Adhyaya 9

Verse 1

ब्रह्मोवाच । यदि सृष्टं मया सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । तदा मूर्तिमिमां त्यक्त्वा भवः सृष्टो मयाऽधुना

ब्रह्मोवाच—यदि मया सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरं सृष्टं, तर्हि इमां मूर्तिं त्यक्त्वा भवः (शिवः) मयाऽधुना सृष्टो भवतु।

Verse 2

पितामहमहत्त्वं स्यात्तथा शीघ्रं विधीयताम् । ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विष्णुना स प्रमोदितः

पितामहमहत्त्वं स्यात्; तथा शीघ्रं विधीयताम्। ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विष्णुना स प्रमोदितः।

Verse 3

महदाश्चर्यजनके संप्राप्तो गिरिमूर्द्धनि । न विचारस्त्वयाकार्यः कर्त्तव्यं ब्रह्मभाषितम्

महदाश्चर्यजनके काले गिरिमूर्द्धनि संप्राप्ते, त्वया विचारो न कार्यः; ब्रह्मभाषितं कर्त्तव्यमेव।

Verse 4

तथेत्युक्त्वा शिवो देवस्तत्रैवांतरधीयत । ब्रह्मा ययौ मेरुशृंगं मनसः शिरसि स्थितम्

“तथेत्य” उक्त्वा शिवो देवस्तत्रैवांतरधीयत। ततः ब्रह्मा मेरुशृङ्गं ययौ, यन्मनसः शिरसि स्थितम्।

Verse 5

तपस्तेपे प्रजानाथो वेदोच्चारणतत्परः । अथर्ववेदोच्चरणं यावच्चक्रे पितामहः

प्रजानाथः पितामहः वेदोच्चारणपरायणः सन् तपः समाचरत्। यावदावश्यकं तावदथर्ववेदोच्चारणं चकार।

Verse 6

मुखाद्रुद्रः समभवद्रौद्ररूपो भवापहः । अर्द्धनारीनरवपुर्दुष्प्रेक्ष्योऽतिभयंकरः

तस्य मुखात् रौद्ररूपो भवापहः रुद्रः समभवत्। अर्द्धनारीनरवपुः दुष्प्रेक्ष्योऽतिभयंकरः।

Verse 7

विभजात्मानमित्युक्त्वा ब्रह्मा चांतर्दधे भयात् । तथोक्तोसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाऽकरोत्

“विभज आत्मानम्” इत्युक्त्वा ब्रह्मा भयात् अन्तर्दधे। तथोक्तः स रुद्रः द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं च अकरोत्।

Verse 8

बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा पुनः । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः

पुरुषत्वं दशधा बिभेद, पुनश्चैकधा अकरोत्। एते एकादश रुद्राः कथिताः त्रिभुवनेश्वराः।

Verse 9

कृत्वा नामानि सर्वेषां देवकार्ये नियोजिताः । विभज्य पुनरीशानी स्वात्मानं शंकराद्विभोः

सर्वेषां नामानि कृत्वा देवकार्येषु नियोजिताः। ततः शंकराद्विभोः स्वात्मानं विभज्य ईशानी पृथगभवत्।

Verse 10

महादेवनियोगेन पितामहमुपस्थिता । तामाह भगवान्ब्रह्मा दक्षस्य दुहिता भव

महादेवनियोगेन सा पितामहमुपागता । तां ब्रह्मा भगवानाह— “दक्षस्य दुहिता भव” ॥

Verse 11

सापि तस्य नियोगेन प्रादुरासीत्प्रजापतेः । नियोगाद्ब्रह्मणो दक्षो ददौ रुद्राय तां सतीम्

तस्य नियोगतः सापि प्रजापतेः सुता बभूव । ब्रह्मणो नियोगाद् दक्षो रुद्राय तां सतीं ददौ ॥

Verse 12

दाक्षीं रुद्रोऽपि जग्राह स्वकीयामेव शूलभृत् । अथ ब्रह्मा बभाषे तं सृष्टिं कुरु सतीपते

दाक्षीं रुद्रोऽपि जग्राह स्वकीयामेव शूलभृत् । अथ ब्रह्मा तमाह— “सृष्टिं कुरु सतीपते” ॥

Verse 13

रुद्र उवाच । सृष्टिर्मया न कर्त्तव्या कर्त्तव्या भवता स्वयम् । पालनं विष्णुना कार्यं संहर्ताऽहं व्यवस्थितः

रुद्र उवाच— “सृष्टिर्मया न कर्तव्या, भवता स्वयमेव सा । पालनं विष्णुना कार्यं, संहर्ताऽहं व्यवस्थितः” ॥

Verse 14

स्थाणुवत्संस्थितो यस्मा त्तस्मात्स्थाणुर्भवाम्यहम्

स्थाणुवत् संस्थितो यस्मात् तस्मात् स्थाणुर्भവाम्यहम् ॥

Verse 15

रजोरूपाः सत्त्वरूपास्तमोरूपाश्च ये नराः । सर्वे ते भवता कार्या गुणत्रयविभागतः

रजोगुणस्वभावाः सत्त्वगुणस्वभावास्तमोगुणस्वभावाश्च ये नराः, तान् सर्वान् त्वया गुणत्रयविभागानुसारतः स्रष्टव्या इति।

Verse 16

यदा ते तामसैः कार्यं तदा रौद्रो भव स्वयम् । यदा ते राजसैः कार्यं तदा त्वं राजसो भव । सात्त्विकैस्ते यदा कार्यं तदा त्वं सात्त्विको भव

यदा ते तामसकार्यं भवति तदा स्वयमेव रौद्रो भव; यदा राजसकार्यं तदा राजसो भव; यदा सात्त्विककार्यं तदा सात्त्विको भव।

Verse 17

ईश्वर उवाच । इत्याज्ञाप्य च ब्रह्माणं स्वयं सृष्ट्यादिकर्मसु । गृहीत्वा तां सतीं रुद्रः कैलासमधितिष्ठति

ईश्वर उवाच—एवं सृष्ट्यादिकर्मसु ब्रह्माणम् आज्ञाप्य, रुद्रः तां सतीं गृहीत्वा कैलासमधितिष्ठति।

Verse 18

दक्षः कालेन महता हरस्यालयमाययौ

दक्षः कालेन महता हरस्यालयम् आययौ।

Verse 19

अथ रुद्रः समुत्थाय कृतवान्गौरवं बहु । ततो यथोचितां पूजां न दक्षो बहु मन्यते

अथ रुद्रः समुत्थाय दक्षाय बहु गौरवं कृतवान्; तथापि यथोचितां पूजां दक्षो बहु न मन्यते।

Verse 20

तदा वै तमसाविष्टः सोऽधिकं ब्राह्मणः शुभः । पूजामनर्घ्यामन्विच्छञ्जगाम कुपितो गृहम्

तदा वै तमसा आविष्टः स शुभोऽपि ब्राह्मणोऽधिकं मानमनर्घ्यां पूजां च अन्विच्छन् कुपितो गृहम् जगाम।

Verse 21

कदाचित्तां गृहं प्राप्तां सतीं दक्षः सुदुर्मनाः । भर्त्रा सह विनिंद्यैनां भर्त्सयामास वै रुषा

कदाचित् सतीं गृहं प्राप्तां दृष्ट्वा दक्षः सुदुर्मनाः, भर्त्रा सह तां विनिन्द्य, रुषा भर्त्सयामास।

Verse 22

पंचवक्त्रो दशभुजो मुखे नेत्रत्रयान्वितः । कपर्द्दी खंडचंद्रोसौ तथासौ नीललोहितः

पञ्चवक्त्रो दशभुजो मुखे नेत्रत्रयान्वितः। कपर्दी खण्डचन्द्रधारी तथा नीललोहितोऽपि सः॥

Verse 23

कपाली शूलहस्तोऽसौ गजचर्मावगुंठितः । नास्य माता न च पिता न भ्राता न च बान्धवः

कपाली शूलहस्तोऽसौ गजचर्मावगुण्ठितः। नास्य माता न च पिता न भ्राता न च बान्धवः॥

Verse 24

सर्पास्थिमंडितग्रीवस्त्यक्त्वा हेमविभूषणम् । भिक्षया भोजनं यस्य कथमन्नं प्रदास्यति

सर्पास्थिमण्डितग्रीवः त्यक्तहेमविभूषणः। भिक्षया भोजनं यस्य स कथमन्नं प्रदास्यति॥

Verse 25

कदाचित्पूर्वतो याति गच्छन्याति स पश्चिमे । दक्षिणस्यां वृषो याति स्वयं याति स चोत्तरे

कदाचित् स पूर्वदिशं याति, गच्छन्नपि पश्चिमं याति। दक्षिणदिशि वृषो याति, स तु स्वयम् उत्तरदिशं याति॥

Verse 26

तिर्यगूर्ध्वमधो याति नैव याति न तिष्ठति । इति चित्रं चरित्रं ते भर्त्तुर्नान्यस्य दृश्यते

स तिर्यगूर्ध्वमधो याति, नैव याति न तिष्ठति। इति ते भर्तुः चित्रं चरित्रं, नान्यस्य दृश्यते॥

Verse 27

निर्गुणः स गुणातीतो निःस्नेहो मूकवत्स्थितः । सर्वज्ञः सर्वगः सर्वः पठ्यते भुवनत्रये

निर्गुणः स गुणातीतो निःस्नेहो मूकवत्स्थितः। सर्वज्ञः सर्वगः सर्वः, पठ्यते भुवनत्रये॥

Verse 28

कदाचिन्नैव जानाति न शृणोति न पश्यति । दैत्यानां दानवानां च राक्षसानां ददाति यः

कदाचिन्नैव जानाति न शृणोति न पश्यति। दैत्यानां दानवानां च राक्षसानां ददाति यः॥

Verse 29

न चास्य च पिता कश्चिन्न च भ्रातास्ति कश्चन । एक एव वृषारूढो नग्नो भ्रमति भूतले

न चास्य कश्चित् पिता, न च कश्चन भ्राता। एक एव वृषारूढो नग्नो भ्रमति भूतले॥

Verse 30

न गृहं न धनं गोत्रमनादिनिधनोव्ययः । स्थिरबुद्धिर्न चैवासौ क्रीडते भुवनत्रये

नास्य गृहं न धनं न गोत्रं; स अनादिनिधनोऽव्ययः। स्थिरबुद्ध्या समायुक्तः स भुवनत्रये क्रीडति॥

Verse 31

कदाचित्सत्यलोके सौ पातालमधितिष्ठति । गिरिसानुषु शेतेऽसावशिवोपि शिवः स्मृतः

कदाचित् सत्यलोकेऽसौ कदाचित् पातालमधितिष्ठति। गिरिसानुषु शेतेऽसावशिवोऽपि शिवः स्मृतः॥

Verse 32

श्रीखंडादीनि संत्यज्य सदा भस्मावगुंठितः । सर्वदेति वचः सत्यं किमन्यत्स प्रदास्यति

श्रीखण्डादीनि संत्यज्य सदा भस्मावगुण्ठितः। ‘सर्वदे’ति वचः सत्यं किमन्यत् स न दास्यति॥

Verse 33

धिक्त्वां जामातरं धिक्तं ययोः स्नेहः परस्परम् । तस्य त्वं वल्लभा भार्या स च प्राणाधिकस्तव

धिक् त्वां जामातरं धिक्तं ययोः स्नेहः परस्परम्। तस्य त्वं वल्लभा भार्या स च प्राणाधिकस्तव॥

Verse 34

न च पित्रास्ति ते कार्यं न मात्रा न सखीषु च । केवलं भर्तृभक्ता त्वं तस्माद्गच्छ गृहान्मम

न च पित्रा अस्ति ते कार्यं न मात्रा न सखीषु च। केवलं भर्तृभक्ता त्वं तस्माद् गच्छ गृहान् मम॥

Verse 35

अन्ये जामातरः सर्वे भर्तुस्तव पिनाकिनः । त्वमद्यैवाशु चास्माकं गृहाद्गच्छ वरं प्रति

अन्ये जामातरः सर्वे साधारणभर्तृयोग्याः; तव तु भर्ता पिनाकी शम्भुः। अतः त्वमद्यैव शीघ्रं अस्माकं गृहाद् निर्गत्य वरं प्रति गच्छ।

Verse 36

तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शंकरप्रिया । विनिंद्य पितरं दक्षं ध्यात्वा देवं महेश्वरम्

तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शंकरप्रिया दक्षं पितरं विनिन्द्य, महेश्वरं देवं ध्यात्वा शिवे एव मनः न्यधात्।

Verse 37

श्वेतवस्त्रा जले स्नात्वा ददाहात्मानमात्मना । याचितस्तु शिवो भर्त्ता पुनर्जन्मांतरे तया

श्वेतवस्त्रधरा जले स्नात्वा स्वेच्छया आत्मानं ददाह। ततः सा अन्यजन्मनि शिवं भर्तारं याचितवती।

Verse 38

पिता मे हिमवानस्तु मेनागर्भे भवाम्यहम् । अत्रांतरे हिमवता तपसा तोषितो हरः । प्रत्यक्षं दर्शनं दत्त्वा हिमवंतं वचोऽब्रवीत्

“हिमवान् मे पिता भवतु, मेनागर्भे च अहं भवामि।” अथान्तरे हिमवतः तपसा हरः प्रसन्नः सन् प्रत्यक्षं दर्शनं दत्त्वा हिमवन्तं वचोऽब्रवीत्।

Verse 39

एषा दत्ता सुता तुभ्यं परिणेष्यामि तामहम् । देवानां कार्य्यसिद्ध्यर्थं गिरिराजो भविष्यसि

“एषा सुता तुभ्यं दत्ता; अहं ताम् परिणेष्यामि। देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं त्वं गिरिराजो भविष्यसि।”

Verse 40

आत्ममूर्त्तौ प्रविष्टां तां ज्ञात्वा देवो महेश्वरः । शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तद्गृहम्

आत्ममूर्तौ प्रविष्टां तां ज्ञात्वा देवो महेश्वरः । कुपितः समुपागत्य दक्षगृहं शशाप तम् ॥

Verse 41

त्यक्त्वा देहमिमं ब्राह्म्यं क्षत्रियाणां कुले भव । स्वायंभुवत्वं संत्यज्य दक्ष प्राचेतसो भव

त्यक्त्वा देहमिमं ब्राह्म्यं क्षत्रियाणां कुले भव । स्वायंभुवत्वं संत्यज्य दक्ष प्राचेतसो भव ॥

Verse 42

स्वस्यां सुतायामूढायां पुत्रमुत्पादयिष्यसि । एवं शप्त्वा महादेवो ययौ कैलासपर्वतम्

स्वस्यां सुतायामूढायां पुत्रमुत्पादयिष्यसि । एवं शप्त्वा महादेवो ययौ कैलासपर्वतम् ॥

Verse 43

स्वायभुवोऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसोऽभवत् । भवानीं स सुतां लब्ध्वा गिरिस्तुष्टो हिमा लयः

स्वायंभुवोऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसोऽभवत् । भवानीं स सुतां लब्ध्वा गिरिस्तुष्टो हिमालयः ॥

Verse 44

मेनापि तां सुतां लब्ध्वा धन्यं मेने गृहाश्रमम् । तां दृष्ट्वा जायमानां च स्वेच्छयैव वराननाम्

मेनापि तां सुतां लब्ध्वा धन्यं मेने गृहाश्रमम् । तां दृष्ट्वा जायमानां च स्वेच्छयैव वराननाम् ॥

Verse 45

मेना हिमवतः पत्नी प्राहेदं पर्वतेश्वरम् । पश्य बालामिमां राजन्राजीवसदृशाननाम्

मेना हिमवतः पत्नी पर्वतेश्वरं प्रत्युवाच— “राजन्, पश्येमां बालां राजीवसदृशाननाम्।”

Verse 46

हिताय सर्वभूतानां जातां च तपसा शुभाम् । सोऽपि दृष्ट्वा महादेवीं तरुणादित्यसन्निभाम्

हिताय सर्वभूतानां तपसा शुभया जाता। तां महादेवीं तरुणादित्यसन्निभां दृष्ट्वा सोऽपि विस्मितोऽभवत्॥

Verse 47

कपर्दिनीं चतुर्वक्त्रां त्रिनेत्रामतिलालसाम् । अष्टहस्तां विशालाक्षीं चंद्रावयवभूषणाम्

कपर्दिनीं चतुर्वक्त्रां त्रिनेत्रामतिलालसाम्। अष्टहस्तां विशालाक्षीं चन्द्रावयवभूषणाम्॥

Verse 48

प्रणम्य शिरसा भूमौ तेजसा तु सुविह्वलः । भीतः कृतांजलिः स्तब्धः प्रोवाच परमेश्वरीम्

प्रणम्य शिरसा भूमौ तेजसा तु सुविह्वलः। भीतः कृताञ्जलिः स्तब्धः प्रोवाच परमेश्वरीम्॥

Verse 49

हिमवानुवाच । का त्वं देवि विशालाक्षि शंस मे संशयो महान्

हिमवानुवाच— का त्वं देवि विशालाक्षि? शंस मे; संशयो महान्॥

Verse 50

देव्युवाच । मां विद्धि परमां शक्तिं महेश्वरसमाश्रयाम् । अनन्यामव्ययामेकां यां पश्यंति मुमुक्षवः

देव्युवाच—मां विद्धि परमां शक्तिं महेश्वरसमाश्रयाम्। अनन्यामव्ययामेकां यां पश्यन्ति मुमुक्षवः॥

Verse 51

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे रूपमैश्वरम् । एतावदुक्त्वा विज्ञानं दत्त्वा हिमवते स्वयम्

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे रूपमैश्वरम्। एतावदुक्त्वा विज्ञानं दत्त्वा हिमवते स्वयम्॥

Verse 52

सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोबिंबं निराकुलम् । ज्वाला मालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम्

सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोबिंबं निराकुलम्। ज्वालामालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम्॥

Verse 53

दंष्ट्राकरालमुद्धर्षं जटामंडलमंडितम् । प्रशांतं सौम्यवदनमनंताश्चर्यसंयुतम्

दंष्ट्राकरालमुद्धर्षं जटामण्डलमण्डितम्। प्रशान्तं सौम्यवदनमनन्ताश्चर्यसंयुतम्॥

Verse 54

चंद्रावयवलक्ष्माणं चंद्रकोटिसमप्रभम् । किरीटिनं गदाहस्तं नुपुरैरुपशोभितम्

चन्द्रावयवलक्ष्माणं चन्द्रकोटिसमप्रभम्। किरीटिनं गदाहस्तं नूपुरैरुपशोभितम्॥

Verse 55

दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् । शंखचक्रधरं काम्यं त्रिनेत्रं कृत्तिवाससम्

दिव्यमाल्यांबरविभूषितं दिव्यगन्धानुलेपनम् । शंखचक्रधरं रम्यं त्रिनेत्रं कृत्तिवाससम् ॥

Verse 56

अंडस्थं चांडबाह्यस्थं बाह्यमभ्यंतरं परम् । सर्वशक्तिमयं शुभ्रं सर्वालंकारसंयुतम्

अण्डस्थं चाण्डबाह्यस्थं बाह्यमभ्यन्तरं परम् । सर्वशक्तिमयं शुभ्रं सर्वालंकारसंयुतम् ॥

Verse 57

ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रयोगीन्द्रैर्वन्द्यमान पदांबुजम् । सर्वतः पाणिपादांतं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्

ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रयोगीन्द्रैर्वन्द्यमानपदाम्बुजम् । सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ॥

Verse 58

सर्वमावृत्य तिष्ठंतं ददर्श परमेश्वरम् । दृष्ट्वा नन्दीश्वरं देवं देव्या महेश्वरं परम्

सर्वमावृत्य तिष्ठन्तं ददर्श परमेश्वरम् । दृष्ट्वा नन्दीश्वरं देवं देव्या सह महेश्वरम् ॥

Verse 59

भयेन च समाविष्टः स राजा हृष्टमानसः । आत्मन्याधाय चात्मानमोंकारं समनुस्मरन्

भयेन समाविष्टोऽपि स राजा हृष्टमानसः । आत्मन्याधाय चात्मानम् ओंकारं समनुस्मरन् ॥

Verse 60

नाम्नामष्टसहस्रेण स्तुत्वाऽसौ हिम वान्गिरिः

ततः स हिमवान् गिरिराजः नाम्नामष्टसहस्रेण देवीं स्तुत्वा समर्चयामास।

Verse 61

भूयः प्रणम्य भूतात्मा प्रोवाचेदं कृतांजलिः । यदेतदैश्वरं रूपं जातं ते परमेश्वरि

भूयः प्रणम्य भूतात्मा कृताञ्जलिः प्रोवाच— “परमेश्वरि, यदेतद् ऐश्वर्यरूपं ते जातम्।”

Verse 62

भीतोऽस्मि सांप्रतं दृष्ट्वा तत्त्वमन्यत्प्रदर्शय । एवमुक्ता च सा देवी तेन शैलेन पार्वती

“सांप्रतं दृष्ट्वा भीतोऽस्मि; तत्त्वमन्यत् प्रदर्शय।” इत्युक्ता सा देवी पार्वती तेन शैलेन।

Verse 63

संहृत्य दर्शयामास स्वरूपमपरं परम् । नीलोत्पलदलप्रख्यं नीलोत्पलसुगंधिकम्

तद्रूपं संहृत्य सा देवी स्वरूपमपरं परं दर्शयामास— नीलोत्पलदलप्रख्यं नीलोत्पलसुगन्धिकम्।

Verse 64

द्विनेत्रं द्विभुजं सौम्यं नीलालकविभूषितम् । रक्तपादांबुजतलं सुरक्तकरपल्लवम्

द्विनेत्रं द्विभुजं सौम्यं नीलालकविभूषितम्। रक्तपादाम्बुजतलं सुरक्तकरपल्लवम्॥

Verse 65

श्रीमद्विशालसद्वृत्तं ललाटतिलकोज्ज्वलम् । भूषितं चारुसर्वांगं भूषणैरतिकोमलम्

श्रीमद्विशालसद्वृत्तं सुललाटतिलकोज्ज्वलम् । चारुसर्वाङ्गभूषाढ्यं भूषणैरतिसुकुमारम् ॥

Verse 66

दधानं चोरसा मालां विशालां हेमनिर्मिताम् । ईषत्स्मितं सुबिंबोष्ठं नूपुरारावशोभितम्

उरसा विशालां मालां हेमनिर्मितां दधती । ईषत्स्मितसुबिम्बोष्ठा नूपुरारावशोभिता ॥

Verse 67

प्रसन्नवदनं दिव्यं चारुभ्रूमहिमास्पदम् । तदीदृशं समालोक्य स्वरूपं शैलसत्तमः । भयं संत्यज्य हृष्टात्मा बभाषे परमेश्वरीम्

प्रसन्नवदनं दिव्यं चारुभ्रूमहिमास्पदम् । तादृशं रूपमालोक्य शैलसत्तमः । भयं संत्यज्य हृष्टात्मा बभाषे परमेश्वरीम् ॥

Verse 68

हिमवानुवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलाः क्रियाः । यन्मे साक्षात्त्वमव्यक्ता प्रसन्ना दृष्टिगोचरा । इदानीं किं मया कार्यं तन्मे ब्रूहि महेश्वरि

हिमवानुवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलाः क्रियाः । यन्मे साक्षात्त्वमव्यक्ता प्रसन्ना दृष्टिगोचरा । इदानीं किं मया कार्यं तन्मे ब्रूहि महेश्वरि ॥

Verse 69

महेश्वर्युवाच । शिवपूजा त्वया कार्या ध्यानेन तपसा सदा । अहं तस्मै प्रदातव्या केनचित्कारणेन वै

महेश्वर्युवाच । शिवपूजा त्वया कार्या ध्यानेन तपसा सदा । अहं तस्मै प्रदातव्या केनचित्कारणेन वै ॥

Verse 70

यादृशस्तु त्वया दृष्टो ध्येयो वै तादृशस्त्वया । एक एव शिवो देवः सर्वाधारो धराधरः

यादृशस्त्वया दृष्टः स एव ध्येयः सदा भवेत्। एक एव शिवो देवः सर्वाधारो धराधरः॥

Verse 71

सारस्वत उवाच । तपश्च कृतवान्रुद्रः समागम्य हिमाचलम् । तस्योमा परमां भक्तिं चकार शिवसंनिधौ

सारस्वत उवाच— तपः कृतवान् रुद्रः समागम्य हिमाचलम्। तत्रोमा परमां भक्तिं चकार शिवसंनिधौ॥

Verse 72

देवकार्येण केनापि देवो वै ज्ञापितः प्रभुः । उपयेमे हरो देवीमुमां त्रिभुवनेश्वरीम्

देवकार्येण केनापि प्रभुः देवोऽभिज्ञापितः। उपयेमे हरो देवीम् उमां त्रिभुवनेश्वरीम्॥

Verse 73

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः । विनिंद्य पूर्ववैरेण गंगाद्वारेऽयजद्धरिम्

स शप्तः शम्भुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः। विनिन्द्य पूर्ववैरेण गङ्गाद्वारेऽयजद्धरिम्॥

Verse 74

देवाश्च यज्ञभागार्थमाहूता विष्णुना स्वयम् । सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुंगवाः

देवाश्च यज्ञभागार्थं विष्णुना स्वयमाहूताः। सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः॥

Verse 75

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शंकरेण विनाऽगतम् । दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनाऽगतम् । दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत् ॥

Verse 76

दधीचिरुवाच । ब्रह्माद्यास्तु पिशाचांता यस्याज्ञानुविधायिनः । स हि वः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते

दधीचिरुवाच । ब्रह्माद्यास्तु पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः । स हि वः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते ॥

Verse 77

दक्ष उवाच । सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः । न मंत्रा भार्यया सार्द्धं शंकरस्येति नेष्यते

दक्ष उवाच । सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः । न मंत्रा भार्यया सार्द्धं शंकरस्येति नेष्यते ॥

Verse 78

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः । शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः । शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम् ॥

Verse 79

यतः प्रवृत्तिर्विश्वात्मा यश्चासौ भुवनेश्वरः । न त्वं पूजयसे रुद्रं देवैः संपूज्यते हरः

यतः प्रवृत्तिर्विश्वात्मा यश्चासौ भुवनेश्वरः । न त्वं पूजयसे रुद्रं देवैः संपूज्यते हरः ॥

Verse 80

दक्ष उवाच । अस्थिमालाधरो नग्नः संहर्ता तामसो हरः । विषकंठः शूलहस्तः कपाली नागवेष्टितः

दक्ष उवाच—अस्थिमालाधरो नग्नः संहर्ता तामसो हरः। विषकण्ठः शूलहस्तः कपाली नागवेष्टितः॥

Verse 81

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्योऽसौ सनातनः । सत्त्वात्मकोऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु

ईश्वरः खलु जगत्स्रष्टा प्रभुः सोऽसौ सनातनः। सत्त्वात्मकोऽसौ भगवान् सर्वकर्मसु पूज्यते॥

Verse 82

दधीचिरुवाच । किं त्वया भगवानेष सहस्रांशुर्न दृश्यते । सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः

दधीचिरुवाच—किं त्वया न दृश्यतेऽयं भगवान् सहस्रांशुः। सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः॥

Verse 83

एष रुद्रो महादेवः कपर्द्दी चाग्रणीर्हरः । आदित्यो भगवान्सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः

एष रुद्रो महादेवः कपर्दी चाग्रणीर्हरः। आदित्यो भगवान् सूर्यः नीलग्रीवो विलोहितः॥

Verse 85

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः । बाढमित्यब्रुवन्दक्षं तस्य साहाय्यकारिणः

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः। ‘बाढम्’ इत्यब्रुवन् दक्षं तस्य साहाय्यकारिणः॥

Verse 86

तपसाविष्टमनसो न पश्यंति वृषध्वजम् । सहस्रशोऽथ शतशो बहुशोऽथ य एव हि

तपसाविष्टचित्ताः ते वृषध्वजं न पश्यन्ति; स हि सहस्रशः शतशश्च बहुधा एव विराजते।

Verse 87

देवांश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः । नापश्यन्देवमीशानमृते नारायणं हरिम्

वासवादयः सर्वे देवाः भागार्थमागताḥ; ईशानं देवं नापश्यन्, नारायणं हरिमेव ददृशुः।

Verse 88

रुद्रं क्रोधपरं दृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मासनाद्ययौ । अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम्

क्रोधपरं रुद्रं दृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मासनात् उत्थाय ययौ; भगवति अन्तर्हिते दक्षो नारायणं हरिमाश्रितवान्।

Verse 89

रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम् । प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षोऽथ निर्भयः

जगतां रक्षकं देवं स स्वयमेव शरणं जगाम; अथ दक्षो निर्भयः सन् तं यज्ञं पुनः प्रवर्तयामास।

Verse 90

रक्षको भगवान्विष्णुः शरणागतरक्षकः । पुनः प्राहाध्वरे दक्षं दधीचो भगवन्नृप

रक्षको भगवान् विष्णुः शरणागतवत्सलः; अथाध्वरे दधीचो भूयः दक्षं प्राह—भगवन् नृप।

Verse 91

निर्भयः शृणु दक्ष त्वं यज्ञभंगो भवि ष्यति । अपूज्यपूजनाद्दक्ष पूज्यस्य च विवर्जनात्

निर्भयः शृणु दक्ष त्वं—यज्ञभङ्गो भविष्यति। अपूज्यस्य पूजनात्, पूज्यस्य च विवर्जनात्॥

Verse 92

नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः । असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता

नरः पापं महद् प्राप्नोति, नात्र संशयः। असतां प्रग्रहो यत्र, सतां चैव विमानता॥

Verse 93

दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः । एवमुक्त्वा स विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः

दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः। एवमुक्त्वा स विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः॥

Verse 94

यस्माद्बहिष्कृतो देवो भवद्भिः परमेश्वरः । भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वेऽपीश्वरविद्विषः

यस्माद् बहिष्कृतो देवो भवद्भिः परमेश्वरः। भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वेऽपीश्वरविद्विषः॥

Verse 95

मिथ्यारीतिसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रभाषिणः । प्राप्ते कलियुगे घोरे कलिजैः किल पीडिताः

मिथ्यारीतिसमाचाराः मिथ्याज्ञानप्रभाषिणः। प्राप्ते कलियुगे घोरे कलिजैः किल पीडिताः॥

Verse 96

कृत्वा तपोबलं घोरं गच्छध्वं नरकं पुनः । भविष्यति हृषीकेशः स्वामी वोऽपि पराङ्मुखः

घोरं तपोबलं कृत्वापि यूयं पुनर्नरकं गमिष्यथ; हृषीकेशोऽपि स्वामी भवतां पराङ्मुखो भविष्यति।

Verse 97

सारस्वत उवाच । एवमुक्त्वा स ब्रह्मर्षिर्विरराम तपोनिधिः । जगाम मनसा रुद्रमशेषाध्वरनाशनम्

सारस्वत उवाच—एवमुक्त्वा स ब्रह्मर्षिस्तपोनिधिर्विरराम; ततः स मनसा रुद्रं जगाम, दूषिताध्वरनाशनम्।

Verse 98

एतस्मिन्नंतरे देवी महादेवं महेश्वरम् । गत्वा विज्ञापयामास ज्ञात्वा दक्षमखं शिवा

एतस्मिन्नन्तरे देवी शिवा दक्षमखं ज्ञात्वा महादेवं महेश्वरं गत्वा तं विज्ञापयामास।

Verse 99

देव्युवाच । दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि । तेन त्वं दूषितः पूर्वमहं चातीव दुःखिता । विनाशयस्व तं यज्ञं वरमेनं वृणोम्यहम्

देव्युवाच—दक्षो मे पिता पूर्वजन्मनि यज्ञेन यजते; तेन त्वं पूर्वं दूषितोऽसि, अहं चातिदुःखिता। तं यज्ञं विनाशय; एष वरः मया वृतः।

Verse 100

सारस्वत उवाच । एवं विज्ञापितो देव्या देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया

सारस्वत उवाच—एवं देव्याः विज्ञापितो देवदेवो महेश्वरः, दक्षयज्ञजिघांसया सहसा रुद्रं ससर्ज।

Verse 101

सहस्रशिरसं क्रूरं सहस्राक्षं महाभुजम् । सहस्रपाणिं दुर्द्धर्षं युगांतानलसन्निभम्

सहस्रशिरसं क्रूरं सहस्राक्षं महाभुजम् । सहस्रपाणिं दुर्द्धर्षं युगान्तानलसन्निभम् ॥

Verse 102

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शंखचक्रधरं प्रभुम् । दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शंखचक्रधरं प्रभुम् । दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम् ॥

Verse 103

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् । स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृतांजलिः

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् । स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥

Verse 104

तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शमस्तु तं । विनिन्द्य मां स यजते गंगाद्वारे गणेश्वर

तमाह—दक्षस्य मखं विनाशय, शमस्तु तम् । विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे, गणेश्वर ॥

Verse 105

ततो बंधप्रमुक्तेन सिंहेनेव च लीलया । वीरभद्रेण दक्षस्य नाशार्थं रोम चोद्धुतम्

ततो बन्धप्रमुक्तेन सिंहेनेव च लीलया । वीरभद्रेण दक्षस्य नाशार्थं रोम चोद्धुतम् ॥

Verse 106

रोम्णा सहस्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता । रोमजा इति विख्यातास्तत्र साहाय्यकारिणः

तस्य धीमतः रोम्णा सहस्रशो रुद्राः निसृष्टाः। ते ‘रोमजाः’ इति विख्याताः तत्र तस्य साहाय्यकारिणोऽभवन्॥

Verse 107

शूलशक्तिगदाहस्ता दण्डोपलकरास्तथा । कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश

शूलशक्तिगदाहस्ताः दण्डोपलकरास्तथा। कालाग्निरुद्रसंकाशा दिशो दश नादयन्ति स्म॥

Verse 108

सर्वे वृषसमारूढाः सभा र्याश्चातिभीषणाः । समाश्रित्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति

सर्वे वृषसमारूढाः सभार्याश्चातिभीषणाः। गणश्रेष्ठं समाश्रित्य ययुर्दक्षमखं प्रति॥

Verse 109

देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगीतिनादितम् । वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभि नादितम्

देवाङ्गनासहस्राढ्यं अप्सरोगीतिनादितम्। वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम्॥

Verse 110

दृष्ट्वा दक्षं समासीनं देवैब्रह्मर्षिभिः सह । उवाच स वृषारूढो दक्षं वीरः स्मयन्निव

दक्षं देवैर्ब्रह्मर्षिभिः सह समासीनं दृष्ट्वा। स वृषारूढो वीरः स्मयन्निव दक्षमुवाच॥

Verse 111

वयं ह्यचतुराः सर्वे शर्वस्यामितते जसः । भागार्थलिप्सया प्राप्ता भागान्यच्छ त्वमीप्सितान्

वयं सर्वे ह्यचतुराः शर्वस्यामिततेजसः पुरः। भागार्थलिप्सया प्राप्ताः, भागान् यथेष्टं त्वमेव नः प्रयच्छ॥

Verse 112

भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् । ततो वयं विनिश्चित्य करिष्यामो यथोचितम्

भागो भवद्भ्यो देय इति स्पष्टं कथ्यताम्, नास्मभ्यमिति च। ततः वयं विनिश्चित्य यथोचितं करिष्यामः॥

Verse 113

एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरःसराः

एवं गणेशेनोक्ताः प्रजापतिपुरःसराः प्रत्युवाचुः।

Verse 114

देवा ऊचुः । प्रमाणं नो विजानीथ भागं मंत्रा इति धुवम्

देवा ऊचुः—मन्त्राः एव नो विजानन्ति प्रमाणं भागविधौ; इति ध्रुवम्॥

Verse 115

मंत्रा ऊचुः । सुरा यूयं तमोभूतास्तमोपहतचेतसः । ये नाध्वरस्य राजानं पूजयेयुर्महेश्वरम्

मन्त्राः ऊचुः—हे सुराः, यूयं तमोभूताः तमोपहतचेतसः। येऽध्वरस्य राजानं महेश्वरं न पूजयथ॥

Verse 116

ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वदेवतनुर्हरः । गण उवाच । पूज्यते सर्वयज्ञेषु कथं दक्षो न पूजयेत्

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रभुः, हरः सर्वदेवतनुः। गण उवाच—सर्वयज्ञेषु स पूज्यते; कथं तर्हि दक्षो न पूजयेत्?

Verse 117

मंत्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः । यस्मादसह्यं तस्मान्नो नाशयाम्यद्य गर्वितम्

बलगर्वितैः युष्माभिः मन्त्राः प्रमाणं न कृताः। यस्मादिदं असह्यं जातं, तस्मादद्य वो गर्वं नाशयामि।

Verse 118

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां देवोऽहन्गणपुंगवः । गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः

इत्युक्त्वा स देवो गणपुङ्गवः यज्ञशालां ताम् अहन्। गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपान् उत्पाट्य चिक्षिपुः।

Verse 119

प्रस्तोतारं सहोतारमध्वर्युं च गणेश्वरः । गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गंगास्रोतसि चिक्षिपुः

प्रस्तोतारं सहोतारम् अध्वर्युं च गणेश्वराः। गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गास्रोतसि चिक्षिपुः।

Verse 120

वीरभद्रोऽपि दीप्तात्मा वज्रयुक्तं करं हरेः । व्यष्टंभयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्

वीरभद्रोऽपि दीप्तात्मा अदीनात्मा हरेः वज्रयुक्तं करं व्यष्टम्भयत्; तथैवान्येषां दिवौकसां करानपि न्यवारयत्।

Verse 121

भगनेत्रे तथोत्पाट्य कराग्रेणैव लीलया । निहत्य मुष्टिना दंडैः सप्ताश्वं च न्यपातयत्

भगस्य नेत्रे कराग्रैरेव लीलया समुत्पाट्य, मुष्टिना दण्डं निहत्य, सप्ताश्वमपि न्यपातयत्।

Verse 122

तथा चंद्रमसं देवं पादांगुष्ठेन लीलया । धर्षयामास वलवान्स्मयमानो गणेश्वरः

तथा स्मयमानो बलवान् गणेश्वरः पादाङ्गुष्ठेनैव लीलया चन्द्रमसं देवं धर्षयामास स्तम्भयामास च।

Verse 123

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया । जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वरान्

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य च लीलया, पादेन मूर्ध्नि जघान मुनीनपि मुनीश्वरान्।

Verse 124

तथा विष्णुं सगरुडं समायातं महाबलः । विव्याध निशितैर्बाणैः स्तंभयित्वा सुदर्शनम्

तथा सगरुडं विष्णुं समायातं महाबलः; सुदर्शनं स्तम्भयित्वा निशितैर्बाणैर्विव्याध।

Verse 125

ततः सहस्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान्बहून् । वैनतेयादभ्यधिकान्गरुडं ते प्रदुद्रुवुः

ततः भद्रः सहस्रशो गरुडान् बहून् ससर्ज; वैनतेयादभ्यधिकाः ते गरुडाः गरुडमेव प्रदुद्रुवुः।

Verse 126

तान्दृष्ट्वा गरुडो धीमान्पलायनपरोऽभवत् । तत्स्थितो माधवो वेगाद्यथा गौः सिंहपीडिता

तान् दृष्ट्वा गरुडो धीमान् पलायनपरः अभवत्; तत्र स्थितो माधवो वेगात् कम्पितोऽभूत्—यथा सिंहपीडिता गौः।

Verse 127

अंतर्हिते वैनतेये विष्णौ च पद्मसंभवः । आगत्य वारयामास वीरभद्रं शिवप्रियम्

अन्तर्हिते वैनतेये विष्णौ च, पद्मसम्भवः आगत्य शिवप्रियं वीरभद्रं वारयामास।

Verse 128

प्रसादयामास स तं गौरवात्परमेष्ठिनः । तेऽदृश्यं नैव जानंति रुद्रं तत्रागतं सुराः

परमेष्ठिनो गौरवात् स तं प्रसादयामास; तत्रागताः सुरा अदृश्यं रुद्रं नैव जानन्ति।

Verse 129

स देवो विष्णुना ज्ञातो ब्रह्मणा च दधीचिना । तुष्टाव भगवान्ब्रह्मा दक्षो विष्णुदिवौकसः

स देवो विष्णुना ज्ञातो ब्रह्मणा च दधीचिना; ततः भगवान् ब्रह्मा दक्षो विष्णुभक्ता दिवौकसश्च तं तुष्टुवुः।

Verse 130

विशेषात्पार्वतीं देवीमीश्वरार्द्धशरीरिणीम् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः

विशेषात् ईश्वरार्धशरीरिणीं देवीं पार्वतीं दक्षः कृताञ्जलिः प्रणम्य नानाविधैः स्तोत्रैः स्तुतवान्।

Verse 131

ततो भगवती प्राह प्रहसंती महेश्वरम् । त्वमेव जगतः स्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः

ततः सा भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम् उवाच— त्वमेव जगतः स्रष्टा संहर्ता रक्षकश्चैव।

Verse 132

अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौ कसः । ततः प्रहस्य भगवान्कर्पद्दी नीललोहितः । उवाच प्रणतान्देवान्दक्षं प्राचेतसं हरः

दक्षश्च देवाश्च सर्वे भगवतोऽनुग्रहयोग्याः। ततः प्रहस्य भगवान् नीललोहितो हरः प्रणतान् देवान् दक्षं च प्राचेतसमुवाच।

Verse 133

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् । संपूज्यः सर्वयज्ञेषु प्रथमं देवकर्मणि

गच्छध्वं देवताः सर्वाः; प्रसन्नो भवतामहम्। सर्वयज्ञेषु च प्रथमं देवकर्मणि संपूज्यः अहमेव।

Verse 134

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् । त्यक्त्वा लोकेषणामेनां मद्भक्तो भव यत्नतः

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम्। लोकेषणामिमां त्यक्त्वा मद्भक्तो भव यत्नतः।

Verse 135

भविष्यसि गणेशानः कल्पांतेऽनुग्रहान्मम । तावत्तिष्ठ ममादेशात्स्वाधिकारेषु निर्वृतः । इत्युक्त्वाऽदर्शनं प्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः

कल्पान्ते मम अनुग्रहात् गणेशानो भविष्यसि। तावत् ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतस्तिष्ठ। इत्युक्त्वा अमिततेजाः स दक्षस्यादर्शनं गतः।

Verse 136

दधीचिना शिवो दृष्टो विज्ञप्तः शापमोचने । कथं शापं मया दत्तं तरिष्यंति तवाज्ञया

दधीचिः शिवं दृष्ट्वा शापमोचनार्थं विज्ञापयामास—“मया दत्तं शापं तवाज्ञया कथं ते तरिष्यन्ति?”

Verse 137

शिव उवाच । भविष्यंति त्रयी बाह्याः संप्राप्ते तु कलौ युगे । पठिष्यंति च ये वेदास्ते विप्राः स्वर्गगामिनः

शिव उवाच—कलियुगे संप्राप्ते त्रयीबाह्याः भविष्यन्ति; ये तु विप्राः वेदान् पठन्ति जपन्ति च, ते स्वर्गगामिनः।

Verse 138

आगमा विष्णुरचिताः पठ्यन्ते ये द्विजातिभिः । तेपि स्वर्गं प्रयास्यंति मत्प्रसादान्न संशयः

विष्णुरचिताः आगमाः ये द्विजातिभिः पठ्यन्ते, तेऽपि मत्प्रसादात् स्वर्गं प्रयास्यन्ति—न संशयः।

Verse 139

कलिकालप्रभावेन येषां पाठो न विद्यते । गृहस्थधर्माचरणं कर्तव्यं मम पूजनम्

कलिकालप्रभावेन येषां पाठो न विद्यते, तैः गृहस्थधर्माचरणं कर्तव्यं, मम पूजनं च।

Verse 140

अवश्यं च मया कार्यं तेषां पापविमोचनम् । भिक्षां भ्रमामि मध्याह्ने अतीते भस्मगुंठितः

तेषां पापविमोचनं मया अवश्यं कार्यम्। मध्याह्नातीतकाले भस्मगुण्ठितो भिक्षार्थं भ्रमामि।

Verse 141

जटाजूटधरः शांतो भिक्षापात्रकरो द्विजः । यो ददाति च मे भिक्षां स्वर्गं याति स मानवः

जटाजूटधरो धीरः शान्तचित्तो द्विजो भिक्षापात्रधारकः। यो ममैतस्मिन् रूपे भिक्षां ददाति, स नरः स्वर्गं गच्छति॥

Verse 142

उपानहौ वा च्छत्रं वा कौपीनं वा कमंडलुम् । यो ददाति तपस्विभ्यो नरो मुक्तः स पातकैः । दधीचेः स वरान्दत्त्वा वभाषे सह विष्णुना

उपानहौ वा छत्रं वा कौपीनं वा कमण्डलुम्। यो ददाति तपस्विभ्यः स नरः पातकैर्मुक्तः॥ दधीचेः स वरान् दत्त्वा विष्णुना सहैवमब्रवीत्॥

Verse 143

रुद्र उवाच । यस्ते मित्रं स मे मित्रं यस्ते रिपुः स मे रिपुः । यस्त्वां पूजयते विष्णो स मां पूजयते ध्रुवम्

रुद्र उवाच—यस्ते मित्रं स मे मित्रं, यस्ते रिपुः स मे रिपुः। यस्त्वां पूजयते विष्णो स मां पूजयते ध्रुवम्॥

Verse 144

यः स्तौति त्वां स मां स्तौति प्रियो यस्ते स मे प्रियः । अहं यत्र च तत्र त्वं नास्ति भेदः परस्परम्

यः स्तौति त्वां स मां स्तौति, प्रियो यस्ते स मे प्रियः। अहं यत्र च तत्र त्वं, नास्ति भेदः परस्परम्॥

Verse 145

कृष्ण उवाच । एवमेतत्परं देव वक्तव्यं यत्तथैव तत् । अर्द्धनारीनरवपुर्यदा दृष्टो मया पुरा

कृष्ण उवाच—एवमेतत् परं देव, यदुक्तं तव तत्तथा। अर्द्धनारीनरवपुः पुरा मया यदा दृष्टम्…॥

Verse 146

नेयं नारी मया दृष्टा दृष्टं रूपं किलात्मनः । शंखचक्रगदाहस्तं वनमालाविभूषितम्

नेयं नारी मया दृष्टा; स्वात्मरूपमेव किल मया दृष्टम्—शङ्खचक्रगदाधरं वनमालाविभूषितम्।

Verse 147

श्रीवत्सांकं पीतवस्त्रं कौस्तुभेन विराजि तम् । द्वितीयार्द्धं मया दृष्टं शूलहस्तं त्रिलोचनम्

श्रीवत्साङ्कं पीतवस्त्रं कौस्तुभेन विराजितम्; द्वितीयार्धं मया दृष्टं त्रिलोचनं शूलहस्तम्।

Verse 148

चंद्रावयवसंयुक्तं जटाजूटकपालिनम् । एकीभावं प्रपन्नोहं यथा पूर्वं तथाऽधुना । न मां गौरी प्रपश्येत प्रपश्यामि तथैव च

चन्द्रावयवसंयुक्तं जटाजूटकपालिनम् मया दृष्टम्। एकीभावं प्रपन्नोऽहं यथा पूर्वं तथाऽधुना; न मां गौरी प्रपश्येत, प्रपश्यामि तथैव च।

Verse 149

ईश्वर उवाच । आवयोरंतरं नास्ति चैकरूपावुभावपि । यो जानाति स जानाति सत्यलोकं स गच्छति

ईश्वर उवाच—आवयोरन्तरं नास्ति; चैकरूपावुभावपि। यो जानाति स जानाति; सत्यलोकं स गच्छति।

Verse 150

इत्युक्त्वा स ययौ तत्र कैलासं पर्वतोत्तमम् । कृष्णोपि मंदरं प्राप्तो देवकार्येण केनचित्

इत्युक्त्वा स ततो ययौ कैलासं पर्वतोत्तमम्। कृष्णोऽपि मन्दरं प्राप्तो देवकार्येण केनचित्।

Verse 151

अत्रांतरे दैत्यराजो महादेवप्रसादतः । हिरण्यनेत्रतनयो बाधतेसौ जगत्त्रयम्

अत्रान्तरे महादेवप्रसादात् दैत्यराजो हिरण्यनेत्रतनयः जगत्त्रयं बाधितुम् आरब्धवान्।

Verse 152

अमरत्वं हराल्लब्ध्वा कामांधो नैव पश्यति । हरांगधारिणीं देवीं दिव्यरूपां सुलोचनाम्

हरात् अमरत्वं लब्ध्वा कामान्धः स न पश्यति हराङ्गधारिणीं देवीं दिव्यरूपां सुलोचनाम्।

Verse 153

ममेति स च जानाति याचते च हरं प्रति । हरोऽपि कार्यव्यसनस्त्यक्त्वा कैलासपर्वतम्

ममेति स ज्ञात्वा हरं प्रति याचते; हरोऽपि कार्यव्यसनात् कैलासपर्वतं त्यक्त्वा निर्गतः।

Verse 154

मंदरं समनुप्राप्तो देवं द्रष्टुं जनार्द्दनम् । परस्परं समालोच्यामुंचद्देवीं स मंदरे

मन्दरं समनुप्राप्तः स जनार्दनं देवं द्रष्टुम्; परस्परं समालोच्य स मन्दरे देवीं मुमोच।

Verse 155

नारायणगृहे देवी स्थिता देवीगणैर्वृता । अत्रांतरे गौतमस्तु गोवधान्मलिनीकृतः

नारायणगृहे देवी देवीगणैर्वृता स्थिता; अत्रान्तरे गौतमस्तु गोवधात् मलिनीकृतः।

Verse 156

पवित्रीकरणायास्य भिक्षुरूपधरो हरः । गौतमस्य गृहं प्राप्तो मंदरं चांधको गतः

पावनार्थं हरः भिक्षुरूपं धारयित्वा गौतमस्य गृहं प्राप्तः; अन्धकश्च मन्दरं गिरिं गतः।

Verse 157

ययाचे पार्वतीं दुष्टो युद्धं चक्रे स विष्णुना । हारितं तु गणैः सर्वैर्देवीं दैत्यो न पश्यति

दुष्टोऽन्धकः पार्वतीं ययाचे, ततः स विष्णुना सह युद्धं चकार; सर्वैर्गणैर्देवी हृतत्वात् दैत्यो न तां पश्यति।

Verse 158

स्त्रीरूपधारी कृष्णोऽसौ गौरीं रक्षति मंदिरे । गौरीणां तु शतं चक्रे हरिस्तत्र स मायया

स्त्रीरूपधारी कृष्णोऽसौ मन्दिरे गौरीं रक्षति; तत्र हरिः स्वमायया गौरीणां शतं चकार।

Verse 159

विष्णोर्देहसमुद्भूता दिव्यरूपा वरस्त्रियः । अन्धको नैव जानाति कैषा गौरी नु पार्वती

विष्णोर्देहसमुद्भूताः दिव्यरूपा वरस्त्रियः; अन्धको न जानाति कासु गौरी, कासु पार्वती।

Verse 160

विलंबस्तत्र सञ्जातो मोहितो विष्णुमायया । तावच्छिवः समायातः कृत्वा गौतमपावनम्

तत्र विष्णुमायया मोहितस्य विलम्बः सञ्जातः; तावच्छिवः गौतमपावनं कृत्वा समायातः।

Verse 161

भिक्षामात्रेण चान्नेन गौतमो निर्मलीकृतः । सोंधकेन तदा युद्धं चक्रे रुद्रोऽपि कोपितः

भिक्षामात्रेण चान्नेन गौतमो निर्मलीकृतः। तदा सोंधकेन सह युद्धं चक्रे कोपितो रुद्रोऽपि॥

Verse 162

अमरोऽसौ हराज्जातः शूले प्रोतः सुदारुणे । शूलस्थस्तु स्तुतिं चक्रे तस्य तुष्टो महेश्वरः

असौ हराज्जातोऽमरोऽभवत्, सुदारुणे शूले प्रोतः। शूलस्थोऽपि स्तुतिं चकार; तेन तुष्टोऽभवन्महेश्वरः॥

Verse 163

गणेशत्वं ददौ तस्मै यावदाभूतसंप्लवम् । स्वसरूपामुमादेवीं कृष्णस्तस्मै ददौ स्वयम्

तस्मै गणेशत्वं ददौ यावदाभूतसंप्लवम्। कृष्णोऽपि स्वयमेव तस्मै स्वसरूपामुमादेवीं ददौ॥

Verse 164

गौरीरूपाः स्त्रियश्चान्या धरित्र्यां तास्तु प्रेषिताः । कृत्वा नामानि सर्वासां लोके पूज्या भविष्यथ

गौरीरूपाः स्त्रियश्चान्या धरित्र्यां तदा प्रेषिताः। सर्वासां नामानि कृत्वा, यूयं लोके पूज्या भविष्यथ॥

Verse 165

एता ये पूजयिष्यंति पूजयिष्यन्ति ते शिवाम् । शिवां ये पूजयिष्यंति तेऽर्चयन्ते हरं हरिम्

एताः ये पूजयिष्यन्ति ते शिवां पूजयिष्यन्ति। शिवां ये पूजयिष्यन्ति ते हरं हरिं च अर्चयन्ति॥

Verse 167

ब्रह्मेशनारायणपुण्यचेतसां शृण्वन्ति चित्रं चरितं महात्मनाम् । मुच्यंति पापैः कलिकालसंभवैर्यास्यंति नाकं गणवृन्दवंदिताः

ब्रह्मेश-नारायण-भक्तिपवित्रचित्ताः ये महात्मनां चित्रं चरितं शृण्वन्ति, ते कलिकालसम्भवैः पापैः प्रमुच्यन्ते; गणवृन्दवन्दिताः स्वर्गं यान्ति।

Verse 168

एवं काले वर्त्तमाने हरः कैलासपर्वते । रक्षोदानवदैत्यैस्तु गृह्यतेऽसौ वरान्बहून्

एवं काले प्रवर्तमाने हरः कैलासपर्वते स्थितः; तत्र रक्षो-दानव-दैत्याः तमुपेत्य तस्माद् बहून् वरान् लेभिरे।

Verse 169

ब्रह्मदत्तवरो रौद्रस्तारकाख्यो महासुरः । तेन सर्वं जगद्व्याप्तं तस्य नष्टा सुरा रणे

ब्रह्मदत्तवरो रौद्रः तारकाख्यो महासुरः आसीत्; तेन सर्वं जगद्व्याप्तं, रणेषु च सुराः तेन नष्टाः।

Verse 170

महादेवसुतेनाजौ हंतव्योऽसौ ससर्ज तम् । कार्तिकेयमुमापुत्रं रुद्रवीर्यसमुद्भवम्

‘महादेवसुतेनाजौ हन्तव्योऽसौ’ इति नियते; तस्मात् रुद्रवीर्यसमुद्भवं उमापुत्रं कार्त्तिकेयं ससर्ज।

Verse 171

देवैरिन्द्रादिभिः सर्वैः सेनाध्यक्ष्येभिषेचितः । तेनापि दैवयोगेन तारकाख्यो निपातितः

इन्द्रादिभिः सर्वैर्देवैः स सेनाध्यक्ष्येऽभिषिक्तः; तेनापि दैवयोगेन तारकाख्यो निपातितः।

Verse 172

कैलासशिखरासीनो देवदेवो जगद्गुरुः । उमया सह संतुष्टो नन्दिभद्रादिभिर्वृतः

कैलासशिखरे स्थितो देवदेवो जगद्गुरुः । उमया सह सन्तुष्टो नन्दीभद्रादिभिर्वृतः ॥

Verse 173

स्कन्देन गजवक्त्रेण धनाध्यक्षेण संयुतः । अथ हासपरं देवं शनैः प्रोवाच तं शिवा

स्कन्देन गजवक्त्रेण धनाध्यक्षेण संयुतः । अथ हासपरं देवं शनैः प्रोवाच तं शिवा ॥

Verse 174

केन देव प्रकारेण तोषं यास्यसि शंकर । मर्त्यानां केन दानेन तपसा नियमेन वा

केन देव प्रकारेण तोषं यास्यसि शंकर । मर्त्यानां केन दानेन तपसा नियमेन वा ॥

Verse 175

केन वा कर्मणा देव केन मन्त्रेण वा पुनः । स्नानेन केन देवेश केन धूपेन तुष्यसि

केन वा कर्मणा देव केन मन्त्रेण वा पुनः । स्नानेन केन देवेश केन धूपेन तुष्यसि ॥

Verse 176

पुष्पेण केन मे नाथ केन पत्रेण शंकर । कया संतुष्यसे स्तुत्या साहसेन च केन वै

पुष्पेण केन मे नाथ केन पत्रेण शंकर । कया सन्तुष्यसे स्तुत्या साहसेन च केन वै ॥

Verse 177

नैवेद्येन च केन त्वं केन होमेन तुष्यसि । केन कष्टेन वा देव केनार्घेण मम प्रभो

नैवेद्येन केन त्वं तुष्यसि, केन होमेन च? केन कष्टेन देव, केनार्घ्येण मम प्रभो?

Verse 178

षोडशैते मया प्रश्नाः पृष्टा मे निर्णयं वद

षोडशैते मया प्रश्नाः पृष्टाः; तेषां निर्णयं मे वद।

Verse 179

शंकर उवाच । साधु पृष्टं त्वया देवि कथयिष्ये मम प्रियम् । शिवपूजाप्रकारोऽयं क्रियते वचसा गुरोः

शंकर उवाच—साधु पृष्टं त्वया देवि; कथयिष्ये मम प्रियम्। शिवपूजाप्रकारोऽयं गुरोर्वचनतः क्रियते।

Verse 180

अभयं सर्वजंतूनां दानं देवि मम प्रियम् । सत्यं तपः समाख्यातं परदारविवर्जनम्

अभयं सर्वजन्तूनां दानं देवि मम प्रियम्। सत्यं तपः समाख्यातं, परदारविवर्जनम्।

Verse 181

प्रियो मे नियमो देवि कर्म तल्लोकरञ्जनम् । मयों नमः शिवायेति मन्त्रोऽयमुररीकृतः

प्रियो मे नियमो देवि, कर्म तल्लोकरञ्जनम्। ‘नमो नमः शिवायेति’ मन्त्रोऽयमुररीकृतः।

Verse 182

सर्वपापविनिर्मुक्तो मम देवि स वल्लभः । पापत्यागो भवेत्स्नानं धूपो मे गौग्गुलः प्रियः

सर्वपापविनिर्मुक्तो मम देवि स वल्लभः। पापत्याग एव स्नानं, धूपो मे गुग्गुलुः प्रियः॥

Verse 183

धत्तूरकस्य पुष्पं मे बिल्वपत्रं मम प्रियम् । स्तुतिः शिवशिवायेति साहसं रणकर्मणि

धत्तूरकस्य पुष्पं मे बिल्वपत्रं मम प्रियम्। स्तुतिः ‘शिव शिव’ इति, साहसं रणकर्मणि॥

Verse 184

न बिभेति नरो यस्तु तस्याग्रे संभवाम्यहम् । हंतकारो गवां यस्तु नैवेद्यं मम वल्लभम्

न बिभेति नरो यस्तु तस्याग्रे संभवाम्यहम्। हंतकारो गवां यस्तु नैवेद्यं मम न वल्लभम्॥

Verse 185

पूर्णाहुत्या परा प्रीतिर्जायते मम सुन्दरि । शुश्रूषा वल्लभं कष्टं यतीनां च तपस्विनाम्

पूर्णाहुत्या परा प्रीतिर्जायते मम सुन्दरि। शुश्रूषा वल्लभं कष्टं यतीनां च तपस्विनाम्॥

Verse 186

सूर्योदये महादेवि मध्याह्नेऽस्तमने तथा । अर्घो यो दीयते सूर्ये वल्लभोऽसौ मम प्रिये

सूर्योदये महादेवि मध्याह्नेऽस्तमने तथा। अर्घो यो दीयते सूर्ये वल्लभोऽसौ मम प्रिये॥

Verse 187

किं दानैः किं तपोभिर्वा किं यज्ञैर्भाववर्जितैः । दया सत्यं घृणाऽस्तेयं दंभपैशुन्यवर्जितम् । भक्त्या यद्दीयते स्तोकं देवि तद्वल्लभं मम

किं दानैः किं तपोभिर्वा किं यज्ञैर्भाववर्जितैः। दया सत्यं घृणा चास्तेयं दम्भपैशुन्यवर्जितम्। भक्त्या यद्दीयते स्तोकं देवि तद्वल्लभं मम॥

Verse 188

एवं यावत्कथयति प्रश्नान्सूक्ष्मान्यथोदितान् । तावद्ब्रह्मादिभिर्देवैर्विष्णुस्तत्र ययौ स्वयम्

एवं यावत्कथयति प्रश्नान्सूक्ष्मान्यथोदितान्। तावद्ब्रह्मादिभिर्देवैर्विष्णुस्तत्र ययौ स्वयम्॥

Verse 189

विष्णुरुवाच । नाहं पालयितुं शक्तस्त्वं ददासि वरान्बहून् । दैत्यानां दानवादीनां राक्षसानां महेश्वर

विष्णुरुवाच। नाहं पालयितुं शक्तस्त्वं ददासि वरान्बहून्। दैत्यानां दानवादीनां राक्षसानां महेश्वर॥

Verse 190

विकृतिं यांति पश्चात्ते कष्टं वध्या भवंति मे । पत्रेण पुष्पमात्रेण ओंकारेण शिवेन च । मुक्तिं याति नरो देव भवभक्तिं करोतु कः

विकृतिं यान्ति पश्चात्ते कष्टं वध्या भवन्ति मे। पत्रेण पुष्पमात्रेण ओंकारेण शिवेन च। मुक्तिं याति नरो देव भवभक्तिं करोतु कः॥

Verse 191

इन्द्रादयोऽपि ये देवा यज्ञैराप्याययंति ते । न यजंति द्विजा यज्ञान्भिक्षादानेन तुष्यसि

इन्द्रादयोऽपि ये देवा यज्ञैराप्याययन्ति ते। न यजन्ति द्विजा यज्ञान्भिक्षादानेन तुष्यसि॥

Verse 192

रुद्र उवाच । इन्द्रादिभिर्न मे कार्यं ब्रह्मा मे किं करिष्यति । येन केन प्रकारेण प्रजाः पाल्यास्त्वया ऽधुना

रुद्र उवाच—इन्द्रादिभिर्मम न किञ्चित् प्रयोजनम्; ब्रह्मा वा मम किं करिष्यति? येन केन प्रकारेण त्वयैवाधुना प्रजाः पालनीयाः।

Verse 193

मदीया प्रकृतिस्त्वेषा तां कथं त्यक्तुमुत्सहे । त्वयाहं ब्रह्मणा देवैर्वरकर्मणि योजितः

एषा मदीया स्वभावप्रकृतिः; तां कथं त्यक्तुमहं सहेय? त्वया ब्रह्मणा देवैश्च वरदानकर्मणि अहं नियोजितः।

Verse 194

इदानीमेव किं नष्टं मुक्त्वा देवीं तवाग्रतः । भूत्वा मूर्तिं परित्यज्य एकाकी विचराम्यहम्

इदानीमेव किं नष्टं, तवाग्रतः देवीं विमुच्य? मूर्तिं धृत्वा पुनः तां परित्यज्य, एकाकी अहं विचरामि।

Verse 195

इत्युक्त्वा स शिवो देवस्तत्रैवांतरधीयत । गते तस्मिञ्छिवे तत्र संक्षोभः सुमहानभूत्

इत्युक्त्वा स शिवो देवः तत्रैव अन्तरधीयत। गते तस्मिन् शिवे तत्र संक्षोभः सुमहान् अभवत्।

Verse 196

उमा प्रोवाच चेन्द्रादीन्ब्रह्मविष्णुगणांस्तथा । इदानीं किं मया कार्यं भवद्भिः शिववर्जितैः

उमा प्रोवाच—इन्द्रादीन् ब्रह्मविष्णुगणांश्च तथा: इदानीं शिववर्जितैर्भवद्भिः मया किं कार्यम्?

Verse 197

अत्रान्तरे च ये चान्ये देवास्तत्र समागताः । ऋषयश्चैव सिद्धाश्च तथा नारदपर्वतौ

अथ तस्मिन्नन्तरे तत्रान्येऽपि देवाः समागताः। ऋषयश्च सिद्धाश्चैव तथा नारदपर्वतौ॥

Verse 198

गंगासरस्वतीनद्यो नागा यक्षाः समागताः । ब्रह्मादिभिः समालोच्य कथमेतद्भविष्यति

गङ्गासरस्वत्यौ नद्यौ नागा यक्षाश्च समागताः। ब्रह्मादिभिः समालोच्य ‘कथमेतद्भविष्यति’॥

Verse 199

विष्णुरुवाच । सहैव गम्यतां तत्र यत्र देवो गतः शिवः । स्वल्पा यासेन ते यान्तु नराः स्वर्गं शिवाज्ञया

विष्णुरुवाच—सहैव गम्यतां तत्र यत्र देवो गतः शिवः। स्वल्पायासेन ते यान्तु नराः स्वर्गं शिवाज्ञया॥

Verse 200

सत्यलोके नरा यान्तु देवा यान्तु धरातलम् । रक्षोदानवदैत्यानां वरान्यच्छतु शंकरः

सत्यलोके नरा यान्तु देवा यान्तु धरातलम्। रक्षोदानवदैत्यानां वरान्यच्छतु शङ्करः॥

Verse 201

तेषां बाधा मया कार्या यै च स्युर्धर्मलोपकाः । हृष्टे शिवे मया कार्या व्यवस्था स्वर्गगामिनाम्

तेषां बाधा मया कार्या ये च स्युः धर्मलोपकाः। हृष्टे शिवे मया कार्या व्यवस्था स्वर्गगामिनाम्॥

Verse 202

त्रयीधर्मं परित्यज्य येऽन्यं धर्ममुपासते । ते नरा नरकं यांतु यावदाभूतसंप्लवम्

त्रयीधर्मं परित्यज्य येऽन्यधर्मं समाश्रिताः । ते नराः नरकं यान्तु यावदाभूतसंप्लवम् ॥