Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 100
Devanagari script
विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः
Transliteration
viśāṃpatirathovāca tanmukhacchāyayeritam | vijñāya tadabhiprāyamalaṃbhītyā puraukasaḥ
Translation
विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः ॥
Word by Word
विशाम्पतिःthe lord of the people (king)
विशाम्पतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootविशाम् (विश्-प्रातिपदिक, ‘people’) + पति (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: विशाम् पतिः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अथthen
अथ:
Kriya-viseshana (Discourse adverb/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; आरम्भ/अनन्तर (then/thereupon)
उवाचsaid/spoke
उवाच:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन
तत्that
तत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
मुखच्छाययाby the facial expression/shadow of the face
मुखच्छायया:
Karana (Instrument/means/करण)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक) + छाया (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (मुखस्य छाया); स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
ईरितम्indicated/expressed
ईरितम्:
Karma (Object complement/कर्म)
TypeAdjective
Rootईर्/ईरय् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘uttered/indicated’ (qualifying तत्)
विज्ञायhaving understood
विज्ञाय:
Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootवि-ज्ञा (धातु) + क्त्वा (क्त्वान्त)
Formक्त्वान्त-अव्ययभाव (gerund), पूर्वकालिक (having understood)
तदभिप्रायम्that intention/purport
तदभिप्रायम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम) + अभिप्राय (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (तस्य अभिप्रायः); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अलम्not at all / enough
अलम्:
Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअलम् (अव्यय)
Formअव्यय; पर्याप्ति/निषेधार्थ (enough; not at all—contextual)
भीत्याwith fear
भीत्या:
Karana (Instrument/means/करण)
TypeNoun
Rootभीति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
पुरौकसःthe city-dwellers (citizens)
पुरौकसः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुर् (प्रातिपदिक) + ओकस् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (पुरि ओकः यस्य/पुर-ओकस् = city-dweller); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
Speaker
Skanda (narrating); direct speech introduced: the King (viśāṃpati)
Tirtha Mahatmya
Tirtha: Kāśī
Type: kshetra
Visual Art Cues
Scene: The king, perceiving the townsmen’s intent from their faces, begins to speak; the townsmen stand composed, fear gone, listening intently.
Characters & Entities
S
Skanda (narrator)K
King (viśāṃpati)C
citizens (puraukasaḥ)FAQs
A dharmic ruler perceives the needs of people and speaks accordingly, creating a climate where citizens are free from fear.
Kāśī is the narrative setting; the verse prepares a royal dialogue rather than praising a specific tīrtha.
None.