Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 48

Devanagari script

व्रजमानौ च मार्गेऽपि कामधर्ममुपागतौ । अत्यौत्सुक्यात्सुसंहृष्टौ लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः

Transliteration

vrajamānau ca mārge'pi kāmadharmamupāgatau | atyautsukyātsusaṃhṛṣṭau lajjāṃ tyaktvā sudūrataḥ

Translation

मार्गेऽपि व्रजमानौ तौ कामधर्मवशं गतौ । अत्युत्सुक्येन संहृष्टौ लज्जां दूरं व्यपोह्यताम् ॥

Word by Word

• व्रजमानौ: (the two) going
• व्रजमानौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: व्रज् (धातु) → व्रजमान (कृदन्त, शतृ/वर्तमानकृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन, पुल्लिङ्ग; गत्यर्थक-धातु √व्रज् (to go)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• मार्गे: on the road
• मार्गे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मार्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• अपि: also/even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), समुच्चय/अपेक्षाबोधक (also/even)

• कामधर्मम्: the act/duty of desire (sexual conduct)
• कामधर्मम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक) + धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी/कर्मधारय-भाव: ‘कामस्य धर्मः’), पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म (object)

• उपागतौ: having attained/reached
• उपागतौ: Karta (Predicate/कर्तृ-सम्बन्ध)
• Type: Verb
• Root: उप-आ-गम् (धातु) → उपागत (कृदन्त, क्त/भूतकृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन, पुल्लिङ्ग; √गम् (to go) with उप-आ (to reach/attain)

• अत्यौत्सुक्यात्: from excessive eagerness
• अत्यौत्सुक्यात्: Hetu/Apadana (Cause/Reason)
• Type: Noun
• Root: अति (उपसर्ग/अव्यय) + औत्सुक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (हेतु/अपादान), एकवचन; ‘अति’ उपसर्गसदृश-पूर्वपद (very great)

• सुसंहृष्टौ: very delighted
• सुसंहृष्टौ: Karta (Qualifier of subject/कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (अव्यय-उपसर्ग) + सं-हृष् (धातु) → संहृष्ट (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) विशेषण, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन, पुल्लिङ्ग; √हृष् (to rejoice) with सं- and सु- (well)

• लज्जाम्: shame/modesty
• लज्जाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लज्जा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• त्यक्त्वा: having abandoned
• त्यक्त्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु) → त्यक्त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (absolutive/gerund), √त्यज् (to abandon)

• सुदूरतः: from very far away
• सुदूरतः: Desha (Adverbial/देश)
• Type: Indeclinable
• Root: सु (अव्यय) + दूर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (तसिल्-प्रत्ययान्त: -तः), क्रियाविशेषण (adverb)

Speaker

Sūta (deduced)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: brāhmaṇāḥ/śrotāraḥ

Visual Art Cues

Scene: Rāja-mārge yātrāyāṃ yugalaṃ ati-utsukya-saṃharṣa-yuktaṃ, lajjā-tyaktaṃ; dūra-deśaḥ, pathaḥ, vṛkṣa-paṅktiḥ, sūrya-prakāśaḥ; kathāyāṃ dharma-saṃkaṭa-bhāvaḥ.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Ritual proximity to a holy place does not replace inner restraint; dharma requires mastery over impulsive desire.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse continues the Putra-tīrtha episode; the site’s sanctity is framed by a cautionary human storyline.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it describes conduct (kāma-driven behavior) rather than prescribing a rite.