Adhyaya 27
Supplementary sacrificial mantras.
Mantras
Mantra 1
समा॑स्त्वाग्न ऋ॒तवो॑ वर्धयन्तु संवत्स॒रा ऋष॑यो॒ यानि॑ स॒त्या । सं दि॒व्येन॑ दीदिहि रोच॒नेन॒ विश्वा॒ आ भा॑हि प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः
समास्त्वाग्न ऋतवो वर्धयन्तु संवत्सरा ऋषयो यानि सत्याः। सं दिव्येन दीदिहि रोचनेन; विश्वा आ भाहि प्रदिशश्चतस्रः।
Mantra 2
सं चे॒ध्यस्वा॑ग्ने॒ प्र च॑ बोधयैन॒मुच्च॑ तिष्ठ मह॒ते सौ॑भगाय । मा च॑ रिषदुपस॒त्ता ते॑ अग्ने ब्र॒ह्माण॑स्ते य॒शस॑: सन्तु॒ मान्ये
हे अग्ने, सं चेध्यस्व; एनं प्र च बोधय; महते सौभाग्यायोच्च तिष्ठ। हे अग्ने, ते उपसत्ता मा च रिषत्; हे मान्य, ते ब्रह्माणो यशसः सन्तु।
Mantra 3
त्वाम॑ग्ने वृणते ब्राह्म॒णा इ॒मे शि॒वो अ॑ग्ने सं॒वर॑णे भवा नः । स॒प॒त्न॒हा नो॑ अभिमाति॒जिच्च॒ स्वे गये॑ गागृ॒ह्यप्र॑युच्छन्
त्वामग्ने इमे ब्राह्मणा वृणते। हे अग्ने, संवरणे नः शिवो भव। नः सपत्नहा भव, अभिमातिजिच्च; स्वे गये अस्माकं श्रियम् गागृह्य अप्रयुच्छन्।
Mantra 4
इ॒है॒वाग्ने॒ अधि॑ धारया र॒यिं मा त्वा॒ नि क्र॑न्पूर्व॒चितो॑ निका॒रिण॑: । क्ष॒त्रम॑ग्ने सु॒यम॑मस्तु॒ तुभ्य॑मुपस॒त्ता व॑र्धतां ते॒ अनि॑ष्टृतः
इहैव, हे अग्ने, रयिमधि धारय; पूर्वचितो निकारिणो मा त्वा नि क्रन्। हे अग्ने, तुभ्यं सुयमं क्षत्रमस्तु; ते उपसत्ता अनिष्टृतो वर्धताम्।
Mantra 5
क्ष॒त्रेणा॑ग्ने॒ स्वायु॒: सᳪ र॑भस्व मि॒त्रेणा॑ग्ने मित्र॒धेये॑ यतस्व । स॒जा॒तानां॑ मध्यम॒स्था ए॑धि॒ राज्ञा॑मग्ने विह॒व्यो॒ दीदिही॒ह
क्षत्रेणाग्ने स्वायुः सं रभस्व मित्रेणाग्ने मित्रधेये यतस्व । सजातानां मध्यमस्था एधि राज्ञामग्ने विहव्यो दीदिहीह ॥
Mantra 6
अति॒ निहो॒ अति॒ स्रिधोऽत्यचि॑त्ति॒मत्यरा॑तिमग्ने । विश्वा॒ ह्य॑ग्ने दुरि॒ता सह॒स्वाथा॒स्मभ्य॑ᳪ स॒हवी॑राᳪ र॒यिं दा॑:
अग्ने, अतिनिहोऽतिस्रिधोऽत्यचित्तिमत्यरातिम् अतिक्राम। विश्वानि ह्यग्ने दुरितानि सहस्व; अथास्मभ्यं सहवीरां रयिं दाः।
Mantra 7
अ॒ना॒धृ॒ष्यो जा॒तवे॑दा॒ अनि॑ष्टृतो वि॒राडग्ने॑ क्षत्र॒भृद्दी॑दिही॒ह । विश्वा॒ आशा॑: प्रमु॒ञ्चन्मानु॑षीर्भि॒यः शि॒वेभि॑र॒द्य परि॑ पाहि नो वृ॒धे
अनाधृष्यो जातवेदाः अनिष्टृतो विराट् अग्ने क्षत्रभृद् दीदिहीह। विश्वा आशाः प्रमुञ्चन् मानुषीर्भियः, शिवेभिरद्य परि पाहि नो वृधे।
Mantra 8
बृह॑स्पते सवितर्बो॒धयै॑न॒ᳪ सᳪशि॑तं चित्सन्त॒राᳪ सᳪ शि॑शाधि । व॒र्धयै॑नं मह॒ते सौ॑भगाय॒ विश्व॑ एन॒मनु॑ मदन्तु दे॒वाः
बृहस्पते सवितर्बोधयैनम्; संहितं चित् सन्तरां सं शिशाधि। वर्धयैनं महते सौभागाय; विश्वे एनमनु मदन्तु देवाः।
Mantra 9
अ॒मु॒त्र॒भूया॒दध॒ यद्य॒मस्य॒ बृह॑स्पते अ॒भिश॑स्ते॒रमु॑ञ्चः । प्रत्यौ॑हताम॒श्विना॑ मृ॒त्युम॑स्माद्दे॒वाना॑मग्ने भि॒षजा॒ शची॑भिः
अमुत्रभूयादध यद्यस्य यमस्य बृहस्पतेऽभिशस्तेरमुञ्चः । प्रत्यौहतामश्विना मृत्युमस्माद्देवानामग्ने भिषजा शचीभिः ॥
Mantra 10
उद्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ स्वः पश्य॑न्त॒ उत्त॑रम् । दे॒वं दे॑व॒त्रा सूर्य॒मग॑न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम्
उद्वयं तमसः परि स्वः पश्यन्त उत्तरम्। देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम्॥
Mantra 11
ऊ॒र्ध्वा अ॑स्य स॒मिधो॑ भवन्त्यू॒र्ध्वा शु॒क्रा शो॒चीᳪष्य॒ग्नेः । द्यु॒मत्त॑मा सु॒प्रती॑कस्य सू॒नोः
ऊर्ध्वा अस्य समिधो भवन्ति ऊर्ध्वा शुक्रा शोचींष्यग्नेः। द्युमत्तमा सुप्रतीकस्य सूनोः॥
Mantra 12
तनू॒नपा॒दसु॑रो वि॒श्ववे॑दा दे॒वो दे॒वेषु॑ दे॒वः । प॒थो अ॑नक्तु॒ मध्वा॑ घृ॒तेन॑
तनूनपादसुरो विश्ववेदा देवो देवेषु देवः। पथो अनक्तु मध्वा घृतेन॥
Mantra 13
मध्वा॑ य॒ज्ञं न॑क्षसे प्रीणा॒नो नरा॒शᳪसो॑ अग्ने । सु॒कृद्दे॒वः स॑वि॒ता वि॒श्ववा॑रः
मध्वा यज्ञं नक्षसे, प्रीणानो हे नराशंस अग्ने। सुकृद्देवः सविता विश्ववारः।
Mantra 14
अच्छा॒यमे॑ति॒ शव॑सा घृ॒तेने॑डा॒नो वह्नि॒र्नम॑सा । अ॒ग्निᳪ स्रुचो॑ अध्व॒रेषु॑ प्र॒यत्सु॑
अच्छायमेतिः शवसा घृतेन, ईडानो वह्निर्नमसा। अध्वरेषु प्रयत्सु अग्निं स्रुचोऽन्वायन्ति।
Mantra 15
स य॑क्षदस्य महि॒मान॑म॒ग्नेः स ईं॑ म॒न्द्रा सु॑प्र॒यस॑: । वसु॒श्चेति॑ष्ठो वसु॒धात॑मश्च
सः अस्य अग्नेः महिमानं यक्षत्; स ईं मन्द्रः सुप्रयाः। वसुश्चेतिष्ठः वसुधातमश्च।
Mantra 16
द्वारो॑ दे॒वीरन्व॑स्य॒ विश्वे॑ व्र॒ता द॑दन्ते अ॒ग्नेः । उ॒रु॒व्यच॑सो॒ धाम्ना॒ पत्य॑मानाः
द्वारो देवीरन्वस्य विश्वे व्रता ददन्तेऽग्नेः। उरुव्यचसो धाम्ना पत्यमानाः॥
Mantra 17
ते अ॑स्य॒ योष॑णे दि॒व्ये न योना॑ उ॒षासा॒नक्ता॑ । इ॒मं य॒ज्ञमव॑तामध्व॒रं न॑:
ते अस्य योषणे दिव्ये न योना उषासानक्ता। इमं यज्ञमवतामध्वरं नः॥
Mantra 18
दै॑व्या॒ होतारा ऊ॒र्ध्वम॑ध्व॒रं नो॒ऽग्नेर्जु॒ह्वाम॒भि गृ॑णीतम् । कृ॒णु॒तं न॒: स्वि॒ष्टम्
दैव्या होतारा ऊर्ध्वमध्वरं नोऽग्नेर्जुह्वामभि गृणीतम्। कृणुतं नः स्विष्टम्॥
Mantra 19
ति॒स्रो दे॒वीर्ब॒र्हिरेदᳪ स॑द॒न्त्विडा॒ सर॑स्वती॒ भार॑ती । म॒ही गृ॑णा॒ना
अस्मिन् बर्हिषि तिस्रो देव्यः उपविशन्तु—इडा सरस्वती भारती; महत्यः स्तुत्याः।
Mantra 20
तन्न॑स्तु॒रीप॒मद्भु॑तं पुरु॒क्षु त्वष्टा॑ सु॒वीर्य॑म् । रा॒यस्पोषं॒ वि ष्य॑तु॒ नाभि॑म॒स्मे
तन्नस्तुरीपमद्भुतं पुरुक्षु त्वष्टा सुवीर्यम् । रायस्पोषं वि ष्यतु नाभिमस्मे ।
Mantra 21
वन॑स्प॒तेऽव॑ सृजा॒ ररा॑ण॒स्त्मना॑ दे॒वेषु॑ । अ॒ग्निर्ह॒व्यᳪ श॑मि॒ता सू॑दयाति
हे वनस्पते, स्वेच्छया रराणः देवेभ्यः इदं अधः सृज। अग्निः हव्यं शमिता हविर्द्रव्यं तस्य यथोचितं फलम् प्रति प्रेरयति।
Mantra 22
अग्ने॒ स्वाहा॑ कृणुहि जातवेद॒ इन्द्रा॑य ह॒व्यम् । विश्वे॑ दे॒वा ह॒विरि॒दं जु॑षन्ताम्
हे अग्ने, स्वाहाकारेण, हे जातवेदः, इन्द्राय हव्यं कृणु। विश्वे देवाः इदं हविः प्रसादेन जुषन्ताम्।
Mantra 23
पीवो॑ अन्ना रयि॒वृध॑: सुमे॒धाः श्वे॒तः सि॑षक्ति नि॒युता॑मभि॒श्रीः । ते वा॒यवे॒ सम॑नसो॒ वि त॑स्थु॒र्विश्वेन्नर॑: स्वप॒त्यानि॑ चक्रुः
अन्नानि पीवांसि, रयिवर्धकानि, सुमेधांसि च; श्वेतः अभिश्रीः वायोः नियुताभिः सह सिषक्ति। ते वायवे समानसः सन्तः स्वस्थानानि वितस्थुः; विश्वे एते नराः स्वपत्यानि च धनानि च स्वयमेव चक्रुः।
Mantra 24
रा॒ये नु यं ज॒ज्ञतू॒ रोद॑सी॒मे रा॒ये दे॒वी धि॒षणा॑ धाति दे॒वम् । अध॑ वा॒युं नि॒युत॑: सश्चत॒ स्वा उ॒त श्वे॒तं वसु॑धितिं निरे॒के
रायै नु यं जनयतू रोदसी इमे; रायै देवी धिषणा देवम् धाति। अथ वायुम् नियुतः स्वाः सश्चत; उत श्वेतं वसुधितिं निरेके।
Mantra 25
आपो॑ ह॒ यद्बृ॑ह॒तीर्विश्व॒माय॒न् गर्भं॒ दधा॑ना ज॒नय॑न्तीर॒ग्निम् । ततो॑ दे॒वाना॒ᳪ सम॑वर्त॒तासु॒रेक॒: कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
यदा खलु महत्य आपो विश्वमायन्, गर्भं दधानाः अग्निं जनयन्त्यः; ततोऽसुभ्यो देवानां समूहोऽभवत्—एकं देवं कस्मै देवाय वयं हविषा विधेम?
Mantra 26
यश्चि॒दापो॑ महि॒ना प॒र्यप॑श्य॒द्दक्षं॒ दधा॑ना ज॒नय॑न्तीर्य॒ज्ञम् । यो दे॒वेष्वधि॑ दे॒व एक॒ आसी॒त् कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
यः खलु महिम्ना आपः पर्यपश्यत्, दक्षं दधानाः यज्ञं जनयन्त्यः; यो देवेष्वधि देव एक आसीत्—कस्मै देवाय वयं हविषा विधेम?
Mantra 27
प्र याभि॒र्यासि॑ दा॒श्वाᳪस॒मच्छा॑ नि॒युद्भि॑र्वायवि॒ष्टये॑ दुरो॒णे । नि नो॑ र॒यिᳪ सु॒भोज॑सं युवस्व॒ नि वी॒रं गव्य॒मश्व्यं॑ च॒ राध॑:
याभिर्नियुद्भिः दाश्वांसम् अच्छाऽऽयसि, हे वायो, इष्टये दुरोणे,—अस्मभ्यं सु-भोजसं रयिं नियच्छ; अस्मभ्यं वीरं च गव्यं च अश्व्यं च राधो नियच्छ।
Mantra 28
आ नो॑ नि॒युद्भि॑: श॒तिनी॑भिरध्व॒रᳪ स॑ह॒स्रिणी॑भि॒रुप॑ याहि य॒ज्ञम् । वायो॑ अ॒स्मिन्त्सव॑ने मादयस्व यू॒यं पा॑त स्व॒स्तिभि॒: सदा॑ नः
आ नो नियुद्भिः शतिनीभिः सहस्रिणीभिः अध्वरं यज्ञम् उप याहि। हे वायो, अस्मिन् सवने मादयस्व; यूयं स्वस्तिभिः सदा नः पात।
Mantra 29
नि॒युत्वा॑न्वाय॒वा ग॑ह्य॒यᳪ शु॒क्रो अ॑यामि ते । गन्ता॑सि सुन्व॒तो गृ॒हम्
हे नियुत्वान् वायो, गह्य; अयं शुक्रम् अयामि ते। सुन्वतो गृहं गन्तासि।
Mantra 30
वायो॑ शु॒क्रो अ॑यामि ते॒ मध्वो॒ अग्रं॒ दिवि॑ष्टिषु । आ या॑हि॒ सोम॑पीतये स्पा॒र्हो दे॑व नि॒युत्व॑ता
हे वायो शुक्र, ते मध्वोऽग्रं दिविष्टिषु अयामि। आ याहि सोमपीतये, स्पार्हो देव, नियुत्वता।
Mantra 31
वा॒युर॑ग्रे॒गा य॑ज्ञ॒प्रीः सा॒कं ग॒न्मन॑सा य॒ज्ञम् । शि॒वो नि॒युद्भि॑: शि॒वाभि॑:
हे वायो, अग्रगः यज्ञप्रीः, मनसा सह यज्ञं साकं गच्छ। शिवो भव शिवाभिर्नियुद्भिः।
Mantra 32
वायो॒ ये ते॑ सह॒स्रिणो॒ रथा॑स॒स्तेभि॒रा ग॑हि । नि॒युत्वा॒न्त्सोम॑पीतये
हे वायो, ये ते सहस्रिणो रथाः, तैः सह आगच्छ; हे नियुत्वन्, सोमपीतये।
Mantra 33
एक॑या च द॒शभि॑श्च स्वभूते॒ द्वाभ्या॑मि॒ष्टये॑ विᳪश॒ती च॑ । ति॒सृभि॑श्च॒ वह॑से त्रि॒ᳪशता॑ च नि॒युद्भि॑र्वायवि॒ह ता वि मु॑ञ्च
एकया च दशभिश्च, हे स्वभूत; द्वाभ्यामिष्टये विंशत्या च; तिसृभिश्च वहसे त्रिंशता च—हे वायो, इह ता नियुदः विमुञ्च।
Mantra 34
तव॑ वायवृतस्पते॒ त्वष्टु॑र्जामातरद्भुत । अवा॒ᳪस्या वृ॑णीमहे
हे वायो ऋतस्पते, त्वष्टुर्जामातरद्भुत—तवैतानि रक्षणानि; तान्येव वयं वृणीमहे।
Mantra 35
अ॒भि त्वा॑ शूर नोनु॒मोऽदु॑ग्धा इव धे॒नव॑: । ईशा॑नम॒स्य जग॑तः स्व॒र्दृश॒मीशा॑नमिन्द्र त॒स्थुष॑: ॥
अभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव धेनवः। ईशानमस्य जगतः स्वर्दृशम्; ईशानमिन्द्र तस्थुषः।
Mantra 36
न त्वावाँ॑२ अ॒न्यो दि॒व्यो न पार्थि॑वो॒ न जा॒तो न ज॑निष्यते । अ॒श्वा॒यन्तो॑ मघवन्निन्द्र वा॒जिनो॑ ग॒व्यन्त॑स्त्वा हवामहे ॥
न त्वावान् अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न जनिष्यते। अश्वायन्तो मघवन्निन्द्र वाजिनो गव्यन्तस्त्वा हवामहे।
Mantra 37
त्वामिद्धि हवा॑महे सा॒तौ वाज॑स्य का॒रव॑: । त्वां वृ॒त्रेष्वि॑न्द्र॒ सत्प॑तिं॒ नर॒स्त्वां काष्ठा॒स्वर्व॑तः ॥
त्वामिद्धि हवामहे सातौ वाजस्य कारवः। त्वां वृत्रेष्विन्द्र सत्पतिं नरस्त्वां काष्ठास्वर्वतः।
Mantra 38
स त्वं न॑श्चित्र वज्रहस्त धृष्णु॒या म॒ह स्त॑वा॒नो अ॑द्रिवः । गामश्व॑ᳪ र॒थ्य॒मिन्द्र॒ सं कि॑र स॒त्रा वाजं॒ न जि॒ग्युषे॑ ॥
स त्वं नश्चित्र वज्रहस्त धृष्णुया मह स्तवानो अद्रिवः। गामश्वं रथ्यमिन्द्र सं किर सत्रा वाजं न जिग्युषे।
Mantra 39
कया॑ नश्चि॒त्र आ भु॑वदू॒ती स॒दावृ॑ध॒: सखा॑ । कया॒ शचि॑ष्ठया वृ॒ता ॥
हे चित्र! कया नः तव सदावृद्धस्य सख्युः ऊतिः अस्मान् प्रति आगच्छेत्? कया शचिष्ठया शक्त्या त्वं वरणीयो भवसि?
Mantra 40
कस्त्वा॑ स॒त्यो मदा॑नां॒ मᳪहि॑ष्ठो मत्स॒दन्ध॑सः । दृ॒ढा चि॑दा॒रुजे॒ वसु॑
हे वसु! मदानां मध्ये त्वां प्रति सत्यः कः? हे महिष्ठ! सोमस्य अन्धसि मत्सदः कः? यः दृढानि अपि बन्धान् चिद् आरुजेत्।
Mantra 41
अ॒भी षु ण॒: सखी॑नामवि॒ता ज॑रितॄ॒णाम् । श॒तं भ॑वास्यू॒तये॑
अभी षु नः उपागच्छ—सखीनाम् अविता, जरितॄणाम् सहायः; ऊतये त्वं शतं भवसि।
Mantra 42
य॒ज्ञा-य॑ज्ञा वो अ॒ग्नये॑ गि॒रा-गि॑रा च॒ दक्ष॑से । प्र-प्र॑ व॒यम॒मृतं॑ जा॒तवे॑दसं प्रि॒यं मि॒त्रं न श॑ᳪसिषम्
यज्ञायज्ञा वः अग्नये गिरागिरा च दक्षसे । प्रप्र वयम् अमृतं जातवेदसं प्रियं मित्रं न शंसिषम् ॥
Mantra 43
पा॒हि नो॑ अग्न॒ एक॑या पा॒ह्युत द्वि॒तीय॑या । पा॒हि गी॒र्भिस्ति॒सृभि॑रूर्जां पते पा॒हि च॑त॒सृभि॑र्वसो
पाहि नो अग्ने एकया पाह्युत द्वितीयया । पाहि गीर्भिस्तिसृभिरूर्जां पते पाहि चतसृभिर्वसो ॥
Mantra 44
ऊ॒र्जो नपा॑त॒ᳪ स हि॒नायम॑स्म॒युर्दाशे॑म ह॒व्यदा॑तये । भुव॒द्वाजे॑ष्ववि॒ता भुव॑द्वृ॒ध उ॒त त्रा॒ता त॒नूना॑म्
ऊर्जो नपातं स हि नायमस्मयुर्दाशेम हव्यदातये । भुवद्वाजेष्वविता भुवद्वृध उत त्राता तनूनाम् ॥
Mantra 45
सं॒व॒त्स॒रो॒ऽसि परिवत्स॒रो॒ऽसीदावत्स॒रो॒ऽसीद्वत्स॒रो॒ऽसि वत्स॒रो॒ऽसि । उ॒षस॑स्ते कल्पन्तामहोरा॒त्रास्ते॑ कल्पन्तामर्धमा॒सास्ते॑ कल्पन्तां मा॒सास्ते कल्पन्तामृ॒तव॑स्ते कल्पन्ताᳪ संवत्स॒रस्ते॑ कल्पताम् । प्रेत्या॒ एत्यै॒ सं चाञ्च॒ प्र च॑ सारय । सुप॒र्ण॒चिद॑सि॒ तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒व: सी॑द
संवत्सरोऽसि परिवत्सरोऽसीदावत्सरोऽसीद्वत्सरोऽसि वत्सरोऽसि। उषसस्ते कल्पन्तामहोराात्रास्ते कल्पन्तामर्धमासास्ते कल्पन्तां मासास्ते कल्पन्तामृतवस्ते कल्पन्तां संवत्सरस्ते कल्पताम्। प्रेत्या एत्यै सं चाञ्च प्र च सारय। सुपर्णचिदसि तया देवतयाऽङ्गिरस्वद् ध्रुवः सीद।
Frequently Asked Questions
It continues the Puruṣamedha-oriented sequence through offering and invitation formulas that interpret the yajña as a cosmic act, where multiple divine functions cooperate to uphold ṛta and complete the rite.
Vāyu embodies the swift, prāṇa-like movement that brings Soma and momentum to the sacrifice; his yoked niyut-teams are invoked to secure arrival, protection, concord, and the rite’s unhindered progress.
Dvāraḥ sanctify and open the yajña-space, Uṣas–Naktā ensure temporal continuity of the adhvara, and Iḍā–Sarasvatī–Bhāratī stabilize inspired speech and correct offering—together enabling the sacrifice to be rightly voiced and accepted.