tīrthaphala-kathanaṃ)

Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Manual

पृथिव्या सह संवादे वराहः मथुरामण्डलं यमुनाकूलकेन्द्रितं तीर्थप्रभावसमृद्धं वर्णयति। अन्तर्निहिते राजकथायां पिवारीनाम्नी देवी कुमुदद्वादश्यां यात्राकाले यमुनायां आकस्मिकमरणं पूर्वजन्मवृत्तान्तं च निवेदयति; तस्याः तीर्थधर्मबलात् काशीराजकन्याभावे पुनर्जन्म, विवाहश्च, स्मृतिधारणं च भवति। राजा स्वस्य संयमने मृत्युवृत्तान्तं प्रकाशयति; उभौ मथुरां गत्वा यमुनातटे स्नात्वा कथकस्य लोकं प्राप्नुतः। ततः वराहः मथुराप्रदेशस्थतीर्थानां नामानि फलानि च क्रमशः निर्दिशति—स्नानं व्रतं उपवासः स्थलमरणं च मोक्षसाधनानीति, तथा भूमेः पवित्रजलव्यवस्थां धर्मपर्यावरणरूपेण सूचयति।

Primary Speakers

VarāhaPṛthivī

Key Concepts

tīrtha-prabhāva (soteriological efficacy of sacred waters)snāna and niyama (ritual bathing, fasting, regulated conduct)tyāga of prāṇa at tīrtha (death-at-site as a liberation trope)apunarbhava (non-return) and salokatā (attaining the deity’s realm)pāpa-kṣaya (removal of sin) including brahmahatyā-remission claimssacred geography of Mathurā-maṇḍala and Yamunā hydroscapeenvironmental ethic via sacralization of riverine sites (protective framing)

Shlokas in Adhyaya 154

Verse 1

अथ यमुनातीरथप्रभावः ॥ वराह उवाच ॥ एवंविधां च मथुरां दृष्ट्वा तौ मुदमापतुः ॥ एवं तु वसतस्तस्य राज्ञस्तत्र वसुन्धरे ॥

अथ यमुनातीरथप्रभावः। वराह उवाच—एवंविधां मथुरां दृष्ट्वा तौ मुदम् आपतुः। एवं तु वसतः तस्य राज्ञः तत्र, हे वसुन्धरे।

Verse 2

पप्रच्छ च तदा भार्या यद्गुह्यं पूर्वभाषितम् ॥ पुरस्थेन तदा राज्ञा वक्ष्यामि मथुरां प्रति

तदा भार्या पप्रच्छ पूर्वोक्तं गुह्यं यत्। तदा पुरतः स्थितो राजा उवाच—मथुरां प्रति गच्छन्त्या वक्ष्यामि।

Verse 3

॥ तन्मे वद महाराज यद्गोप्यं पूर्वभाषितम् ॥ राजाप्युवाच तां राज्ञीं त्वयाप्युक्तं पुरा मम

तन्मे वद महाराज, यद्गोप्यं पूर्वभाषितम्। राजाप्युवाच तां राज्ञीं—त्वयाप्युक्तं पुरा मम॥

Verse 4

तद्वदस्व स्वकं गुह्यं पश्चाद्वक्ष्याम्यहं तव ॥ इत्युक्त्वा पीवरी ज्ञात्वा प्रहस्य तु गुणालयाः

तद्वदस्व स्वकं गुह्यं, पश्चाद्वक्ष्याम्यहं तव। इत्युक्त्वा पीवरी ज्ञात्वा प्रहस्य तु गुणालयाः॥

Verse 5

प्रोवाच चैव राजानं मनसः प्रीतिकारणम् ॥ अहं तु पीवरी नाम गङ्गातीरनिवासिनी

प्रोवाच चैव राजानं मनसः प्रीतिकारणम्। अहं तु पीवरी नाम गङ्गातीरनिवासिनी॥

Verse 6

आगतेमां पुरीं द्रष्टुं कुमुदस्य तु द्वादशीम् ॥ नावमारुह्य यान्तीह पतिता यमुनाजले

आगतेमां पुरीं द्रष्टुं कुमुदस्य तु द्वादशीम्। नावमारुह्य यान्तीह पतिता यमुनाजले॥

Verse 7

सद्यः प्राणैर्वियुक्ता च तत्तीर्थस्य प्रभावतः ॥ काशीराजपतेः कन्या यातास्मि वसुधाधिप

सद्यः प्राणैर्वियुक्ता च तत्तीर्थस्य प्रभावतः। काशीराजपतेः कन्या यातास्मि वसुधाधिप॥

Verse 8

त्वया विवाहिता राजन्न च मां विजहात्स्मृतिः ॥ एतत्तीर्थप्रभावेन धर्मयुक्ता तथानघ

त्वया विवाहिता राजन् न च मां विजहात् स्मृतिः। एतत्तीर्थप्रभावेन धर्मयुक्ता तथानघ॥

Verse 9

धारापतनके तीर्थे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥ एतच्छ्रुत्वा ततो राजा कथां प्राग्जन्मसम्भवाम्

धारापतनके तीर्थे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः। एतच्छ्रुत्वा ततो राजा कथां प्राग्जन्मसम्भवाम्॥

Verse 10

मां पश्यन्तौ नियमातस्तत्रैव निधनं गतौ ॥ मृतौ सर्वपरित्यक्तौ गतौ मम सलोकताम्

मां पश्यन्तौ नियमातस्तत्रैव निधनं गतौ। मृतौ सर्वपरित्यक्तौ गतौ मम सलोकताम्॥

Verse 11

एतत्ते कथितं देवि आश्चर्यं यदभून्महत् ॥ त्यक्त्वा चात्मतनुं तीर्थे धारापतनसंज्ञके

एतत्ते कथितं देवि आश्चर्यं यदभून्महत्। त्यक्त्वा चात्मतनुं तीर्थे धारापतनसंज्ञके॥

Verse 12

नाकलोकमवाप्नोति त्यक्तपापो न संशयः ॥ यमुनेश्वरमासाद्य त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥

नाकलोकमवाप्नोति त्यक्तपापो न संशयः। यमुनेश्वरमासाद्य त्यक्त्वा जीवितमात्मनः॥

Verse 13

विष्णुलोकमवाप्नोति दिव्यमूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ धारापतनके स्नात्वा नाकलोके स मोदते ॥

विष्णुलोकमवाप्नोति दिव्यमूर्तिश्चतुर्भुजः। धारापतनके स्नात्वा नाकलोके स मोदते॥

Verse 14

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ अतः परं नागतीर्थं तीर्थानामुत्तमोत्तमम् ॥

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति। अतः परं नागतीर्थं तीर्थानामुत्तमोत्तमम्॥

Verse 15

यत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥ घण्टाभरणकं तीर्थं सर्वपापप्रमोचनम् ॥

यत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः। घण्टाभरणकं तीर्थं सर्वपापप्रमोचनम्॥

Verse 16

यस्मिन् स्नातो नरो याति सूर्यलोकं न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

यस्मिन् स्नातो नरो याति सूर्यलोकं न संशयः। अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति॥

Verse 17

पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तीर्थानामुत्तमं तीर्थं ब्रह्मलोकेषु विश्रुतम् ॥

पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे। तीर्थानामुत्तमं तीर्थं ब्रह्मलोकेषु विश्रुतम्॥

Verse 18

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च नियतो नियताशनः ॥ ब्रह्मणा समनुज्ञातो मम लोकं स गच्छति ॥

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च नियतः नियताशनः। ब्रह्मणा समनुज्ञातः स मम लोकं गच्छति॥

Verse 19

तत्राभिषेकं कुर्वीत स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ मोदते सोमलोके तु एवमेव न संशयः ॥

तत्राभिषेकं कुर्वीत स्वकर्मपरिनिष्ठितः। मोदते सोमलोके तु एवमेव न संशयः॥

Verse 20

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ सरस्वत्याश्च पतनं सर्वपापहरं शुभम् ॥

अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम लोकं स गच्छति। सरस्वत्याश्च पतनं सर्वपापहरं शुभम्॥

Verse 21

तत्र स्नातो नरो देवि अवर्णोऽपि यतिर्भवेत् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि माथुरे मम मण्डले ॥

तत्र स्नातो नरो देवि अवर्णोऽपि यतिर्भवेत्। पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि माथुरे मम मण्डले॥

Verse 22

यस्तत्र कुरुते स्नानं त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ स्नानमात्रेण मनुजो मुच्यते ब्रह्महत्यया॥

यस्तत्र कुरुते स्नानं त्रिरात्रोपोषितो नरः। स्नानमात्रेण मनुजो मुच्यते ब्रह्महत्यया॥

Verse 23

अथात्र मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति॥ दशाश्वमेधमृषिभिः पूजितं सर्वदा मुदा॥

अथ तत्र प्राणान् विमुच्य स मम लोकं गच्छति। तत् स्थानं ऋषिभिः सदा मुदा पूज्यते, दशाश्वमेधसमं पुण्यं च।

Verse 24

तत्र ये स्नान्ति नियतास्तेषां स्वर्गो न दुर्लभः॥ मथुरापश्चिमे पार्श्वे सततं त्वृषिपूजितम्॥

तत्र ये नियताः स्नान्ति तेषां स्वर्गो न दुर्लभः। मथुरायाः पश्चिमे पार्श्वे तत् तीर्थं सततं ऋषिपूजितम्।

Verse 25

ब्रह्मणा सृष्टिकाले तु मनसा निर्मितं पुरा॥ मानसં नाम तीर्थं तु ऋषिभिः पूजितं पुरा॥

सृष्टिकाले ब्रह्मणा मनसा पुरा निर्मितम्। तत् तीर्थं ‘मानस’ इति ख्यातं, ऋषिभिः पुरा पूजितम्।

Verse 26

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः॥ तीर्थं तु विघ्नराजस्य पुण्यं पापहरं शुभम्॥

तत्र स्नात्वा ये मृताः ते दिवं यान्ति, अपुनर्भवाः कथ्यन्ते। विघ्नराजस्य च तीर्थं पुण्यं पापहरं शुभम्।

Verse 27

यत्र स्नातान्मनुष्यांश्च विघ्नराजो न पीडयेत्॥ अष्टम्यां च चतुर्दश्यां चतुर्थ्यां तु विशेषतः॥

यत्र स्नातान् मनुष्यान् विघ्नराजो न पीडयेत्। अष्टम्यां च चतुर्दश्यां चतुर्थ्यां च विशेषतः।

Verse 28

अविघ्नं कुरुते तस्य सततं पार्वतीसुतः॥ तत्राथ मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति॥

तस्य सततं पार्वतीसुतोऽविघ्नं करोति। तत्र प्राणान् मुञ्चित्वा स मम लोकं गच्छति॥

Verse 29

ततः परे कोटितीर्थे पवित्रं परमं स्मृतम्॥ तत्र वै स्नानमात्रेण गवां कोटिफलं लभेत्॥

ततः परे कोटितीर्थं परमं पवित्रं स्मृतम्। तत्र स्नानमात्रेण गवां कोटिदानफलं लभेत्॥

Verse 30

तथात्र मुंचते प्राणान् लोभमोहविवर्जितः॥ सोमलोकमतिग्रम्य मम लोकं च गच्छति॥

तथात्र लोभमोहविवर्जितः प्राणान् मुञ्चति। सोमलोकमतिग्रम्य स मम लोकं च गच्छति॥

Verse 31

अतः परं शिवक्षेत्रमर्धक्रोशं तु दुष्करम्॥ तत्र स्थितो हरो देवो मथुरां रक्षते सदा॥

अतः परं शिवक्षेत्रमर्धक्रोशं दुष्करं स्मृतम्। तत्र स्थितो हरो देवो मथुरां रक्षते सदा॥

Verse 32

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च माठुरं लभते फलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम लोकं स गच्छति ॥

तत्र स्नात्वा पीत्वा च माठुरं फलं लभेत्। अथात्र प्राणान् मुञ्चित्वा स मम लोकं गच्छति॥

Verse 33

स्वां चाप्यकथयत्तस्यै यथा संयमने मृतः ॥ एवं तौ मथुरां प्राप्य स्नात्वा यामुनतीर्थके ॥

सः स्ववृत्तान्तमपि तस्यै कथयामास—यथा संयमने यमलोकविषये मृतः। एवं तौ मथुरां प्राप्य यामुनतीर्थके स्नात्वा ततः परं जग्मतुः।

Verse 34

सोमतीर्थे तु वसुधे पवित्रे यमुनाम्भसि ॥ यत्र पश्यति मां सोमो द्वापरे युगसंस्थिते ॥

हे वसुधे, सोमतीर्थे तु यामुनाम्भसि पवित्रे—यत्र द्वापरे युगसंस्थिते सोमो मां पश्यति।

Verse 35

तस्मिंस्तीर्थवरे स्नातं न पीडयति विघ्नराट् ॥ विद्यारम्भेषु सर्वेषु यज्ञदानक्रियासु च ॥

तस्मिंस्तीर्थवरे स्नातं विघ्नराट् न पीडयति; सर्वेषु विद्यारम्भेषु यज्ञदानक्रियासु च।

Frequently Asked Questions

What is the primary ethical or philosophical instruction in this Adhyaya?

The chapter’s internal logic presents regulated engagement with sacred landscapes—especially riverine tīrthas—as a form of ethical discipline (niyama) that yields purification (pāpa-kṣaya) and post-mortem ascent (salokatā/apunarbhava). It implies that correct conduct toward the Earth’s hydrology (Yamunā and associated sites) is socially stabilizing and spiritually consequential, using exempla (the queen’s memory-bearing rebirth and the couple’s attainment after bathing) to motivate adherence.

Which chronological or seasonal markers are identified for the practices in this chapter?

A key marker is Kumuda-dvādaśī (a twelfth lunar day named in the narrative) associated with travel and the fatal fall into the Yamunā. The text also highlights specific tithis for Vighnarāja-tīrtha observance: aṣṭamī, caturdaśī, and especially caturthī. Additionally, it prescribes trirātra-upoṣita (three-night fasting) linked to efficacious bathing that is said to remove even brahmahatyā.

How does this chapter address the concept of environmental or terrestrial balance?

Within the Varāha–Pṛthivī frame, the chapter sacralizes a network of water-sites (Yamunā, patanas, and named tīrthas), effectively treating the riverine environment as a moral-ritual infrastructure. By tying human outcomes to disciplined interaction with these waters (snāna, restraint, site-specific rules), the narrative encourages protective attention to Earth’s hydroscape—an indirect ecological ethic where preservation of tīrthas sustains communal practice and cosmological order.

What historical lineages or cultural figures are referenced?

The embedded story references a Kāśīrāja (king of Kāśī) as the queen’s father in a later birth, and it presents royal actors (rājā, rājñī) as exemplars of tīrtha-based merit. It also invokes Brahmā in relation to Mānasatīrtha (said to be manasā nirmita at creation) and Vighnarāja (Gaṇeśa, Pārvatī-suta) as a site-deity ensuring avighna in vidyārambha and ritual acts; ṛṣis are mentioned as perpetual worshippers of certain tīrthas.