Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 12

Devanagari script

अथवा पुंडरीकाक्ष रूपमीदृग्व्यवस्थितः । एष संस्थास्यते लोके सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

Transliteration

athavā puṃḍarīkākṣa rūpamīdṛgvyavasthitaḥ | eṣa saṃsthāsyate loke satyametadbravīmyaham

Translation

अथवा, पुंडरीकाक्ष, एष एवमिदृग्रूपे व्यवस्थितः लोके संस्थास्यते; सत्यमेतदहं ब्रवीमि।

Word by Word

• अथवा: or else
• अथवा: Discourse (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथवा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्ययम् (disjunctive particle: or/otherwise)

• पुंडरीकाक्ष: O Lotus-eyed one
• पुंडरीकाक्ष: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पुंडरीक + अक्ष (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (पुंडरीकस्य अक्षी यस्य) नामरूपेण

• रूपम्: form
• रूपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (अत्र कर्मरूपेण)

• ईदृक्: such/like this
• ईदृक्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ईदृश्/ईदृक् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (रूपम्)

• व्यवस्थितः: being established/settled
• व्यवस्थितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वि + अव + स्था (धातु) → व्यवस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्तः (past participle); पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• एषः: this (one)
• एषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• संस्थास्यते: will be established/will remain
• संस्थास्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + स्था (धातु)
• Form: लृट्-लकारः (Simple Future), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• लोके: in the world
• लोके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्

• सत्यम्: truth/truly
• सत्यम्: Predicate (विधेय)
• Type: Noun
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; वाक्ये विधेय-भावे

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• ब्रवीमि: I say
• ब्रवीमि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), उत्तमपुरुषः (1st person), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम

Speaker

Śāṇḍilya

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Puṇḍarīkākṣa (addressed)

Visual Art Cues

Scene: Address to Puṇḍarīkākṣa (Viṣṇu): an alternative outcome is stated—remaining established in a particular form in the world—sealed by a solemn truth declaration.

Characters & Entities

• Puṇḍarīkākṣa (Viṣṇu)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Consequences can fix a being into a particular state until divine remedy is undertaken; truthfulness and ordinance are underscored.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is specified in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is stated here; it affirms the condition that necessitates worship as remedy in adjacent verses.