Adhyaya 8

Verse 1

। लोमश उवाच । तस्करोऽपि पुरा ब्रह्मन्सर्वधर्मबाहिष्कृतः । ब्रह्मघ्नोऽसौ सुरापश्च सुवर्णस्य च तस्करः

लोमश उवाच—हे ब्राह्मन्, पुरा कश्चित् तस्करः सर्वधर्मबाहिष्कृतः आसीत्। स ब्रह्मघ्नः सुरापश्च सुवर्णतस्करश्चैव।

Verse 2

लंपटोहि महापाप उत्तमस्त्रीषु सर्वदा । द्यूतकारी सदा मंदः कितवैः सह संगतः

स लम्पटो हि महापापः सदा परस्त्रीषु लोलुपः। द्यूतकारी नित्यं मन्दः कितवैः सह संगतः।

Verse 3

एकदा क्रीडता तेन हारितं द्यूतमद्भुतम् । कितवैर्मर्द्यमानो हि तदा नोवाच किञ्चन

एकदा तेन क्रीडता द्यूतेऽद्भुते महद् हारितम्। कितवैर्मर्द्यमानोऽपि तदा स किञ्चन नोवाच।

Verse 4

पीडितोऽप्यभवत्तूष्णीं तैरुक्तः पापकृत्तमः । द्यूते त्वया च तद्द्रव्यं हारितं किं प्रयच्छसि

पीडितोऽपि स तूष्णीमेव स्थितः। ततस्ते जनाः तं पापकृत्तमं ऊचुः— “द्यूते त्वया तद्द्रव्यं हारितम्; इदानीं किं दास्यसि?”

Verse 5

नो वा तत्कथ्यतां शीघ्रं याथातथ्येन दुर्मते । यद्धारितं प्रयच्छामि रात्रावित्यब्रवीच्च सः

“न चेत्, शीघ्रं याथातथ्येन वद, दुर्मते!” इति तेऽब्रुवन्। स च प्रत्युवाच— “यद्धारितं तत् रात्रौ प्रयच्छामि।”

Verse 6

तैर्मुक्तस्तेन वाक्येन गतास्ते कितवादयः । तदा निशीथसमये गतोऽसौ शिवमंदिरम्

ते तस्य वाक्येन मुक्ताः कितवादयः प्रस्थिताः। अथ निशीथसमये स शिवमन्दिरं गतवान्।

Verse 7

शिरोधिरुह्य शम्भोश्च घण्टामादातुमुद्यतः । तावत्कैलासशिखरे शंभुः प्रोवाच किंकरान्

शम्भोः शिरसि आरुह्य घण्टामादातुमुद्यतः। तावत्कैलासशिखरे शम्भुः किंकरान् इदमब्रवीत्।

Verse 8

अनेन यत्कृतं चाद्य सर्वेषामधिकं भुवि । सर्वेषामेव भक्तानां वरिष्ठोऽयं च मत्प्रियः

अनेन यदद्य कृतं तत् भुवि सर्वेषामधिकम्। सर्वेषामेव भक्तानां वरिष्ठोऽयं मत्प्रियश्च।

Verse 9

इति प्रोक्त्वान यामास वीरभद्रादिभिर्गणैः । ते सर्वे त्वरिता जग्मुः कैलासाच्छिववल्लभात्

इति प्रोक्त्वा शिवो देवो वीरभद्रादिगणैः सह । तान् प्रेषयामास वेगेन; तेऽपि सर्वे द्रुतं जग्मुः कैलासात् शिववल्लभात् ॥

Verse 10

सर्वैर्डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम् । तान्दृष्ट्वा सहसोत्तीर्य तस्करोसौ दुरात्मवान् । लिंगस्य मस्तकात्सद्यः पलायनपरोऽभवत्

सर्वैर्डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम् । तान्दृष्ट्वा सहसोत्तीर्य लिङ्गमस्तकतोऽधमः । दुरात्मा तस्करोऽसौ तु सद्यः पलायनपरोऽभवत् ॥

Verse 11

पलायमानं तं दृष्ट्वा वीरभद्रः समाह्वयत्

पलायमानं तं दृष्ट्वा वीरभद्रः समाह्वयत् । “तिष्ठ तिष्ठ” इति क्रोधात् सशब्दं तमभाषत ॥

Verse 12

कस्माद्विभेपि रे मन्द देवदेवो महेस्वरः । प्रसन्नस्तव जातोद्य उदारचरितो ह्यसौ

कस्माद्विभेषि रे मन्द देवदेवो महेश्वरः । प्रसन्नस्तव जातोऽद्य उदारचरितो ह्यसौ ॥

Verse 13

इत्युक्त्वा तं विमाने च कृत्वा कैलासमाययौ । पार्षदो हि कृतस्तेन तस्करो हि महात्मना

इत्युक्त्वा तं विमाने च कृत्वा कैलासमाययौ । पार्षदो हि कृतस्तेन तस्करो हि महात्मना ॥

Verse 14

तस्माद्भाव्या शिवे भक्तिः सर्वेषामपि देहिनाम् । पशवोऽपि हि पूज्याः स्युः किं पुनर्मानवाभुवि

तस्मात् सर्वेषां देहिनां शिवे भक्तिः भावनीया। पशवोऽपि शिवसम्बन्धात् पूज्याः स्युः, किं पुनर्भुवि मानवाḥ॥

Verse 15

ये तार्किकास्तर्कपरास्तथ मीमांसकाश्च ये । अन्योन्यवादिनश्चान्ये चान्ये वात्मवितर्ककाः

ये तार्किकाः तर्कपराः, तथा ये मीमांसकाश्च; अन्येऽन्योन्यवादिनः, अन्ये चात्मवितर्ककाः॥

Verse 16

एकवाक्यं न कुर्वंति शिवार्चनबहिष्कृताः । तर्को हि क्रियते यैश्च तेसर्वे किं शिवं विना

शिवार्चनबहिष्कृताः एकवाक्यं न कुर्वन्ति। येषां तर्क एव प्रवर्तते, ते सर्वे शिवं विना किं स्युः॥

Verse 17

तथा किं बहुनोक्तेन सर्वेऽपि स्थिरजंगमाः । प्राणिनोऽपि हि जायंते केवलं लिंगधारिणः

तथा किं बहुनोक्तेन? सर्वेऽपि स्थिरजङ्गमाः प्राणिनः केवलं लिङ्गधारिण एव जायन्ते॥

Verse 18

पिण्डीयुक्तं यता लिंगं स्थापितं च यथाऽभवत् । तथा नरा लिंगयुक्ताः पिण्डीभूतास्तता स्त्रियः

यथा पिण्डीयुक्तं लिङ्गं स्थापितं यथाऽभवत्, तथा नराः लिङ्गयुक्ताः; स्त्रियश्च तदनुरूपं पिण्डीभूताः॥

Verse 19

शिवशक्तियुतं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । तं शिवं मौढ्यतस्त्यक्त्वा मूढाश्चान्यं भजंति ये

शिवशक्तिसमन्वितं सर्वं जगदिदं चराचरम्। तं शिवं मोहवशात् त्यक्त्वा येऽन्यं भजन्ति ते मूढाः॥

Verse 20

धर्ममात्यंतिकं तुच्छं नश्वरं क्षणभंगुरम् । यो विष्णुः स शिवो ज्ञेयो यः शिवो विष्णुरेव सः

नाममात्रात्यन्तिको धर्मो लौकिकोऽतितुच्छकः। नश्वरः क्षणभङ्गुरश्च; विष्णुः स शिव इति ज्ञेयः, शिवोऽपि विष्णुरेव सः॥

Verse 21

पीठिका विष्णुरूपं स्याल्लिंगरूपी महेश्वरः । तस्माल्लिंगार्चनं श्रेष्ठं सर्वेषामपि वै द्विजाः

पीठिका विष्णुरूपा स्यात्, लिङ्गरूपी महेश्वरः। तस्माल्लिङ्गार्चनं श्रेष्ठं सर्वेषामेव वै द्विजाः॥

Verse 22

ब्रह्मा मणिमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम् । इन्द्रो रत्नमयं लिंगं चन्द्रो मुक्तामयं तथा

ब्रह्मा मणिमयं लिङ्गं पूजयत्यनिशं शुभम्। इन्द्रो रत्नमयं लिङ्गं, चन्द्रो मुक्तामयं तथा॥

Verse 23

भानुस्ताम्रमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम् । रौक्मं लिंगं कुबेरश्च पाशी चारक्तमेव च

भानुस्ताम्रमयं लिङ्गं पूजयत्यनिशं शुभम्। रौक्मं लिङ्गं कुबेरश्च, पाशी चारक्तमेव च॥

Verse 24

यमो नीलमयं लिंगं राजतं नैरृतस्तथा । काश्मीरं पवनो लिंगमर्चयत्यनिशं विभोः

यमो नीलमयं लिङ्गं पूजयति; नैरृतोऽपि राजतलिङ्गं समर्चयति। पवनश्च विभोः काश्मीरवर्णं लिङ्गमनिशं निरन्तरं अर्चयति॥

Verse 25

एवं ते लिंगिताः सर्वे लोकपालाः सवासवाः । तथा सर्वेऽपि पाताले गंधर्वाः किंनरैः सह

एवं सर्वे लोकपालाः सवासवाः वसुभिः सह लिङ्गभक्त्या लिङ्गिताः। तथा पातालेऽपि गन्धर्वाः किंनरैः सह सर्वेऽपि तद्वत् समन्विताः॥

Verse 26

दैत्यानां वैष्णवाः केचित्प्रह्लादप्रमुखा द्विजाः । तथाहि राक्षसानां च विभीषणपुरोगमाः

दैत्यानां मध्ये केचित् वैष्णवाः सन्ति—प्रह्लादप्रमुखाः, हे द्विज। तथा राक्षसानामपि विभीषणपुरोगमाः भक्ताः सन्ति॥

Verse 27

बलिश्च नमुचिश्चैव हिरण्यकशिपुस्तथा । वृषपर्वा वृषश्चैव संह्रादो बाण एव च

बलिश्च नमुचिश्चैव हिरण्यकशिपुस्तथा। वृषपर्वा वृषश्चैव संह्रादो बाण एव च॥

Verse 28

एते चान्ये च बहवः शिष्याः शुक्रस्य धीमतः । एवं शिवार्चनरताः सर्वे ते दैत्यदानवाः

एते चान्ये च बहवः शिष्याः शुक्रस्य धीमतः। एवं शिवार्चनरताः सर्वे ते दैत्यदानवाः॥

Verse 29

राक्षसा एव ते सर्वे शिवपूजान्विताः सदा । हेतिः प्रहेतिः संयातिर्विघसः प्रघसस्तथा

राक्षसा एव ते सर्वे शिवपूजान्विताः सदा । हेतिः प्रहेतिः संयातिर्विघसः प्रघसस्तथा ॥

Verse 30

विद्युज्जिह्वस्तीक्ष्णदंष्ट्रो धूम्राक्षो भीमविक्रमः । माली चैव सुमाली च माल्यवानतिभीषमः

विद्युज्जिह्वस्तीक्ष्णदंष्ट्रो धूम्राक्षो भीमविक्रमः । माली चैव सुमाली च माल्यवानतिभीषमः ॥

Verse 31

विद्युत्कैशस्तडिज्जिह्वो रावणश्च महाबलः । कुंभकर्णो दुराधर्षो वेगदर्शी प्रतापवान्

विद्युत्कैशस्तडिज्जिह्वो रावणश्च महाबलः । कुंभकर्णो दुराधर्षो वेगदर्शी प्रतापवान् ॥

Verse 32

एते हि राक्षसाः श्रेष्ठा शिवार्चनरताः सदा । लिंगमभ्यर्च्य च सदा सिद्धिं प्राप्ताः पुरा तु ते

एते हि राक्षसाः श्रेष्ठा शिवार्चनरताः सदा । लिंगमभ्यर्च्य च सदा सिद्धिं प्राप्ताः पुरा तु ते ॥

Verse 33

रावणेन तपस्तप्तं सर्वेषामपि दुःखहम् । तपोधिपो महादेवस्तुतोष च तदा भृशम्

रावणेन तपस्तप्तं सर्वेषामपि दुःखहम् । तपोधिपो महादेवस्तुतोष च तदा भृशम् ॥

Verse 34

वरान्प्रायच्छत तदा सर्वेषामपि दुर्लभान् । ज्ञानं विज्ञानसहितं लब्धं तेन सदाशिवात्

तदा महादेवः सर्वेषामपि दुर्लभान् वरान् प्रायच्छत्। तेन रावणेन सदाशिवात् ज्ञानं विज्ञानसहितं लब्धम्॥

Verse 35

अजेयत्वं च संग्रामे द्वैगुण्यं शिरसामपि । पंचवक्त्रो महा देवो दशवक्त्रोऽथ रावणः

संग्रामेऽजेयत्वं च शिरसां द्वैगुण्यमपि च। पञ्चवक्त्रो महादेवो दशवक्त्रोऽथ रावणः॥

Verse 36

देवानृषीन्पितॄंश्चैव निर्जित्य तपसा विभुः । महेशस्य प्रसादाच्च सर्वेषामधिकोऽभवत्

तपसा देवानृषीन्पितॄंश्चैव निर्जित्य स विभुः। महेशप्रसादात् सर्वेषामधिकोऽभवत्॥

Verse 37

राजा त्रिकूटाधिपतिर्महेशेन कृतो महान् । सर्वेषां राक्षसानां च परमासनमास्तितः

स राजा त्रिकूटाधिपतिर्महेशेन महान् कृतः। स च सर्वेषां राक्षसानां परमासनमास्तितः॥

Verse 38

तपस्विनां परीक्षायै यदृषीणां विहिंसनम् । कृतं तेन तदा विप्रा रावणेन तपस्विना

तपस्विनां परीक्षायै यदृषीणां विहिंसनम्। कृतं तेन तदा विप्रा रावणेन तपस्विना॥

Verse 39

अजेयो हि महाञ्जातो रावणो लोकरावणः । सृष्ट्यंतरं कृतं येन प्रसादाच्छंकरस्य च

अजेयो हि महाञ्जातो रावणो लोकरावणः । सृष्ट्यन्तरं कृतं येन प्रसादाच्छङ्करस्य च ॥

Verse 40

लोकपाला जितास्तेन प्रतापेन तपस्विना । ब्रह्मापि विजितो येन तपसा परमेण हि

लोकपाला जितास्तेन प्रतापेन तपस्विना । ब्रह्मापि विजितो येन तपसा परमेण हि ॥

Verse 41

अमृतांशुकरो भूत्वा जितो येन शशी द्विजाः । दाहकत्वाज्जितो वह्निरीशः कैलासतोलनात्

अमृतांशुकरो भूत्वा जितो येन शशी द्विजाः । दाहकत्वाज्जितो वह्निरीशः कैलासतोलनात् ॥

Verse 42

ऐश्वर्येण जितश्चेन्द्रो विष्णुः सर्वगतस्तथा । लिंगार्चनप्रसादेन त्रैलोक्यं च वशीकृतम्

ऐश्वर्येण जितश्चेन्द्रो विष्णुः सर्वगतस्तथा । लिङ्गार्चनप्रसादेन त्रैलोक्यं च वशीकृतम् ॥

Verse 43

तदा सर्वे सुरगणा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । मेरुपृष्ठं समासाद्य सुमंत्रं चक्रिरे तदा

तदा सर्वे सुरगणा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । मेरुपृष्ठं समासाद्य सुमन्त्रं चक्रिरे तदा ॥

Verse 44

पीडिताः स्मो रावणेन तपसा दुष्करेण वै । गोकर्णाख्ये गिरौ देवाः श्रूयतां परमाद्भुतम्

पीडिताः स्मो रावणेन तपसा दुष्करेण वै । गोकर्णाख्ये गिरौ देवाः श्रूयतां परमाद्भुतम्

Verse 45

साक्षाल्लिंगार्चनं येन कृतमस्ति महात्मना । ज्ञानज्ञेयं ज्ञानगम्यं यद्यत्परममद्भुतम् । तत्कृतं रावणेनैव सर्वेषां दुरतिक्रमम्

साक्षाल्लिंगार्चनं येन कृतमस्ति महात्मना । ज्ञानज्ञेयं ज्ञानगम्यं यद्यत्परममद्भुतम् । तत्कृतं रावणेनैव सर्वेषां दुरतिक्रमम्

Verse 46

वैराग्यं परमास्थाय औदार्यं च ततोऽधिकम् । तेनैव ममता त्यक्ता रावणेन महात्मना

वैराग्यं परमास्थाय औदार्यं च ततोऽधिकम् । तेनैव ममता त्यक्ता रावणेन महात्मना

Verse 47

संवत्सरसहस्राच्च स्वशिरो हि महाभुजः । कृत्त्वा करेण लिंगस्य पूजनार्थं समर्पयत्

संवत्सरसहस्राच्च स्वशिरो हि महाभुजः । कृत्त्वा करेण लिंगस्य पूजनार्थं समर्पयत्

Verse 48

रावणस्य कबंधं च तदग्रे च समीपतः । योगधारणया युक्तं परमेण समाधिना

रावणस्य कबंधं च तदग्रे च समीपतः । योगधारणया युक्तं परमेण समाधिना

Verse 49

लिंगे लयं समाधाय कयापि कलया स्थितम् । अन्यच्छिरोविवृश्च्यैवं तेनापि शिवपूजनम् । कृतं नैवान्यमुनिना तथा चैवापरेणहि

लिङ्गे लयं समाधाय स कयापि कलया तत्र स्थितवान्। ततः पूर्ववत् अन्यच्छिरोऽपि विवृश्च्य तेनापि पुनः शिवपूजनं कृतम्—यत् नान्येन मुनिना कृतं न चापरेण केनचित्।

Verse 50

एवं शिरांस्येव बहूनि तेन समर्पितान्येव शिवार्चनार्थे । भूत्वा कबंधो हि पुनः पुनश्च शिवोऽसौ वरदो बभूव

एवं तेन शिवपूजनार्थं बहूनि शिरांसि समर्पितानि। स पुनः पुनः कबंधो भूत्वापि, स एव शिवो वरदोऽभवत्।

Verse 51

मया विनासुरस्तत्र पिंडीभूतेन वै पुरा । वरान्वरय पौलस्त्य यथेष्टं तान्ददाम्यहम्

मया विनाऽसुरः तत्र पुरा पिण्डीभूतेन वै स्थिते न तिष्ठति स्म। वरान् वृणु पौलस्त्य, यथेष्टं तान् ददाम्यहम्।

Verse 52

रावणेन तदा चोक्तः शिवः परममंगलः । यदि प्रसन्नो भगवन्देयो मे वर उत्तमः

तदा रावणेनोक्तः शिवः परममङ्गलः—यदि प्रसन्नो भगवन्, देयो मे वर उत्तमः।

Verse 53

न कामयेऽन्यं च वरमाश्रये त्वत्पदांबुजम् । यथा तथा प्रदातव्यं यद्यस्ति च कृपा मयि

न कामयेऽन्यं वरम्; त्वत्पदाम्बुजं शरणं प्रपद्ये। यथा तथा प्रदातव्यं, यदि मयि कृपा विद्यते।

Verse 54

तदा सदाशिवेनोक्तो रावणो लोकरावणः । मत्प्रसादाच्च सर्वं त्वं प्राप्स्यसे मनसेप्सितम्

तदा सदाशिवो रावणं लोकरावणं प्रत्युवाच— मम प्रसादात् त्वं मनसेप्सितं सर्वमेव प्राप्स्यसि।

Verse 55

एवं प्राप्तं शिवात्सर्वं रावणेन सुरेश्वराः । तस्मात्सर्वैर्भवद्भिश्च तपसा परमेण हि

एवं हे सुरेश्वराः, रावणेन शिवात् सर्वं प्राप्तम्; तस्मात् भवद्भिः सर्वैरपि परमेण तपसा नूनं यत्नः कर्तव्यः।

Verse 56

विजेतव्यो रावणोयमिति मे मनसि स्थितम् । ्च्युतस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः

‘अयं रावणो विजेतव्यः’ इति मे मनसि निश्चयः स्थितः; च्युतस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माद्या देवगणाः समालोचनां चक्रुः।

Verse 57

चिंतामापेदिरे सर्वे चिरं ते विषयान्विताः । ब्रह्मापि चेंद्रियग्रस्तः सुता रमितुमुद्यतः

चिरं विषयासक्ताः सर्वे ते चिन्तामापेदिरे; ब्रह्मापि इन्द्रियग्रस्तः स्वसुतायाः सह रमितुमुद्यतः अभवत्।

Verse 58

इंद्रो हि जारभावाच्च चंद्रो हि गुरुतल्पगः । यमः कदर्यभावाच्च चंचलत्वात्सदागतिः

इन्द्रो हि जारभावेन, चन्द्रः गुरुतल्पगत्वेन; यमः कदर्यभावेन—एवं चाञ्चल्यात् ते सदा पतनगामिनः।

Verse 59

पावकः सर्वभक्षित्वात्तथान्ये देवतागणाः । अशक्ता रावणं जेतुं तपसा च विजृंभितम्

पावकः सर्वभक्षित्वात् तथा अन्ये देवतागणाः । तपसा विजृम्भितं महाबलं रावणं जेतुमशक्ताः बभूवुः ॥

Verse 60

शैलादो हि महातेजा गणश्रेष्ठः पुरातनः । बुद्धि मान्नीतिनिपुणो महाबलपराक्रमी

शैलादो हि महातेजाः गणश्रेष्ठः पुरातनः । बुद्धिमान् नीतिनिपुणो महाबलपराक्रमी ॥

Verse 61

शिवप्रियो रुद्ररूपी महात्मा ह्युवाच सर्वानथ चेंद्रमुख्यान् । कस्माद्यूयं संभ्रमादागताश्च एतत्सर्वं कथ्यतां विस्तरेण

शिवप्रियो रुद्ररूपी महात्मा ह्युवाच सर्वानथ चेन्द्रमुख्यान् । कस्माद्यूयं संभ्रमादागताश्च एतत्सर्वं कथ्यतां विस्तरेण ॥

Verse 62

नंदिना च तदा सर्वे पृष्टाः प्रोचुस्त्वरान्विताः

नन्दिना च तदा सर्वे पृष्टाः प्रोचुस्त्वरान्विताः ॥

Verse 63

देवा ऊचुः । रावणेन वयं सर्वे निर्जिता मुनिभिः सह । प्रसादयितुमायाताः शिवं लोकेश्वरेश्वरम्

देवा ऊचुः । रावणेन वयं सर्वे निर्जिता मुनिभिः सह । प्रसादयितुमायाताः शिवं लोकेश्वरेश्वरम् ॥

Verse 64

प्रहस्य भगवान्नंदी ब्रह्माणं वै ह्युवाच ह । क्व यूयं क्व शिवः शंभुस्तपसा परमेण हि । द्रष्टव्यो हृदि मध्यस्थः सोऽद्य द्रष्टुं न पार्यते

प्रहस्य भगवान्नन्दी ब्रह्माणं प्रत्युवाच ह— “क्व यूयं, क्व शिवः शम्भुः! स परमेण तपसा हृदयमध्यस्थो द्रष्टव्यः; अद्य तु तं द्रष्टुं न शक्नुथ।”

Verse 65

यावद्भावा ह्यनेकाश्च इंद्रियार्थास्तथैव च । यावच्च ममताभावस्तावदीशो हि दुर्लभः

यावद्भावा अनेकधा धावन्ति, इन्द्रियार्थाश्च प्रवर्तन्ते, यावच्च ममताभावो वर्तते— तावदीशो हि दुर्लभः।

Verse 66

जितेंद्रियाणां शांतानां तन्निष्ठानां महात्मनाम् । सुलभो लिंगरूपी स्याद्भवतां हि सुदुर्लभः

जितेन्द्रियाणां शान्तानां तन्निष्ठानां महात्मनाम्। लिङ्गरूपी सुलभोऽयमीशो भवतां तु सुदुर्लभः॥

Verse 67

तदा ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च विपश्चितः । प्रणम्य नंदिनं प्राहुः कस्मात्त्वं वानराननः । तत्सर्वं कथयान्यं च रावणस्य तपोबलम्

तदा ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च विपश्चितः। प्रणम्य नन्दिनं प्राहुः— “कस्मात्त्वं वानराननः? तत्सर्वं कथयास्माकं, रावणस्य तपोबलं च।”

Verse 68

नंदीश्वर उवाच । कुबेरोऽधिकृतस्तेन शंकरेण महात्मना । धनानामादिपत्ये च तं द्रष्टुं रावणोऽत्र वै

नन्दीश्वर उवाच— “महात्मना शङ्करेण कुबेरो धनानामादिपत्येऽधिकृतः। तं द्रष्टुमत्रैव रावणोऽपि समाययौ।”

Verse 69

आगच्छत्त्वरया युक्तः समारुह्य स्ववाहनम् । मां दृष्ट्वा चाब्रवीत्क्रुद्धः कुबेरो ह्यत्र आगतः

स त्वरया समायातः स्ववाहनमारुह्य; मां दृष्ट्वा क्रुद्धोऽब्रवीत्— “कुबेरोऽत्र आगतः।”

Verse 70

त्वया दृष्टोऽथ वात्रासौ कथ्यतामविलंबितम् । किं कार्यं धनदेनाद्य इति पृष्टो मया हि सः

“त्वया स दृष्टो वा न वा? अविलम्बितं कथ्यताम्।” इत्युक्ते तेन, मया पृष्टः— “अद्य धनदेन किं कार्यं ते?”

Verse 71

तदोवाच महातेजा रावणो लोकरावणः । मय्यश्रद्धान्वितो भूत्वा विषयात्मा सुदुर्मदः

ततः स महातेजा रावणो लोकरावणः, मय्यश्रद्धां कृत्वा विषयात्मा सुदुर्मदः, उवाच।

Verse 72

शिक्षापयितुमारब्धो मैवं कार्यमिति प्रभो । यथाहं च श्रिया युक्त आढ्योऽहं बलवानहम् । तथा त्वं भव रे मूढ मा मूढत्वमुपार्जय

स मां शिक्षापयितुमारब्धः प्राह— “प्रभो, मैवं कार्यम्। यथाहं श्रिया युक्त आढ्यो बलवान्, तथा त्वं भव रे मूढ; मा मूढत्वमुपार्जय।”

Verse 73

अहं मूढः कृतस्तेन कुबेरेण महात्मना । मया निराकृतो रोषात्तपस्तेपे स गुह्यकः

“अहं तेन महात्मना कुबेरेण मूढः कृतः। मया रोषान्निराकृतः स गुह्यकाधिपस्तपस्तेपे।”

Verse 74

कुबेरः स हि नंदिन्किमागतस्तव मंदिरम् । दीयतां च कुबेरोद्य नात्र कार्या विचारणा

नन्दिन्, कुबेरः किमर्थं तव मन्दिरमागतः? अद्यैव कुबेरो दीयताम्; अत्र विचारणा न कार्या।

Verse 75

रावणस्य वचः श्रुत्वा ह्यवोचं त्वरितोऽप्यहम् । लिंगकोसि महाभाग त्वमहं च तथाविधः

रावणस्य वचः श्रुत्वा त्वरितोऽहमवोचम्—महाभाग, त्वं लिङ्गकः; अहं च तथैव तादृशः।

Verse 76

उभयोः समनां ज्ञात्वा वृथा जल्पसि दुर्मते । यथोक्तः स त्ववादीन्मां वदनार्थे बलोद्धतः

उभयोः समत्वं ज्ञात्वा वृथा जल्पसि दुर्मते। इत्युक्तः स बलोद्धतः केवलवदनार्थं मामुवाच।

Verse 77

यथा भवद्भिः पृष्टोऽहं वदनार्थे महात्मभिः । पुरावृत्तं मया प्रोक्तं शिवार्चनविधेः फलम् । शिवेन दत्तं सालूप्यं न गृहीतं मया तदा

यथा महात्मभिः भवद्भिः पृष्टोऽहं वदनार्थे, तथा मया पुरावृत्तं प्रोक्तं—शिवार्चनविधेः फलम्। शिवेन दत्तं सालूप्यं तदा मया न गृहीतम्।

Verse 78

याचितं च मया शंभोर्वदनं वानरस्य च । शिवेन कृपया दत्तं मम कारुण्यशालिना

शम्भोः सकाशाद् मया याचितं वानरवदनम्। करुणाशालिना शिवेन कृपया तन्मम दत्तम्।

Verse 79

निराभिमानिनो ये च निर्दभा निष्परिग्रहाः । शंभोः प्रियास्ते विज्ञेया ह्यन्ये शिववबहिष्कृताः

ये निरभिमानिनो निर्दम्भा निष्परिग्रहाश्च, ते शम्भोः प्रियाः इति विज्ञेयाः; अन्ये तु शिवानुग्रहात् बहिष्कृताः।

Verse 80

तथावदन्मया सार्द्धं रावणस्तपसो बलात् । मया च याचितान्येव दश वक्त्राणि धीमता

एवं मया सह वदति, रावणः तपोबलात् प्रवृत्तः; धीमान् स मत्तः दश वक्त्राणि याचितवान्।

Verse 81

उपहासकरं वाक्यं पौलस्त्यस्य तदा सुराः । मया तदा हि शप्तोऽसौ रावणो लोकरावणः

तदा पौलस्त्यस्योपहासकरं वाक्यं श्रुत्वा, हे सुराः, मया स रावणो लोकरावणः शप्तः।

Verse 82

ईदृशान्येव वक्त्राणि येषां वै संभवंति हि । तैः समेतो यदा कोऽपि नरवर्यो महातपाः । मां पुरस्कृत्य सहसा हनिष्यति न संशयः

येषां वै ईदृशान्येव वक्त्राणि सम्भवन्ति, तैः समेतो यदा कश्चित् नरवर्यो महातपाः मां पुरस्कृत्य सहसा हनिष्यति—न संशयः।

Verse 83

एवं शप्तो मया ब्रह्मन्रावणो लोकरावणः । अर्चितं केवलं लिंगं विना तेन महात्मना

एवं मया शप्तो, हे ब्रह्मन्, रावणो लोकरावणः; स तु महात्मा तेन विना केवलं लिङ्गमेव अर्चितवान्।

Verse 84

पीठिकारूपसंस्थेन विना तेन सुरोत्तमाः । विष्णुना हि महाभागास्तस्मात्सर्वं विधास्यति

पीठिकारूपेण संस्थापनं विना यत् तेन कृतं लिङ्गपूजनम्; अतः, हे सुरोत्तमाः, महाभागैः, विष्णुना सर्वं सम्यग्विधास्यते।

Verse 85

देवदेवो महादेवो विष्णुरूपी महेश्वरः । सर्वे यूयं प्रार्थयंतु विष्णुं सर्वगुहाशयम्

देवदेवो महादेवो विष्णुरूपेण महेश्वरः; यूयं सर्वे विष्णुं सर्वगुहाशयं प्रार्थयध्वम्।

Verse 86

अहं हि सर्वदेवानां पुरोवर्ती भवाम्यतः । ते सर्वे नंदिनो वाक्यं श्रुत्वा मुदितमानसाः । वैकुंठमागता गीर्भिर्विष्णुं स्तोतुं प्रचक्रिरे

अतः सर्वदेवानां पुरोवर्ती अहं भविष्यामि। इति नन्दिनो वाक्यं श्रुत्वा ते सर्वे मुदितमानसः वैकुण्ठं जग्मुः, गीर्भिः पवित्राभिर्विष्णुं स्तोतुं प्रचक्रिरे।

Verse 87

देवा ऊचुः । नमो भगवते तुभ्यं देवदेव जगत्पते । त्वदाधारमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

देवा ऊचुः—नमो भगवते तुभ्यं देवदेव जगत्पते। त्वदाधारमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम्॥

Verse 88

एतल्लिंगं त्वया विष्णो धृतं वै पिण्डिरूपिणा । महाविष्णुस्वरूपेण घातितौ मधुकैटभौ

एतल्लिङ्गं त्वया विष्णो धृतं वै पिण्डिरूपिणा; महाविष्णुस्वरूपेण मधुकैटभौ घातितौ।

Verse 89

तथा कमठरूपेण धृतो वै मंदराचलः । वराहरूपमास्थाय हिरण्याक्षो हतस्त्वया

तथैव कूर्मरूपेण मन्दराचलधारणं कृतवानसि। वराहरूपं समास्थाय हिरण्याक्षं त्वयैव निहतम्॥

Verse 90

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो हतो नृहरिरूपिणा । त्वया चैव बलिर्बद्धो दैत्यो वामनरूपिणा

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नृसिंहरूपिणा त्वया निहतः। वामनरूपिणा चैव त्वया दैत्यो बलिर्बद्धः॥

Verse 91

भृगूणामन्वये भूत्वा कृतवीर्यात्मजो हतः । इतोप्यस्मान्महाविष्णो तथैव परिपालय

भृगूणामन्वये जात्वा कृतवीर्यात्मजं त्वया निहतम्। इतोऽप्यस्मान् महाविष्णो तथैव परिपालय॥

Verse 92

रावमस्य भयादस्मात्त्रातुं भूयोर्हसि त्वरम्

अस्य रावणस्य भयादस्मान् त्रातुं भूयोऽपि त्वं त्वरितं भव॥

Verse 93

एवं संप्रार्थितो देवैर्भगवान्भूतभावनः । उवाच च सुरान्सर्वान्वासुदेवो जगन्मयः

एवं देवैः संप्रार्थितो भगवान् भूतभावनः। जगन्मयो वासुदेवः सर्वान् सुरान् इदं उवाच॥

Verse 94

हे देवाः श्रूयतां वाक्यं प्रस्तावसदृशं महत् । शैलादिं च पुरस्कृत्य सर्वे यूयं त्वरान्विताः । अवतारान्प्रकुर्वन्तु वानरीं तनुमाश्रिताः

हे देवाः, श्रूयतां मम वाक्यं प्रसङ्गानुरूपं महत्। शैलादीन् पुरस्कृत्य यूयं सर्वे त्वरान्विताः वानरीं तनुमाश्रित्य अवतारान् प्रकुर्वन्तु।

Verse 95

अहं हि मानुषो भूत्वा ह्यज्ञानेन समावृतः । संभविष्याम्ययोध्यायं गृहे दशरथस्य च । ब्रह्मविद्यासहायोस्मि भवतां कार्यसिद्धये

अहं हि मानुषो भूत्वा लीलया अज्ञानेन समावृतः। अयोध्यायां दशरथगृहे संभविष्यामि; ब्रह्मविद्यासहायोऽस्मि भवतां कार्यसिद्धये।

Verse 96

जनकस्य गृहे साक्षाद्ब्रह्मविद्या जनिष्यति । भक्तो हि रावणः साक्षाच्छिवध्यानपरायणः

जनकस्य गृहे साक्षाद् ब्रह्मविद्या जनिष्यति। रावणो हि भक्तः साक्षाच्छिवध्यानपरायणः।

Verse 97

तपसा महता युक्तो ब्रह्मविद्यां यदेच्छति । तदा सुसाध्यो भवति पुरुषो धर्मनिर्जितः

तपसा महता युक्तः यदा ब्रह्मविद्यां समिच्छति। तदा सुसाध्यो भवति पुरुषो धर्मेण निगृहीतः।

Verse 98

एवं संभाष्य भगवान्विष्णुः परममङ्गलः । वाली चेन्द्रांशसंभूतः सुग्रीवों शुमतः सुतः

एवं संभाष्य भगवान् विष्णुः परममङ्गलः। वाली चेन्द्रांशसम्भूतः, सुग्रीवः शुमतः सुतः।

Verse 99

तथा ब्रह्मांशसंभूतो जाम्बवान्नृक्षकुञ्जरः । शिलादतनयो नंदी शिवस्यानुचरः प्रियः

तथा ब्रह्मांशसमुद्भूतो जाम्बवान् भल्लूकाधिपः । शिलादतनयो नन्दी शिवस्यानुचरः प्रियः ॥

Verse 100

यो वै चैकादशो रुद्रो हनूमान्स महाकपिः । अवतीर्णः सहायार्थं विष्णोरमिततेजसः

यो वै चैकादशो रुद्रो हनूमान् स महाकपिः । अवतीर्णः सहायार्थं विष्णोरमिततेजसः ॥

Verse 101

मैंदादयोऽथ कपयस्ते सर्वे सुरसत्तमाः । एवं सर्वे सुरगणा अवतेरुर्यथा तथम्

मैन्दादयोऽथ कपयस्ते सर्वे सुरसत्तमाः । एवं सर्वे सुरगणा अवतेरुर्यथा तथम् ॥

Verse 102

तथैव विष्णुरुत्पन्नः कौशल्यानंदवर्द्धनः । विश्वस्य रमणाच्चैव राम इत्युच्यते बुधैः

तथैव विष्णुरुत्पन्नः कौशल्यानन्दवर्द्धनः । विश्वस्य रमणाच्चैव राम इत्युच्यते बुधैः ॥

Verse 103

शेषोपि भक्त्या विष्णोश्च तपसाऽवातरद्भुवि

शेषोऽपि भक्त्या विष्णोश्च तपसा अवातरद्भुवि ॥

Verse 104

दोर्दण्डावपि विष्णोश्च अवतीर्णौ प्रतापिनौ । शत्रुघ्नभरताख्यौ च विख्यातौ भुवनत्रये

विष्णोर्दोर्दण्डावपि प्रतापिनौ अवतीर्णौ; भरतशत्रुघ्ननामानौ भुवनत्रये विख्यातौ बभूवतुः।

Verse 105

मिथिलाधिपतेः कन्या या उक्ता ब्रह्मवादिभिः । सा ब्रह्मविद्यावतरत्सुराणां कार्य्यसिद्धये । सीता जाता लांगलस्य इयं भूमिविकर्षणात्

मिथिलाधिपतेः कन्या ब्रह्मवादिभिरुक्ता; सा सुरकार्यसिद्धये ब्रह्मविद्यावताररूपा अवतीर्णा। भूमिविकर्षणे लाङ्गलात् सीता जाता।

Verse 106

तस्मात्सीतेति विख्याता विद्या सान्वीक्षिकी तदा । मिथिलायां समुत्पन्ना मैथितीत्यभिधीयते

तस्मात् सा आन्वीक्षिकी विद्या ‘सीता’ इति विख्याता; मिथिलायां समुत्पन्नत्वात् ‘मैथिती’ इत्यपि अभिधीयते।

Verse 107

जनकस्य कुले जाता विश्रुता जनकात्मजा । ख्याता वेदवती पूर्वं ब्रह्मविद्याघनाशिनी

जनककुले जाता सा जनकात्मजा विश्रुता; पूर्वं ‘वेदवती’ इति ख्याता, ब्रह्मविद्यया अज्ञानघनं नाशयन्ती।

Verse 108

सा दत्ता जनकेनैव विष्णवे परमात्मने

सा जनकेनैव विष्णवे परमात्मने दत्ता।

Verse 109

तयाथ विद्यया सार्द्धं देवदेवो जगत्पतिः । उग्रे तपसि लीनोऽसौ विष्णुः परमदुष्करम्

तया सह तथा विद्यया देवदेवो जगत्पतिः विष्णुः परमदुष्करं उग्रं तपः समासाद्य तस्मिन्नेव लीनोऽभवत्।

Verse 110

रावणं जेतुकामो वै रामो राजीवलोचनः । अरण्यवासमकरोद्देवानां कार्यसिद्धये

रावणं जेतुकामो वै रामो राजीवलोचनः । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं अरण्यवासं समाचरत्॥

Verse 111

शेषावतारोऽपि महांस्तपः परमदुष्करम् । तताप परया शक्त्या देवानां कार्यसिद्धये

शेषावतारोऽपि महान् परमदुष्करं तपः । परया शक्त्या तताप देवानां कार्यसिद्धये॥

Verse 112

शत्रुघ्नो भरतश्चैव तेपतुः परमं तपः

शत्रुघ्नो भरतश्चैव परमं तपः समातपतुः।

Verse 113

ततोऽसौ तपसा युक्तः सार्द्धं तैर्देवतागणैः । सगणं रावणं रामः षड्भिर्मासैरजीहनत् । विष्णुना घातितः शस्त्रैः शिवसारूप्यमाप्तवान्

ततोऽसौ तपसा युक्तः सार्द्धं तैर्देवतागणैः । रामः सगणं रावणं षड्भिर्मासैरजीहनत् । विष्णुना घातितः शस्त्रैः शिवसारूप्यमाप्तवान्॥

Verse 114

सगमः स पुनः सद्यो बंधुभिः सह सुव्रताः

स पुनः सद्य एव सुव्रतैर्बन्धुभिः सह जगाम।

Verse 115

शिवप्रसादात्सकलं द्वैताद्वैतमवाप ह । द्वैताद्वैतविवेकार्थमृपयोप्यत्र मोहिताः । तत्सर्वं प्राप्नुवंतीह शिवार्चनरता नराः

शिवप्रसादात् सकलं द्वैताद्वैतदर्शनमवाप्यते। द्वैताद्वैतविवेकाय मुनयोऽप्यत्र मोहिता भवन्ति; तथापि शिवार्चनरता नराः इह तत्सर्वं प्राप्नुवन्ति।

Verse 116

येऽर्चयंति शिवं नित्यं लिंगरूपिणमेव च । स्त्रियो वाप्यथ वा शूद्राः श्वपचा ह्यंत्यवासिनः । तं शिवं प्राप्नुवंत्येव सर्वदुःखोपनाशनम्

ये नित्यं लिङ्गरूपिणं शिवमर्चयन्ति—स्त्रियो वा शूद्रा वा श्वपचा वा अन्त्यवासिनो वा—ते सर्वदुःखोपनाशनं तं शिवमेव प्राप्नुवन्ति।

Verse 117

पशवोऽपि परं याताः किं पुनर्मानुषादयः

पशवोऽपि परं पदं याताḥ; किं पुनर्मानुषादयः।

Verse 118

ये द्विजा ब्रह्मचर्येण तपः परममास्थिताः । वर्षैरनेकैर्यज्ञानां तेऽपि स्वर्गपरा भवन्

ये द्विजा ब्रह्मचर्येण परमं तपः समास्थिताः, अनेकवर्षैः यज्ञान् कृत्वा तेऽपि फलतः स्वर्गपराः अभवन्।

Verse 119

ज्योतिष्टोमो वाजपेयो ह्यतिरात्रादयो ह्यमी । यज्ञाः स्वर्गं प्रयच्छंति सत्त्रीणां नात्र संशयः

ज्योतिष्टोम-वाजपेय-अतिरात्रादयः यज्ञाः सत्त्रीणां स्वर्गं प्रयच्छन्ति; अत्र संशयो नास्ति।

Verse 120

तत्र स्वर्गसुखं भुक्त्वा पुण्यक्षयकरं महत् । पुण्यक्षयेऽपि यज्वानो मर्त्यलोकं पतंति वै

तत्र स्वर्गसुखं भुक्त्वा पुण्यक्षयकरं महत्; पुण्यक्षयेऽपि यज्वानः मर्त्यलोकं पतन्ति वै।

Verse 121

पतितानां च संसारे दैवाद्बुद्धिः प्रजायते । गुणत्रयमयी विप्रास्तासुतास्त्विह योनिषु

पतितानां च संसारे दैवाद् बुद्धिः प्रजायते; गुणत्रयमयी विप्राः तासु तास्त्विह योनिषु।

Verse 122

यथा सत्त्वं संभवति सत्त्वयुक्तभवं नराः । राजसाश्च तथा ज्ञेयास्ता मसाश्चैव ते द्विजाः

यथा सत्त्वं सम्भवति सत्त्वयुक्तभवा नराः; राजसाश्च तथा ज्ञेयाः तामसाश्चैव ते द्विजाः।

Verse 123

एवं संसारचक्रेऽस्मिन्भ्रमिता बहवो जनाः । यदृच्छया दैवगत्या शिवं संसेवते नरः

एवं संसारचक्रेऽस्मिन् भ्रमिता बहवो जनाः; यदृच्छया दैवगत्या शिवं संसेवते नरः।

Verse 124

शिवध्यानपराणां च नराणां यतचेतसाम् । मायानिरसनं सद्यो भविष्यति न चान्यथा

शिवध्यानपराणां यतचेतसां नराणां मायानिरसनं सद्य एव भविष्यति, न चान्यथा।

Verse 125

मायानिरसनात्सद्यो नश्यत्येव गुणत्रयम् । यदा गुणत्रयातीतो भवतीति स मुक्तिभाक्

मायानिरसनात् सद्य एव गुणत्रयं नश्यति; यदा गुणत्रयातीतो भवति, स एव मुक्तिभाक्।

Verse 126

तस्माल्लिङ्गार्चनं भाव्यं सर्वेषामपि देहिनाम् । लिङ्गरूपी शिवो भूत्वा त्रायते संचराचरम्

तस्मात् सर्वेषामपि देहिनां लिङ्गार्चनं कर्तव्यं; लिङ्गरूपी शिवः भूत्वा संचराचरं त्रायते।

Verse 127

पुरा भवद्भिः पृष्टोऽहं लिङ्गरूपी कथं शिवः । तत्सर्वं कथितं विप्रा याथातथ्येन संप्रति

पुरा भवद्भिः पृष्टोऽहं—लिङ्गरूपी शिवः कथम् इति; तत् सर्वं विप्राः, याथातथ्येन संप्रति कथितं मया।

Verse 128

कथं गरं भक्षितवाञ्छिवो लोकमहेश्वरः । तत्सर्वं श्रूयतां विप्रा यतावत्कथयामि वः

लोकमहेश्वरः शिवः कथं गरं भक्षितवान्? तत् सर्वं विप्राः, श्रूयतां—यथावत् वः कथयामि।