Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 11

Devanagari script

पायसं मधुसंमिश्रं भक्ष्यभोज्यैः समन्वितम् । शेषनागं समुद्दिश्य विप्रं यस्तत्र भोजयेत् । कोटिभोज्यं कृतं तेन जायते नात्र संशयः

Transliteration

pāyasaṃ madhusaṃmiśraṃ bhakṣyabhojyaiḥ samanvitam | śeṣanāgaṃ samuddiśya vipraṃ yastatra bhojayet | koṭibhojyaṃ kṛtaṃ tena jāyate nātra saṃśayaḥ

Translation

मधुसंमिश्रं पायसं भक्ष्यभोज्यसमन्वितम्। शेषनागं समुद्दिश्य यो विप्रं भोजयेत् तत्र। तेन कोटिभोज्यकृतं पुण्यं जायते नात्र संशयः॥

Word by Word

• पायसम्: rice-pudding
• पायसम्: Karma (Object, to be offered/served)
• Type: Noun
• Root: पायस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, neuter)

• मधुसंमिश्रम्: mixed with honey
• मधुसंमिश्रम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: मधु (प्रातिपदिक) + संमिश्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, neuter); पायसम्-विशेषणम्

• भक्ष्यभोज्यैः: with eatables and foods
• भक्ष्यभोज्यैः: Karana (Means/with)
• Type: Noun
• Root: भक्ष्य (प्रातिपदिक) + भोज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Instrumental plural, neuter); द्वन्द्व-समासः (edibles and foods)

• समन्वितम्: accompanied/combined
• समन्वितम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सम् + अन्वि (धातु) → समन्वित (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; पायसम्-विशेषणम् (‘endowed/combined’)

• शेषनागम्: Śeṣa-nāga
• शेषनागम्: Karma (Object of intention: addressed)
• Type: Noun
• Root: शेष (प्रातिपदिक) + नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, masculine); ‘Śeṣa who is a nāga’

• समुद्दिश्य: having dedicated (to); intending
• समुद्दिश्य: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Verb
• Root: सम् + उद् + दिश् (धातु) → समुद्दिश्य (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (gerund: ‘having intended/with reference to’)

• विप्रम्: a brāhmaṇa
• विप्रम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, masculine)

• यः: who
• यः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, masculine; relative pronoun)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: स्थानवाचक-अव्ययम् (adverb: ‘there’)

• भोजयेत्: should feed
• भोजयेत्: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: भुज्/भोज् (धातु, causative of भुज्)
• Form: लिङ्-लकारः (Optative/vidhi); प्रथमपुरुषः एकवचनम् (3rd person singular); णिच्-प्रयोगः (causative: ‘should cause to eat/feed’)

• कोटिभोज्यम्: (merit of) feeding a crore
• कोटिभोज्यम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: कोटि (प्रातिपदिक) + भोज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, neuter)

• कृतम्: is accomplished
• कृतम्: Kriya (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) → कृत (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; कोटिभोज्यम्-विशेषणम् (‘done/accomplished’)

• तेन: by him
• तेन: Karana (Agent/means: ‘by him’)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular, masculine/neuter pronominal)

• जायते: arises/comes to be
• जायते: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present); प्रथमपुरुषः एकवचनम् (3rd person singular); आत्मनेपदम्

• न: not
• न: Sambandha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम् (negation particle)

• अत्र: here; in this matter
• अत्र: Adhikarana (Scope)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: स्थानवाचक-अव्ययम् (adverb: ‘here/in this matter’)

• संशयः: doubt
• संशयः: Karta (Subject, with implied ‘asti’)
• Type: Noun
• Root: संशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, masculine)

Speaker

Unspecified (instructional narrative within Prabhāsakṣetra Māhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nāga-sthāna (within Prabhāsakṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī/Pārvatī (contextual)

Visual Art Cues

Scene: At Nāga-sthāna, a devotee offers a bowl of honey-mixed pāyasa and a spread of foods to a brāhmaṇa; behind them a coiled Śeṣa Nāga icon or serpent-emblem shrine signifies dedication; the air suggests miraculous multiplication of merit.

Characters & Entities

• Śeṣa Nāga
• Vipra (Brāhmaṇa)
• Pāyasa
• Madhu (Honey)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Food-gift (annadāna) offered with devotion to the deity multiplies in spiritual merit and purifies the giver.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Nāgasthāna/Śeṣasthāna within Prabhāsakṣetra, where offerings are dedicated to Śeṣa Nāga.

What ritualistic prescription is mentioned?

Feed a brāhmaṇa with honey-mixed pāyasa and other foods, dedicating the act to Śeṣa Nāga.