Satarudra SamhitaAdhyaya 3439 Verses

Sunartaka-Naṭa Avatāra and Pārvatī’s Boon-Request (Śiva as the Testing Benefactor)

अस्मिन्नध्याये नन्दीश्वरः सनत्कुमारं प्रति उपदिशति—शिवस्य ‘सुनर्तक-नट’ इति अवतारकथाम्। हिमवतः दुहिता पार्वती (कालिका) शिवप्राप्त्यर्थं वने शुद्धं तपः करोति। तस्याः तपःपरिक्षार्थं प्रसन्नः शिवः आगत्य स्वस्वरूपं प्रकाश्य वरं वृणु इति वदति। पार्वती धर्म्यां याचनां करोति—शिवः पतिरूपेण स्वीकर्तव्यः, पितृगृहं विधिवत् गत्वा अनुमतिं प्राप्य, भिक्षुरिव याचकभावेन औपचारिकं वरणं कृत्वा शुभकीर्तिं प्रकाशयित्वा, नियतविधिभिः विवाहं सम्पादयतु, देवकार्यसिद्ध्यर्थम्। अत्र तपः→दर्शनम्→वरः इति क्रमः, तथा शिवस्य निर्विकारत्वं भक्तवत्सलता च प्रतिपाद्येते।

Shlokas

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शिवस्य परमात्मनः । अवतारं शृणु विभोस्सुनर्तकनटाह्वयम्

नन्दीश्वर उवाच। सनत्कुमार सर्वज्ञ, शिवस्य परमात्मनः। अवतारं शृणु विभोः सुनर्तकनटाह्वयम्॥

Verse 2

यदा हि कालिका देवी पार्वती हिमवत्सुता । तेपे तपस्तुविमलं वनं गत्वा शिवाप्तये

यदा हि कालिका देवी पार्वती हिमवत्सुता । शिवाप्तये वनं गत्वा तेपे तपो विमलम् ॥

Verse 3

तदा शिवः प्रसन्नो भूत्तस्यास्सुतपसो मुने । तद्वृत्तसुपरीक्षार्थं वरं दातुम्मुदा ययौ

तदा तस्य मुनेः सुतपसः पुण्यस्य शिवः प्रसन्नोऽभवत्। तस्य वृत्तस्य सुपरीक्षार्थं मुदा वरं दातुं स निर्गतः॥

Verse 4

स्वरूपन्दर्शयामास तस्यै सुप्रीतमानसः । वरम्ब्रूहीति चोवाच तां शिवां शंकरो मुने

सुप्रीतमानसः शंकरः तस्यै शिवायै स्वस्वरूपं दर्शयामास। ततः ‘वरं ब्रूहि’ इति तां मुनि प्रोवाच॥

Verse 5

तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् । सुजहर्ष शिवातीव प्राह तं सुप्रणम्य सा

तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं दृष्ट्वा च तदुत्तमं रूपम्। शिवेऽतीव सुहृष्टा सा सुप्रणम्य तमब्रवीत्॥

Verse 6

पार्वत्युवाच । यदि प्रसन्नो देवेश मह्यं देयो वरो यदि । पतिर्भव ममेशान कृपां कुरु ममोपरि

पार्वत्युवाच— यदि प्रसन्नो देवेश मह्यं देयो वरो यदि। पतिर्भव ममेशान कृपां कुरु ममोपरि॥

Verse 7

पितुर्गृहे मया सम्यग्गम्यते त्वदनुज्ञया । गन्तव्यम्भवता नाथ मत्पितुः पार्श्वतः प्रभो

पितुर्गृहे मया सम्यग्गन्तव्यं त्वदनुज्ञया । गन्तव्यं भवता नाथ मत्पितुः पार्श्वतः प्रभो ॥

Verse 8

याचस्व मान्ततो भिक्षुः ख्यापयंश्च यशः शुभम् । पितुर्मे सफलं सर्वं कुरु प्रीत्या गृहा श्रमम्

याचस्व मां ततः भिक्षोः ख्यापयन् यशः शुभम् । पितुर्मे सफलं सर्वं कुरु प्रीत्या गृहाश्रमम् ॥

Verse 9

ततो यथोक्तविधिना कर्तुमर्हसि भो प्रभो । विवाहं त्वं महेशान देवानां कार्य्यसिद्धये

ततः प्रभो, यथोक्तविधिना त्वं विवाहं कर्तुमर्हसि। हे महेशान, देवानां कार्यसिद्धये तत् समाचर॥

Verse 10

कामं मे पूरय विभो निर्विकारो भवान्सदा । भक्तवत्सलनामा हि तव भक्तास्म्यमहं सदा

विभो, मे कामं पूरय; भवान् सदा निर्विकारः। भक्तवत्सल इति तव नाम प्रसिद्धं, अतः अहं तव भक्तोऽस्मि सदा॥

Verse 11

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्स तया शंभुर्महेशो भक्तवत्सलः । तथास्त्विति वचः प्रोच्यान्तर्हितस्स्वगिरिं ययौ

नन्दीश्वर उवाच—इत्युक्तः सा तया शम्भुः महेशो भक्तवत्सलः। ‘तथास्तु’ इति वचः प्रोच्य अन्तर्हितः स्वगिरिं ययौ॥

Verse 12

पार्वत्यपि ततः प्रीत्या स्वसखीभ्यां वयोन्विता । जगाम स्वपितुर्गेहं रूपं कृत्वा तु सार्थकम्

Verse 13

पार्वत्यागमनं श्रुत्वा मेनया स हिमाचलः । परिवारयुतो द्रष्टुं स्वसुतां तां ययौ मुदा

Verse 14

दृष्ट्वा तां सुप्रसन्नास्यामानयामासतुर्गृहम् । कारयामासतुः प्रीत्या महानन्दी महोत्सवम्

तां सुप्रसन्नवदनां दृष्ट्वा तौ गृहमानयताम्। ततः प्रीत्या महोत्सवं महानन्दीं च कारयताम्॥

Verse 15

धनन्ददौ द्विजादिभ्यो मेनागिरिवरस्तथा । मंगलं कारयामास सवेदध्वनिमादरात्

धनं ददौ द्विजादिभ्यो मेनागिरिवरस्तथा। सवेदध्वनिना सार्धं मङ्गलं कारयामास सादरात्॥

Verse 16

ततः स्वकन्यया सार्द्धमुवास प्रांगणे मुदा । मेना च हिमवाञ्छैलः स्नातुं गंगां जगाम सः

ततः स्वकन्यया सार्धं प्राङ्गणे मुदितोऽवसत्। मेना च हिमवाञ्छैलो गङ्गास्नानाय जग्मतुः॥

Verse 17

एतस्मिन्नन्तरे शम्भुः सुलीलो भक्तवत्सलः । सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासन्निधिं ययौ

एतस्मिन्नन्तरे शम्भुः सुलीलो भक्तवत्सलः। सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासन्निधिं ययौ॥

Verse 18

शृंगं वामे करे धृत्वा दक्षिणे डमरुन्तथा । पृष्ठे कन्थां रक्तवासा नृत्यगानविशारदः

वामकरे शृङ्गं धृत्वा दक्षिणे च डमरुं तथा । पृष्ठे कन्थां वहन् रक्तवस्त्रधरो नृत्यगीतविशारदः ॥

Verse 19

ततस्तु नटरूपोऽसौ मेनकाप्रांगणे मुदा । चक्रे स नृत्यं विविधं गानञ्चाति मनोहरम्

ततः स नटरूपोऽसौ मेनकाप्राङ्गणे मुदा । चकार नृत्यं विविधं गानं चातिमनोहरम् ॥

Verse 20

शृंगञ्च डमरुन्तत्र वादयामास सुध्वनिम् । महोतिं विविधाम्प्रीत्या स चकार मनोहराम्

तत्र शृङ्गं डमरुं चैव वादयामास सुध्वनिम् । प्रीत्या महोत्सवं विविधं स चकार मनोहरम् ॥

Verse 21

तन्द्रष्टुं नागरास्सर्वे पुरुषाश्च स्त्रियस्तथा । आजग्मुस्सहसा तत्र बाला वृद्धा अपि ध्रुवम्

तं द्रष्टुं नागराः सर्वे पुरुषाश्च स्त्रियस्तथा । सहसा समुपाजग्मुर्बाला वृद्धाश्च निश्चितम् ॥

Verse 22

श्रुत्वा संगीतं तन्दृष्ट्वा सुनृत्यं च मनोहरम् । सहसा मुर्मुहुः सर्वे मेनापि च तदा मुने

संगीतं श्रुत्वा तं च मनोहरं सुनृत्यं दृष्ट्वा, सहसा सर्वे मुर्मुहुः; मेनापि तदा, मुने।

Verse 23

ततो मेनाशु रत्नानि स्वर्णपात्रस्थितानि च । तस्मै दातुं ययौ प्रीत्या तदूतिप्री तमानसा

ततः मेना शीघ्रं स्वर्णपात्रस्थितानि रत्नानि समादाय, तदुत्सवप्रीतमानसा प्रीत्या तस्मै दातुं ययौ।

Verse 24

तानि न स्वीचकारासौ भिक्षां चेते शिवां च ताम् । पुनस्तु नृत्यं गानं च कौतुकात्कर्तुमुद्यतः

तानि न स्वीचकारासौ भिक्षां तु शिवायाः शुभायाः प्रार्थयामास। पुनश्च कौतुकवशान्नृत्यगीतं कर्तुमुद्यतः॥

Verse 25

मेना तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपाति सुविस्मिता । भिक्षुकम्भर्त्सयामास बहिष्कर्तुमियेष सा

मेना तद्वचनं श्रुत्वा सुविस्मिता चुकोप ह। भिक्षुकं भर्त्सयामास बहिष्कर्तुं मनो दधे॥

Verse 26

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गंगातो गिरिराड्ययौ । ददर्श पुरतो भिक्षुं प्रांगणस्थं नराकृतिम्

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गङ्गातो गिरिराड्ययौ। ददर्श पुरतो भिक्षुं प्राङ्गणस्थं नराकृतिम्॥

Verse 27

श्रुत्वा मेनामुखाद्वृत्तन्तत्सर्वं सुचुकोप सः । आज्ञां चकारानुचरान्बहिः कर्तुं च भिक्षुकम्

मेनामुखात् तद्वृत्तान्तं सर्वं श्रुत्वा स सुचुकोप। ततः सानुचरान् आज्ञापयामास—तं भिक्षुकं बहिः कर्तुम्।

Verse 28

महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम् । न शशाक बहिः कर्तुं कोऽपि तं मुनिसत्तम

महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम्। तं मुनिसत्तमं बहिः कर्तुं कोऽपि न शशाक।

Verse 29

ततः स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः । दर्शयामास शैलाय स्वप्रभावमनन्तकम्

ततः स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः। शैलाय दर्शयामास स्वप्रभावमनन्तकम्।

Verse 30

शैलो ददर्श तन्तत्र विष्णुरूपधरन्द्रुतम् । ततो ब्रह्मस्वरूपं च सूर्य्यरूपं ततः क्षणात्

तत्र शैलो ददर्श तं शीघ्रं विष्णुरूपधरं; ततः क्षणमात्रेण ब्रह्मस्वरूपं, अनन्तरं सूर्य्यरूपं च। एवं स परमेश्वरः स्वानन्तबहुरूपाणि प्रकाशयामास।

Verse 31

ततो ददर्श तं तात रुद्ररूपं महाद्भुतम् । पार्वती सहितं रम्यं विहसन्तं सुतेजसम्

ततः स तं तात महाद्भुतं रुद्ररूपं ददर्श—पार्वत्या सहितं रम्यं, सुतेजसं, विहसन्तं च।

Verse 32

एवं सुबहुरूपाणि तस्य तत्र ददर्श सः । सुविस्मितो बभूवाशु परमानन्दसंप्लुतः

एवं स तत्र तस्य प्रभोः बहुरूपाणि सुभूरि ददर्श। स तु सुविस्मितोऽभवत्, क्षणेन परमानन्देन संप्लुतः॥

Verse 33

अथासौ भिक्षुवर्यो हि तस्मात्तस्याश्च सूतिकृत् । भिक्षां ययाचे दुर्गान्तान्नान्यज्जग्राह किञ्चन

अथासौ भिक्षुवर्यः, तस्याश्च सूतिकृत्, तस्मात् तस्याश्च भिक्षां ययाचे। दुर्गान्तं यावत् पर्याप्तामेव जग्राह, नान्यत् किञ्चन॥

Verse 34

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां सुनर्तकनटाह्वशिवावतारवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशोध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ‘सुनर्तकनटाह्वशिवावतारवर्णनम्’ नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 35

तदा बभूव सुज्ञानं मेनाशैलेशयोरपि । आवां शिवो वञ्चयित्वा गतवान्स्वालयं विभुः

तदा मेनाशैलेशयोरपि सुज्ञानं बभूव। ‘आवां शिवो वञ्चयित्वा विभुः स्वालयं गतवान्’ इति॥

Verse 36

अस्मै देया स्वकन्येयं पार्वती सुतप स्विनी । एवं विचार्य च तयोः शिवेभक्तिरभूत्परा

अस्मै देया स्वकन्येयं पार्वती सुतपस्विनी। इति विचार्य तौ उभौ शिवे भक्तिं परां लेभाते॥

Verse 37

अतो रुद्रो महोतीश्च कृत्वा भक्तमुदावहम् । विवाहं कृतवान्प्रीत्या पार्वत्या स विधानतः

अथ रुद्रो महोतीशः कृत्वा भक्तमुदावहम्। प्रीत्या पार्वत्या सह विवाहं विधानतः अकरोत्॥

Verse 38

इति प्रोक्तस्तु ते तात सुनर्तकनटाह्वयः । शिवावतारो हि मया शिवावाक्यप्रपूरकः

इति ते तात मया प्रोक्तः सुनर्तकनटाह्वयः। स हि शिवावतारोऽयं शिववाक्यप्रपूरकः॥

Verse 39

इदमाख्यानमनघं परमं व्याहृतम्मया । य एतच्छृणुयात्प्रीत्या स सुखी गतिमाप्नुयात्

इदमाख्यानमनघं परमं व्याहृतं मया। य एतच्छृणुयात्प्रीत्या स सुखी गतिमाप्नुयात्॥

Frequently Asked Questions

What specific mythic event or theological argument is presented in this Adhyāya?

The episode presents Pārvatī’s austerities culminating in Śiva’s pleased approach, framed explicitly as both boon-giving and conduct-testing (parīkṣārtha). The theological argument is that authentic tapas and devotion mature into divine encounter (darśana) and structured grace (vara), not as arbitrary favor but as recognition of spiritual qualification.

What is the esoteric significance (rahasya) of the symbols described in this chapter?

The forest-tapas setting signifies withdrawal from social identity into concentrated interiority; Śiva’s self-revelation (svarūpa-darśana) signifies truth disclosed to purified consciousness. The ‘bhikṣu’ motif (Śiva as mendicant suitor) encodes divine freedom from worldly status, while simultaneously sanctifying social rite (vivāha-vidhi) as a cosmic instrument rather than mere convention.

Which specific manifestations of Śiva or Gaurī are highlighted here?

Śiva is highlighted in the form/avatāra named Sunartaka-Naṭa, suggesting a divine modality associated with performance/naṭa (a revelatory, pedagogic presence). Gaurī is highlighted as Pārvatī under the epithet Kālikā, depicted as the ascetic devotee whose unwavering tapas authorizes her request for Śiva as husband.