Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 92

Devanagari script

चिंतामणिः स्वयं यत्र कमर्णे विश्वकर्मणे । विश्राणयेदहोरात्रं विचित्रांश्चिं तितान्मणीन्

Transliteration

ciṃtāmaṇiḥ svayaṃ yatra kamarṇe viśvakarmaṇe | viśrāṇayedahorātraṃ vicitrāṃściṃ titānmaṇīn

Translation

यत्र स्वयं चिन्तामणिः विश्वकर्मणे कमर्णे । अहोरात्रं यथाचिन्तितान् विचित्रान् मणीन् विश्राणयेत् ॥

Word by Word

• चिन्तामणिः: the wish-fulfilling gem (Cintāmaṇi)
• चिन्तामणिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चिन्ता (प्रातिपदिक) + मणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (चिन्तायाः मणिः)

• स्वयम्: by himself/itself
• स्वयम्: Karta-visheshana (Emphatic/कर्ता-विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (relative adverb: where)

• कर्मणे: for the work/task
• कर्मणे: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान), एकवचन

• विश्वकर्मणे: to Viśvakarman (the divine architect)
• विश्वकर्मणे: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: विश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान), एकवचन

• विश्राणयेत्: would bestow/give
• विश्राणयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + श्रा (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• अहोरात्रम्: day and night
• अहोरात्रम्: Kriya-visheshana (Temporal adverb/कालवाचक)
• Type: Indeclinable
• Root: अहः (प्रातिपदिक) + रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास; अव्यय (adverb) = day and night, continuously

• विचित्रान्: variegated/wondrous
• विचित्रान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विचित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• चिन्तितान्: desired/thought-of
• चिन्तितान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चिन्त् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle) ‘चिन्तित’; पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• मणीन्: gems
• मणीन्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa dialogue style)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viśveśvara (Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Nṛpa (King)

Visual Art Cues

Scene: In Kāśī’s divine precinct, Viśvakarman works ceaselessly; beside him the Cintāmaṇi gem radiates, producing intricate jewels exactly as conceived—day and night—forming ornaments for the Lord’s palace-temple.

Characters & Entities

• Cintāmaṇi
• Viśvakarman
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In a sanctified sphere like Kāśī, divine grace supplies what is needed for sacred service when devotion is firm.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī, portrayed as a realm where Śaṅkara’s worship draws supernatural abundance.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a direct injunction; it describes the providence enabling continual temple-service and offerings.