Adhyaya 3

Verse 1

राजोवाच । किं दृष्टं भवता ब्रह्मन्नाश्चर्यं पथि कुत्र वा । तन्ममाख्याहि येनाहं कृतकृत्यत्वमाप्नुयाम्

राजोवाच—हे ब्रह्मन्, भवता पथि कुत्र वा किमाश्चर्यं दृष्टम्? तत् ममाख्याहि, येनाहमपि कृतकृत्यत्वं प्राप्नुयाम्।

Verse 2

गौतम उवाच । गोकर्णादहमागच्छन्क्वापि देशे विशांपते । जाते मध्याह्नसमये लब्ध वान्विमलं सरः

गौतम उवाच—गोकर्णादहं प्रत्यागच्छन्, हे विशांपते, कस्यचित् देशे मध्याह्नसमये जाति, विमलं सरः प्राप्नवान्।

Verse 3

तत्रोपस्पृश्य सलिलं विनीय च पथिश्रमम् । सुस्निग्धशीतलच्छायं न्यग्रोधं समुपाश्रयम्

तत्र सलिलमुपस्पृश्य स्नात्वा च पथिश्रमं विनीय, सुस्निग्धशीतलच्छायं न्यग्रोधं समुपाश्रयम्।

Verse 4

अथाविदूरे चांडालीं वृद्धामंधां कृशाकृतिम् । शुष्यन्मुखीं निराहारां बहुरोगनिपीडिताम्

अथाविदूरे वृद्धामन्धां कृशाकृतिं चाण्डालीं ददर्शाहम्। शुष्यन्मुखीं निराहारां बहुरोगनिपीडितां च।

Verse 5

कुष्ठव्रणपरीतांगीमुद्यत्कृमिकुलाकुलाम् । पूयशोणितसंसक्तजरत्पटल सत्कटीम्

कुष्ठव्रणपरीतांगीमुद्यत्कृमिकुलाकुलाम् । पूयशोणितसंसक्तजरत्पटल सत्कटीम्

Verse 6

महायक्ष्मगलस्थेन कंठसंरोधविह्वलाम् । विनष्टदंतामव्यक्तां विलुठंतीं मुहुर्मुहुः

महायक्ष्मगलस्थेन कंठसंरोधविह्वलाम् । विनष्टदंतामव्यक्तां विलुठंतीं मुहुर्मुहुः

Verse 7

चंडार्ककिरणस्पृष्टखरोष्णरजसाप्लुताम् । विण्मूत्रपूयदिग्धांगीमसृग्गंधदुरासदाम्

चंडार्ककिरणस्पृष्टखरोष्णरजसाप्लुताम् । विण्मूत्रपूयदिग्धांगीमसृग्गंधदुरासदाम्

Verse 8

कफरोगबहुश्वासश्लथन्नाडीबहुव्यथाम् । विध्वस्तकेशावयवामपश्यं मरणोन्मुखीम्

कफरोगबहुश्वासश्लथन्नाडीबहुव्यथाम् । विध्वस्तकेशावयवामपश्यं मरणोन्मुखीम्

Verse 9

तादृग्व्यथां च तां वीक्ष्य कृपयाहं परिप्लुतः । प्रतीक्षन्मरणं तस्याः क्षणं तत्रैव संस्थितः

तादृग्व्यथां च तां वीक्ष्य कृपयाहं परिप्लुतः । प्रतीक्षन्मरणं तस्याः क्षणं तत्रैव संस्थितः

Verse 10

अथांतरिक्षपदवीं सिंचंतमिव रश्मिभिः । दिव्यं विमानमानीतमद्राक्षं शिवकिंकरैः

अथाहं रश्मिभिरिवान्तरिक्षपदवीं सिञ्चन्तं दिव्यं विमानं शिवकिंकरैरानीतं ददर्श।

Verse 11

तस्मिन्रवींदुवह्नीनां तेजसामिव पंजरे । विमाने सूर्यसंकाशानपश्यं शिवकिंकरान्

तस्मिन् विमाने रविन्दुवह्नितेजसामिव पञ्जरे सूर्यसंकाशान् शिवकिंकरान् अपश्यं।

Verse 12

ते वै त्रिशूलखट्वांगटंकचर्मासिपाणयः । चंद्रार्धभूषणाः सांद्रचंद्रकुंदोरुवर्चसः

ते वै त्रिशूलखट्वाङ्गटङ्कचर्मासिपाणयः, चन्द्रार्धभूषणाः, सान्द्रचन्द्रकुन्दोरुवर्चसः।

Verse 13

किरीटकुंडलभ्राजन्महाहिवलयोज्ज्वलाः । शिवानुगा मया दृष्टा श्चत्वारः शुभलक्षणाः

किरीटकुण्डलभ्राजन्महाहिवलयोज्ज्वलाः शुभलक्षणाः शिवानुगाश्चत्वारो मया दृष्टाः।

Verse 14

तानापतत आलोक्य विमानस्थान्सुविस्मितः । उपसृत्यांतिके वेगादपृच्छं गगने स्थितान्

तानापततः विमानस्थान् आलोक्य सुविस्मितः; वेगादुपसृत्य गगने स्थितान् अपृच्छम्।

Verse 15

नमोनमो वस्त्रिदशोत्तमेभ्यस्त्रिलोचनश्रीचरणानुगेभ्यः । त्रिलोकरक्षाविधिमावहद्भ्यस्त्रिशूलचर्मासिगदाधरेभ्यः

नमो नमो वः त्रिदशोत्तमेभ्यः, त्रिलोचनस्य श्रीचरणानुगेभ्यः। त्रिलोकरक्षाविधिमावहद्भ्यः, त्रिशूलचर्मासिगदाधरेभ्यः॥

Verse 16

अतोऽस्माभिरिहानीता निरयं यातु वा न वा । अनया साधितो बाल्ये पुण्यलेशोऽस्ति वा न वा

अतोऽस्माभिरिहानीता—निरयं यातु वा न वा। अनया बाल्ये साधितः पुण्यलेशोऽस्ति वा न वा—ब्रूत॥

Verse 17

उत सर्वजनाघौघविजयाय कृतोद्यमाः । ब्रूत कारुण्यतो मह्यं यस्माद्यूयमिहागताः

उत सर्वजनाघौघविजयाय कृतोद्यमाः? ब्रूत कारुण्यतो मह्यं, यस्माद्यूयमिहागताः॥

Verse 18

शिवदूता ऊचुः । एषाग्रे दृश्यते वृद्धा चांडाली मरणोन्मुखी । एतामानेतुमायाताः संदिष्टा प्रभुणा वयम्

शिवदूताः ऊचुः—एषाग्रे दृश्यते वृद्धा चाण्डाली मरणोन्मुखी। एतामानेतुमायाताः संदिष्टाः प्रभुणा वयम्॥

Verse 19

इत्युक्ते शिवदूतैस्तैरपृच्छं पुनरप्यहम् । विस्मयाविष्टचित्तस्तान्कृतांजलिरवस्थितः

इत्युक्ते शिवदूतैस्तैः पुनरप्यहमपृच्छम्। विस्मयाविष्टचित्तस्तान् कृताञ्जलिरवस्थितः॥

Verse 20

अहो पापीयसी घोरा चांडाली कथमर्हति । दिव्यं विमानमारोढुं शुनीवाध्वरमंडलम्

अहो पापीयसी घोरा चांडाली कथमर्हति । दिव्यं विमानमारोढुं शुनीवाध्वरमंडलम्

Verse 21

आजन्मतोऽशुचिप्राया पापां पापा नुगामिनीम् । कथमेनां दुराचारां शिवलोकं निनीषथ

आजन्मतोऽशुचिप्राया पापां पापा नुगामिनीम् । कथमेनां दुराचारां शिवलोकं निनीषथ

Verse 22

अस्या नास्ति शिवज्ञानं नास्ति घोरतरं तपः । सत्यं नास्ति दया नास्ति कथमेनां निनीषथ

अस्या नास्ति शिवज्ञानं नास्ति घोरतरं तपः । सत्यं नास्ति दया नास्ति कथमेनां निनीषथ

Verse 23

पशुमांसकृताहारा वारुणीपूरितोदराम् । जीवहिंसारतां नित्यं कथमेनां निनीषथ

पशुमांसकृताहारा वारुणीपूरितोदराम् । जीवहिंसारतां नित्यं कथमेनां निनीषथ

Verse 24

न च पंचाक्षरी जप्ता न कृतं शिवपूजनम् । न ध्यातो भगवाञ्छंभुः कथमेनां निनीषथ

न च पंचाक्षरी जप्ता न कृतं शिवपूजनम् । न ध्यातो भगवाञ्छंभुः कथमेनां निनीषथ

Verse 25

नोपोषिता शिवतिथिर्न कृतं शिवपूजनम् । भूतसौहृदं न जानाति न च बिल्वशिवार्पणम् । नेष्टापूर्तादिकं वापि कथमेनां निनीषथ

सा नोपोषिता शिवतिथिषु, न कृतं शिवपूजनम्। भूतसौहृदं न जानाति, न च बिल्वपत्रैः शिवार्पणम्। नेष्टापूर्तादिकं वापि न कृतं; कथमेनां निनीषथ परं पदम्॥

Verse 26

न च स्नातानि तीर्थानि न दानानि कृतानि च । न च व्रतानि चीर्णानि कथमेनां निनीषथ

न च स्नातानि तीर्थानि, न दानानि कृतानि च। न च व्रतानि चीर्णानि; कथमेनां निनीषथ परं पदम्॥

Verse 27

ईक्षणे परिहर्त्तव्या किमु संभाषणादिषु । सत्संगरहितां चंडां कथमेनां निनीषथ

ईक्षणेऽपि परिहर्तव्या, किमु संभाषणादिषु। सत्सङ्गरहितां चण्डां; कथमेनां निनीषथ परं पदम्॥

Verse 28

जन्मांतरार्जितं किंचिदस्याः सुकृतमस्ति वा । तत्कथं कुष्ठरोगण कृमिभिः परिभूयते

जन्मान्तरार्जितं किंचिदस्याः सुकृतमस्ति वा। तत्कथं कुष्ठरोगेण कृमिभिः परिभूयते॥

Verse 29

अहो ईश्वरचर्येयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । पापात्मानोऽपि नीयंते कारुण्यात्परमं पदम्

अहो ईश्वरचर्येयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम्। पापात्मानोऽपि नीयन्ते कारुण्यात् परमं पदम्॥

Verse 30

इत्युक्तास्ते मया दूता देवदेवस्य शूलिनः । प्रत्यूचुर्मामथ प्रीत्या सर्वसंशयभेदिनः

इति मया उक्तास्ते देवदेवस्य शूलिनो दूता मम प्रति प्रीत्या प्रत्यवदन्, सर्वसंशयभेदिनः।

Verse 31

शिवदूता ऊचुः । ब्रह्मन्सुमहदाश्चर्यं शृणु कौतूहलं यदि । इमामुद्दिश्य चांडालीं यदुक्तं भवताधुना

शिवदूताः ऊचुः— ब्रह्मन्, यदि कौतूहलं ते, तर्हि शृणु सुमहदाश्चर्यम्; इमां चाण्डालीम् उद्दिश्य भवता अधुना यदुक्तम्।

Verse 32

आसीदियं पूर्वभवे काचिद्ब्राह्मणकन्यका । सुमित्रानाम संपूर्णसोमबिम्बसमानना

आसीदियं पूर्वभवे काचिद् ब्राह्मणकन्यका, सुमित्रा नाम; संपूर्णसोमबिम्बसमानना।

Verse 33

उत्फुल्लमल्लिकादामसुकुमारांगलक्षणा । कैकेयद्विजमुख्यस्य कस्यचित्तनया सती

उत्फुल्लमल्लिकादामसुकुमाराङ्गलक्षणा, कैकेयद्विजमुख्यस्य कस्यचित् तनया सती।

Verse 34

तां सर्वलक्षणोपेतां रतेर्मूर्तिमिवापराम् । वर्द्धमानां पितुर्गेहे वीक्ष्यासन्विस्मिता जनाः

तां सर्वलक्षणोपेतां रतेर्मूर्तिमिवापराम्, पितुर्गेहे वर्द्धमानां वीक्ष्य जनाः विस्मिताः अभवन्।

Verse 35

दिनेदिने वर्धमाना बंधुभिर्लालिता भृशम् । सा शनैर्यौवनं भेजे स्मरस्येव महाधनुः

दिनेदिने वर्धमाना बन्धुभिर्भृशं ललिता सा शनैर्यौवनं प्राप; स्मरस्य महाधनुरिव कर्मार्थं सज्जीकृतम्।

Verse 36

अथ सा बंधुवर्गैश्च समेतेन कुमारिका । पित्रा प्रदत्ता कस्मैचिद्विधिना द्विजसूनवे

अथ सा कुमारिका बन्धुवर्गैः समेता पित्रा विधिपूर्वं कस्मैचिद् द्विजसूनवे प्रदत्ता।

Verse 37

सा भर्त्तारमनुप्राप्य नवयौवनशालिनी । कंचित्कालं शुभाचारा रेमे बंधुभिरावृता

सा भर्तारमनुप्राप्य नवयौवनशालिनी। कञ्चित्कालं शुभाचाराऽऽसीद् बन्धुभिरावृता रममाणा।

Verse 38

अथ कालवशात्तस्याः पतिस्तीव्र रुजार्दितः । रूपयौवनकांतोपि पंचत्वमगमन्मुने

अथ कालवशात् तस्याः पतिस्तीव्ररुजार्दितः। रूपयौवनकान्तोऽपि पञ्चत्वमगमन् मुने।

Verse 39

मृते भर्त्तरि दुःखेन विदग्धहदया सती । उवास कतिचिन्मासान्सुशीला विजितें द्रिया

मृते भर्तरि दुःखेन विदग्धहृदया सती। उवास कतिचिन्मासान् सुशीला विजितेन्द्रिया।

Verse 40

अथ यौवनभारेण जृंभमाणेन नित्यशः । बभूव हृदयं तस्याः कंदपर्परिकंपितम्

अथ यौवनभारस्य नित्यं वर्धमानस्य प्रभावात् तस्याः हृदयं कन्दर्पप्रेरितकम्पनैः सदा विचकम्पे।

Verse 41

सा गुप्ता बन्धुवर्गेण शासितापि महोत्तमैः । न शशाक मनो रोद्धं मदनाकृष्टमंगना

सा बन्धुवर्गेण गुप्ता महोत्तमैः शासितापि, मदनाकृष्टं मनो रोद्धुं न शशाक सा अङ्गना।

Verse 42

सा तीव्रमन्मथाविष्टा रूपयौवनशालिनी । विधवापि विशेषेण जारमार्गरताभवत्

सा तीव्रमन्मथाविष्टा रूपयौवनशालिनी; विधवापि विशेषेण जारमार्गे रताभवत्।

Verse 43

न ज्ञाता केनचिदपि जारिणीति विचक्षणा । जुगूहात्मदुराचारं कंचित्कालमसत्तमा

सा विचक्षणा केनचिदपि ‘जारिणी’ इति न ज्ञाता; असत्तमा स्वात्मदुराचारं कञ्चित्कालं जुगूह।

Verse 44

तां दोहदसमाक्रांतां घननीलमुखस्तनीम् । कालेन बंधुवर्गोपि बुबोध विटदूषिताम्

तां दोहदसमाक्रान्तां घननीलमुखस्तनीं, कालेन बन्धुवर्गोऽपि विटदूषितां बुबोध।

Verse 45

इति भीतो महाक्लेशाच्चिंता लेभे दुरत्ययाम् । स्त्रियः कामेन नश्यंति ब्राह्मणा हीनसेवया

इत्युक्त्वा स महाक्लेशभीतः सुदुरत्ययां चिन्तां लेभे—“स्त्रियः कामेन नश्यन्ति, ब्राह्मणाः हीनसेवया नश्यन्ति।”

Verse 46

राजानो ब्रह्मदंडेन यतयो भोगसंग्रहात् । लीढं शुना तथैवान्नं सुरया वार्पितं पयः

राजानो ब्रह्मदण्डेन निपात्यन्ते, यतयो भोगसङ्ग्रहात् पतन्ति। तथा शुना लीढमन्नं, सुरया वार्पितं पयश्च—दूषितमेव मन्येत।

Verse 47

रूपं कुष्ठरुजाविष्टं कुलं नश्यति कुस्त्रिया । इति सर्वे समालोच्य समेताः पतिसोदराः

रूपं कुष्ठरुजाविष्टं भवति, कुलं कुस्त्रिया नश्यति—इति सर्वे समालोच्य पतिसोदराः समेताः।

Verse 48

तत्यजुर्गोत्रतो दूरं गृहीत्वा सकचग्रहम् । सघटोत्सर्गमुत्सृष्टा सा नारी सर्वबन्धुभिः

गोत्रतो दूरं तां तत्यजुः, सकचग्रहमादाय; सघटोत्सर्गं कृत्वा सर्वबन्धुभिः सा नारी उत्सृष्टा।

Verse 49

विचरंती च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया । सा ययौ स्त्री बहिर्यामा दृष्टा शूद्रेण केनचित्

विचरन्ती च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया; सा स्त्री बहिर्यामा ययौ, शूद्रेण केनचित् दृष्टा।

Verse 50

स तां दृष्ट्वा वरारोहां पीनोन्नतपयोधराम् । गृहं निनाय साम्ना च विधवां शूद्रनायकः । सा नारी तस्य महिषी भूत्वा तेन दिवानिशम्

स तां दृष्ट्वा वरारोहां पीनोन्नतपयोधराम् । शूद्रनायकः साम्ना तां विधवां गृहं निनाय । सा नारी तस्य महिषी भूत्वा तेन दिवानिशं न्यवसत् ॥

Verse 51

रममाणा क्वचिद्देशे न्यवसद्गृहवल्लभा । तत्र सा पिशिताहारा नित्यमापीतवारुणी

रममाणा क्वचिद्देशे गृहवल्लभा न्यवसत् । तत्र सा पिशिताहारा नित्यमापीतवारुणी ॥

Verse 52

लेभे सुतं च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया । कदाचिद्भर्त्तरि क्वापि याते पीतसुरा तु सा

लेभे सुतं च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया । कदाचिद्भर्त्तरि क्वापि याते पीतसुरा तु सा ॥

Verse 53

इयेष पिशिताहारं मदिरामदविह्वला । अथ मेषेषु बद्धेषु गोभिः सह बहिर्व्रजे

इयेष पिशिताहारं मदिरामदविह्वला । अथ मेषेषु बद्धेषु गोभिः सह बहिर्व्रजे ॥

Verse 54

ययौ कृपाणमादाय सा तमींधे निशामुखे । अविमृश्य मदावेशान्मेषबुद्ध्यामिषप्रिया

ययौ कृपाणमादाय सा तमींधे निशामुखे । अविमृश्य मदावेशान्मेषबुद्ध्यामिषप्रिया ॥

Verse 55

एकं जघानं गोवत्सं क्रोशंतं निशि दुर्भगा । निहतं गृहमानीय ज्ञात्वा गोवत्समंगना

निशि क्रोशन्तं गोवत्समेकं सा दुर्भगा जघान। निहतं तं गृहमानीय सा अङ्गना गोवत्सत्वं ज्ञातवती॥

Verse 56

भीता शिवशिवेत्याह केनचित्पुण्यकर्मणा । सा मुहूर्तमिति ध्यात्वा पिशितासवलालसा

भीता सा केनचित् पुण्यकर्मशेषेण “शिव शिव” इत्याह। मुहूर्तं ध्यात्वा तु पिशितासव-लालसा पुनरपि प्रवृत्ता॥

Verse 57

छित्त्वा तमेव गोवत्सं चकाराहारमीप्सितम् । गोवत्सार्धशरीरेण कृताहाराथ सा पुनः

छित्त्वा तमेव गोवत्सं साऽऽहारमभीष्टं चकार। गोवत्सार्धशरीरेण कृताहारा सा पुनः प्रववृते॥

Verse 58

तदर्धदेहं निक्षिप्य बहिश्चुक्रोश कैतवात् । अहो व्याघ्रेण भग्नोऽयं जग्धो गोवत्सको व्रजे

तदर्धदेहं बहिर्निक्षिप्य सा कैतवात् चुक्रोश— “अहो! व्रजे व्याघ्रेणायं गोवत्सको भग्नो जग्धश्च” इति॥

Verse 59

इति तस्याः समाक्रंदः सर्वगेहेषु शुश्रुवे । अथ सर्वे शूद्रजनाः समागम्यांतिके स्थिताः

इति तस्याः समाक्रन्दः सर्वगेहेषु शुश्रुवे। अथ सर्वे शूद्रजनाः समागम्य अन्तिके स्थिताः॥

Verse 60

हतं गोवत्समालोक्य व्याघ्रेणेति शुचं ययुः । गतेषु तेषु सर्वेषु व्युष्टायां च ततो निशि

हतं गोवत्सं दृष्ट्वा ते व्याघ्रेणेति मन्यन्तः शोकमापेदिरे। तेषु सर्वेषु गतेषु ततो निशि व्युष्टायाम्।

Verse 61

तद्भर्ता गृहमागत्य दृष्टवान्गृहविड्वरम् । एवं बहुतिथे काले गते सा शूद्ववल्लभा

तद्भर्ता गृहमागत्य गृहान्तःस्थं मलिन्यं दृष्टवान्। एवं बहुतिथे काले गते सा शूद्रवल्लभा।

Verse 62

कालस्य वशमापन्ना जगाम यममंदिरम् । यमोपि धर्ममालोक्य तस्याः कर्म च पौर्विकम्

कालवशमापन्ना सा यममन्दिरं जगाम। यमोऽपि धर्मं निरीक्ष्य तस्याः पौर्विकं कर्म च।

Verse 63

निर्वत्र्य निरयावासाञ्चक्रे चंडालजातिकाम् । सापि भ्रष्टा यमपुराच्चांडालीगर्भमाश्रिता

निरयावासान् निर्दिश्य स तां चाण्डालजातिकां चकार। सा च यमपुरात् भ्रष्टा चाण्डालीगर्भमाश्रिता।

Verse 64

ततो बभूव जात्यंधा प्रशांतांगारमेचका । तत्पिता कोपि चांडालो देशे कुत्रचिदास्थितः

ततः सा जात्यन्धा बभूव प्रशान्ताङ्गारमेचका। तत्पिता कश्चिच्चाण्डालो देशे कुत्रचिदास्थितः।

Verse 65

तां तादृशीमपि सुतां कृपया पर्यपोषयत् । अभोज्येन कदन्नेन शुना लीढेन पूतिना

तां तादृशीमपि सुतां स करुणया पर्यपोषयत्। अभोज्येन कदन्नेन शुना लीढेन पूतिना तां भक्षयामास॥

Verse 66

अपेयैश्च रसैर्मात्रा पोषिता सा दिनेदिने । जात्यंधा सापि कालेन बाल्ये कुष्ठरुजार्दिता

अपेयैश्च रसैर्मात्रा सा दिनेदिने पोषिता। जात्यन्धा सा कालेन बाल्ये कुष्ठरुजार्दिता॥

Verse 67

ऊढा न केनचिद्वापि चांडालेनातिदुर्भगा । अतीतबाल्ये सा काले विध्वस्तपितृमातृका

ऊढा न केनचिद्वापि सा चाण्डालेनातिदुर्भगा। अतीतबाल्ये काले सा विध्वस्तपितृमातृका॥

Verse 68

दुर्भगेति परित्यक्ता बंधुभिश्च सहोदरैः । ततः क्षुधार्दिता दीना शोचन्ती विगतेक्षणा

दुर्भगेति परित्यक्ता बन्धुभिश्च सहोदरैः। ततः क्षुधार्दिता दीना शोचन्ती विगतेक्षणा॥

Verse 69

गृहीतयष्टिः कृच्छ्रेण संचचाल सलोष्टिका । पत्तनेष्वपि सर्वेषु याचमाना दिनेदिने

गृहीतयष्टिः कृच्छ्रेण सञ्चचाल सलोष्टिका। पत्तनेष्वपि सर्वेषु याचमाना दिनेदिने॥

Verse 70

चांडालोच्छिष्टपिंडेन जठराग्निमतर्पयत् । एवं कृच्छ्रेण महता नीत्वा सुबहुलं वयः

चाण्डालोच्छिष्टपिण्डैरेव सा जठरानलमल्पमपि तर्पयामास। एवं महता कृच्छ्रेण सुबहुलं वयो नीत्वा जीवितमधारयत्॥

Verse 71

जरया ग्रस्तसर्वांगी दुःखमाप दुरत्ययम् । निरन्नपानवसना सा कदाचिन्महाजनान्

जरया ग्रस्तसर्वाङ्गी सा दुरत्ययं दुःखमाप। निरन्नपानवसना कदाचिन्महाजनान् ददर्श॥

Verse 72

आयास्यंत्यां शिवतिथौ गच्छतो बुबुधेऽध्वगान् । तस्यां तु देवयात्रायां देशदेशांतयायिनाम्

आयास्यन्त्यां शिवतिथौ यात्रायां प्रवर्तमानायां सा पथि गच्छतोऽध्वगान् बुबुधे। तस्यां देवयात्रायां देशदेशान्तरयायिनो जनाः समाययुः॥

Verse 73

विप्राणां साग्निहोत्राणां सस्त्रीकाणां महात्मनाम् । राज्ञां च सावरोधानां सहस्तिरथवाजिनाम्

विप्राः साग्निहोत्राः सस्त्रीकाः महात्मानः, राजानश्च सावरोधाः सहस्तिरथवाजिनः तत्रासन्॥

Verse 74

सपरीवारघोषाणां यानच्छत्रादिशोभिनाम् । तथान्येषां च विट्शूद्रसंकीर्णानां सहस्रशः

सपरीवारघोषाः यानच्छत्रादिशोभिनः, तथा अन्येऽपि विट्शूद्रसंकीर्णाः सहस्रशो जनाः समागताः॥

Verse 75

हसतां गायतां क्वापि नृत्यतामथ धावताम् । जिघ्रतां पिबतां कामाद्गच्छतां प्रतिगर्जताम्

केचित् हसन्ति, केचित् क्वापि गायन्ति; अन्ये नृत्यन्ति धावन्ति च। केचित् जिघ्रन्ति, केचित् कामतः पिबन्ति; अन्ये गच्छन्तः परस्परं प्रतिगर्जन्ति।

Verse 76

संप्रयाणे मनुष्याणां संभ्रमः सुमहानभूत् । इति सर्वेषु गच्छत्सु गोकर्णं शिवमंदिरम्

संप्रयाणे मनुष्याणां सुमहान् संभ्रमोऽभवत्। एवं सर्वेषु गच्छत्सु ते गोकर्णं शिवमन्दिरं प्रति प्रस्थिताः।

Verse 77

पश्यंति दिविजाः सर्वे विमानस्थाः सकौतुकाः । अथेयमपि चांडाली वसनाशनतृष्णया

विमानस्थाः सर्वे दिविजाः सकौतुकाः पश्यन्ति। अथ सा चाण्डालीऽपि वसनाशनतृष्णया प्रेरिता प्रचचाल।

Verse 78

महाजनान्याचयितुं चचाल च शनैःशनैः । करावलंबेनान्यस्याः प्राग्जन्मार्जितकर्मणा । दिनैः कतिपयैर्याती गोकर्णं क्षेत्रमाययौ

महाजनान् याचयितुं सा शनैः शनैः चचाल। अन्यस्याः करावलम्बेन, प्राग्जन्मार्जितकर्मणा प्रेरिता, कतिपयदिनैः गोकर्णक्षेत्रं प्राप।

Verse 79

ततो विदूरे मार्गस्य निषण्णा विवृतांजलिः । याचमाना मुहुः पांथान्बभाषे कृपणं वचः

ततः सा मार्गात् विदूरे निषण्णा, विवृताञ्जलिः, पांथान् मुहुः मुहुः याचमाना कृपणं वचोऽब्रवीत्।

Verse 80

प्राग्जन्मार्जितपापौघैः पीडितायाश्चिरं मम । आहारमात्रदानेन दयां कुरुत भो जनाः

प्राग्जन्मार्जितपापौघैः चिरं पीडिता अहम्। हे जनाः, आहारमात्रस्य दानेन मयि दयां कुरुत॥

Verse 82

वसनाशनहीनायां स्वपितायां महीतले । महापांसुनिमग्नायां दयां कुरुत भो जनाः

वसनाशनहीनायां महीतले स्वपितायाम्। महापांसुनिमग्नायां हे जनाः, दयां कुरुत॥

Verse 83

महाशीतातपार्त्तायां पीडितायां महारुजा । अन्धायां मयि वृद्धायां दयां कुरुत भो जनाः

महाशीतातपार्त्तायां महारुजापीडितायाम्। अन्धायां मयि वृद्धायां हे जनाः, दयां कुरुत॥

Verse 84

चिरोपवासदीप्तायां जठराग्निविवर्धनैः । संदह्यमानसर्वांग्यां दयां कुरुत भो जनाः

चिरोपवासदीप्तायां जठराग्निविवर्धनैः। संदह्यमानसर्वाङ्ग्यां हे जनाः, दयां कुरुत॥

Verse 85

अनुपार्जितपुण्यायां जन्मांतरशतेष्वपि । पापायां मंदभाग्यायां दयां कुरुत भो जनाः

अनुपार्जितपुण्यायां जन्मान्तरशतेष्वपि। पापायां मन्दभाग्यायां हे जनाः, दयां कुरुत॥

Verse 86

एवमभ्यर्थयंत्यास्तु चांडाल्याः प्रसृतेंऽजलौ । एकः पुण्यतमः पांथः प्राक्षिपद्बिल्वमंजरीम्

एवमभ्यर्थयन्त्याः चाण्डाल्याः प्रसृताञ्जलौ, कश्चित् पुण्यतमः पन्थाः तस्याः करयोः बिल्वमञ्जरीं प्राक्षिपत्।

Verse 87

तामंचलौ निपतितां सा विमृश्य पुनः पुनः । अभक्ष्येत्येव मत्वाथ दूरे प्राक्षिपदातुरा

तामञ्चलौ निपतितां सा विमृश्य पुनः पुनः; ‘अभक्ष्यं’ इति मत्वा आतुरा दूरे प्राक्षिपत्।

Verse 88

तस्याः करेण निर्मुक्ता रात्रौ सा बिल्वमंजरी । पपात कस्यचिद्दिष्ट्या शिवलिंगस्य मस्तके

तस्याः करेण निर्मुक्ता रात्रौ सा बिल्वमञ्जरी, कस्यचिद् दिष्ट्या शिवलिङ्गस्य मस्तके पपात।

Verse 89

सैवं शिवचतुर्दश्यां रात्रौ पांथजनान्मुहुः । याचमानापि यत्किंचिन्न लेभे दैवयोगतः

सैवं शिवचतुर्दश्यां रात्रौ पन्थजनान् मुहुः याचमाना अपि, दैवयोगतः यत्किञ्चिन्न न लेभे।

Verse 90

तत्रोषितानया रात्रिर्भद्रकाल्यास्तु पृष्ठतः । किंचिदुत्तरतः स्थानं तदर्धेनातिदूरतः

तत्रानया रात्रिरुषिता भद्रकाल्याः पृष्ठतः; किञ्चिदुत्तरतः स्थानं तदर्धेनातिदूरतः।

Verse 91

ततः प्रभाते भ्रष्टाशा शोकेन महताप्लुता । शनैर्निववृते दीना स्वदेशायैव केवला

ततः प्रभाते भग्नाशा महाशोकसमाकुला । शनैर्निववृते दीनाऽकेवला स्वदेशमेव सा ॥

Verse 92

श्रांता चिरोपवासेन निपतन्ती पदेपदे । क्रंदंती वहुरोगार्ता वेपमाना भृशातुरा

चिरोपवासश्रान्ता सा पदे पदे निपातिनी । क्रन्दन्ती बहुरोगार्ता वेपमाना भृशातुरा ॥

Verse 93

दह्यमानार्कतापेन नग्नदेहा सयष्टिका । अतीत्यैतावतीं भूमिं निपपात विचेतना

अर्कतापेन दह्यमाना नग्नदेहा सयष्टिका । एतावतीं भूमिमतीत्य निपपात विचेतना ॥

Verse 94

अथ विश्वेश्वरः शंभुः करुणामृतवारिधिः । एनामानयतेत्त्यस्मान्युयुजे सविमानकान्

अथ विश्वेश्वरः शम्भुः करुणामृतवारिधिः । तस्मात्स्थानादिमामानयितुं सविमानकान् नियुयोज ॥

Verse 96

एषा प्रवृत्तिश्चांडाल्यास्तवेह परिकीर्त्तिता । तथा संदर्शिता शंभोः कृपणेषु कृपालुता । कर्मणः परिपाकोत्थां गतिं पश्य महामते । अधमापि परं स्थानमारोहति निरामयम्

एषा प्रवृत्तिश्चाण्डाल्यास्तवेह परिकीर्तिता । तथा संदर्शिता शम्भोः कृपणेषु कृपालुता । कर्मणः परिपाकोत्थां गतिं पश्य महामते । अधमापि परं स्थानमारोहति निरामयम् ॥

Verse 97

यदेतया पूर्वभवे नान्नदानादिकं कृतम् । क्षुत्पिपासादिभिः क्लेशैस्तस्मादिह निपीड्यते

यतः सा पूर्वजन्मनि नान्नदानादिकं दानं कृतवती, तस्मादिह क्षुत्पिपासादिक्लेशैर्निपीड्यते।

Verse 98

यदेषा मदवेगांधा चक्रे पापं महोल्बणम् । कर्मणा तेन जात्यंधा बभूवात्रैव जन्मनि

यतः सा मदवेगान्धा महोल्बणं पापं चकार, तेनैव कर्मणा अस्मिन्नेव जन्मनि जात्यन्धा बभूव।

Verse 99

अपि विज्ञाय गोवत्सं यदेषाऽभक्षयत्पुरा । कर्मणा तेन चांडाली बभूवेह विगर्हिता

गोवत्समिति विज्ञायापि या सा पुरा तमभक्षयत्, तेन कर्मणा इह विगर्हिता चाण्डाली बभूव।

Verse 100

यदेषार्यपथं हित्वा जारमार्गरता पुरा । तेन पापेन केनापि दुर्वृत्ता दुर्भगापि वा

यतः सा आर्यपथं हित्वा पुरा जारमार्गरता, तेन केनापि पापेन इह दुर्वृत्ता दुर्भगा चाभवत्।

Verse 101

यदाश्लिष्य मदाविष्टा जारेण विधवा पुरा । तेन पापेन महता बहुकुष्ठव्रणान्विता

यतः सा विधवा मदाविष्टा पुरा जारेणाश्लिष्यत्, तेन महता पापेन बहुकुष्ठव्रणान्विता बभूव।

Verse 110

बुधो न कुरुते पापं यदि कुर्यात्स आत्महा । देहोऽयं मानुषो जंतोर्बहुकर्मैकभाजनम्

बुधो न पापं कुरुते; यदि कुर्यात् स आत्महन्ता भवेत्। अयं मानुषो देहः प्राणिनां बहुकर्मसाधनैकभाजनम्॥

Verse 120

अथापि नरकावासं प्रायशो नेयमर्हति । किंतु गोवत्सकं हत्वा विमृश्यागतसाध्वसा

अथापि सा प्रायशो नरकावासं न अर्हति; किन्तु गोवत्सकं हत्वा विमृश्य साध्वसाक्रान्ता बभूव॥

Verse 130

श्रीगोकर्णे शिवतिथावुपोष्य शिवमस्तके । कृत्वा जागरणं ह्येषा चक्रे बिल्वार्पणं निशि

श्रीगोकर्णे शिवतिथौ उपोष्य, शिवमस्तके जागरणं कृत्वा, निशि बिल्वपत्राणि समर्पयामास॥

Verse 140

अहो ईश्वरपूजाया माहात्म्यं विस्मयावहम् । पत्रमात्रेण संतुष्टो यो ददाति निजं पदम्

अहो ईश्वरपूजाया माहात्म्यं विस्मयावहम्। पत्रमात्रेण सन्तुष्टः स भगवान् निजं परमं पदं ददाति॥

Verse 150

प्रत्याहारासन ध्यानप्राणसंयमनादिभिः । यत्र योगपथैः प्राप्तुं यतते योगिनः सदा

प्रत्याहारासनध्यानप्राणसंयमनादिभिः योगपथैः यत् प्राप्तुं योगिनः सदा यतन्ते, तत् परं पदम्॥

Verse 160

इत्यामन्त्र्य मुनिः प्रीत्या गौतमो मिथिलां ययौ । सोऽपि हृष्टमना राजा गोकर्णं प्रत्यपद्यत

इत्येवं प्रीत्या समामन्त्र्य मुनिर्गौतमो मिथिलां ययौ । सोऽपि हृष्टमना राजा गोकर्णं प्रत्यपद्यत ॥

Verse 164

इति कथितमशेषं श्रेयसामादिबीजं भवशतदुरितघ्नं ध्वस्तमोहांधकारम् । चरितममरगेयं मन्मथारेरुदारं सततमपि निषेव्यं स्वस्तिमद्भिश्च लोकैः

इति कथितमशेषं श्रेयसामादिबीजं भवशतदुरितघ्नं ध्वस्तमोहान्धकारम् । चरितममरगेयं मन्मथारेरुदारं सततमपि निषेव्यं स्वस्तिमद्भिश्च लोकैः ॥