Śiva-Śakti Tattva, Varṇa-Rahasya, and Mahāvākya-Bhāvanā (Interpretive Discipline)

Verse 1

प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्यार्थः पूर्वमेव प्रबोधितः । अहंपदस्यार्थभूतः शक्त्यात्मा परमेश्वरः

प्रज्ञानं ब्रह्मेति वाक्यार्थः पूर्वमेव प्रबोधितः। अहंपदस्यार्थभूतः शक्त्यात्मा परमेश्वरः॥

Verse 2

अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः । हकारो व्योमरूपः स्याच्छक्त्यात्मा संप्रकीर्तितः

अकारः सर्ववर्णेषु श्रेष्ठः, स एव परमप्रकाशः परः शिवः। हकारो व्योमरूपः स्यात्, शक्त्यात्मा इति संप्रकीर्तितः॥

Verse 3

शिवशक्त्योस्तु संयोगादानन्दः सततोदितः । ब्रह्मेति शिवशक्त्योस्तु सर्वात्मत्वमिति स्फुटम्

शिवशक्त्योः संयोगात् आनन्दः सततं उदितः। ‘ब्रह्म’ इति पदं स्पष्टं शिवशक्त्योः सर्वात्मत्वं बोधयति॥

Verse 4

पूर्वमेवोपदिष्टं तत्सोहमस्मीति भावयेत् । तत्त्वमित्यत्र तदिति सशब्दार्थः प्रबोधितः

पूर्वोक्तविधिना एव ‘सोऽहमस्मि’ इति भावयेत्—तत् परं शिवं अहम् इति अन्तर्बोधः। ‘तत्त्वम्’ इत्यत्र ‘तत्’ शब्दार्थः सुस्पष्टं प्रबोधितः॥

Verse 5

अन्यथा सोऽहमित्यत्र विपरीतार्थभावना । अहंशब्दस्तु पुरुषस्तदिति स्यान्नपुंसकम् । एवमन्योन्यवैरुध्यादन्वयो नभवेत्तयोः

अन्यथा ‘सोऽहम्’ इत्यत्र विपरीतार्थभावना स्यात्। ‘अहम्’शब्दः पुरुषलिङ्गः, ‘तत्’शब्दो नपुंसकलिङ्गः; एवमन्योन्यवैरुध्यादुभयोः सम्यगन्वयो न भवेत्।

Verse 6

स्त्रीपुंरूपस्य जगतः कारणं चान्यथा भवेत् । स तत्त्वमसि इत्येवमुपदेशार्थभावना

यदि स्त्रीपुंरूपस्य जगतः कारणं तत्तत्त्वादन्यथा स्यात्, तर्हि ‘स तत्त्वमसि’ इत्युपदेशो व्यर्थः स्यात्; अतः ‘स तत्त्वमसि’ इत्येवोपदेशार्थभावना।

Verse 7

अयमात्मेति वाक्ये च पुंरूपं पदयुग्मकम् । ईशेन रक्षणीयत्वादीशावस्यमिदं जगत्

‘अयमात्मा’ इति वाक्ये पदयुग्मं पुंरूपे दृश्यते; ईशेन रक्षणीयत्वात् ईशावास्यमिदं सर्वं जगदिति निश्चयः।

Verse 8

प्रज्ञानात्मा यदेवेह तदमुत्रेति चिन्तयेत् । यः स एवेति विद्वद्भिस्सिद्धान्तिभिरिहोच्यते

प्रज्ञानात्मा सन् एवं चिन्तयेत्—यदेवेह तदेवामुत्र; ‘यः स एव’ इति सिद्धान्तविद्भिर्निश्चयेनोच्यते।

Verse 9

उपरिस्थितवाक्ये च योऽमुत्र स इह स्थितः । इति पूर्ववदेवार्थः पुरुषो विदुषां मतः

उपरिस्थितवाक्ये च योऽमुत्र स इह स्थितः । इति पूर्ववदेवार्थः पुरुषो विदुषां मतः ॥

Verse 10

अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादपि । अस्मिन्वाक्ये फलस्यापि वैपरीत्यविभावना

अन्यदेव तद्विदितादथोऽविदितादपि । अस्मिन्वाक्ये फलस्यापि वैपरीत्यविभावना ॥

Verse 11

यथास्यात्तद्वदेवात्र वक्ष्यामि श्रूयतां मुने । अयथाविदिताछब्दो पूर्ववद्विदितादिति

यथास्यात् तद्वदेवात्र वक्ष्यामि, श्रूयतां मुने। अयथाविदितः शब्दः भ्रान्तिं जनयति; यथाविदितस्तु पूर्ववदेव विदित इव भवति॥

Verse 12

प्रवृत्तिस्स्यात्तद्विदितात्तथैवाविदितात्परम् । अन्यदेव हि संसिद्ध्यै न भवेदिति निश्चितम्

तद्विदितात् प्रवृत्तिः स्यात्, अविदितात् परं परम्। संसिद्ध्यै नान्यदेवोऽस्ति, इति निश्चितमीरितम्॥

Verse 13

एष त आत्मांतर्यामी योऽमृतश्च शिवस्स्वयम् । यश्चायम्पुरुषे शंभुर्यश्चादित्ये व्यवस्थितः

एष तेऽन्तर्यामी आत्मा, योऽমृतः शिव एव सः। यश्चायं पुरुषे शम्भुः, यश्चादित्ये व्यवस्थितः॥

Verse 14

स चाऽसौ सेति पार्थक्यं नैकं सर्वं स ईरितः । सोपाधिद्वयमस्यार्थ उपचारात्तथोच्यते

“सः च असौ” इति यत् भेदवचनं, तद् द्वितीयतत्त्वं न; एक एव प्रभुः सर्वरूपः इति निरूप्यते। उपाधिद्वयसम्बन्धेनार्थोऽस्य उपचारतः तथा कथ्यते।

Verse 15

तं शम्भुनाथं श्रुतयो वदन्ति हि हिरण्मयम् । हिरण्य बाहव इति सर्वांगस्यो पलक्षलम्

श्रुतयः शम्भुनाथं हि “हिरण्मयम्” इति वदन्ति—स्वर्णप्रभया दीप्तम्। “हिरण्यबाहवः” इति वचनं तस्य सर्वाङ्गस्योपलक्षणं, सर्वावयवेषु मङ्गलतेजः सर्वव्यापि इति सूचयति।

Verse 16

अन्यथा तत्पतित्वं तु न भवेदिति यत्नतः । य एषोन्तरिति शंभुश्छान्दोग्ये श्रूयते शिवः

अन्यथा तस्य परमपतित्वं न सिध्येत्—इति यत्नतः बोध्यम्। छान्दोग्ये “य एषोऽन्तरः” इति यः शिवः शम्भुः श्रूयते, स एव परः प्रभुः।

Verse 17

हिरण्यश्मश्रुवांस्तद्वद्धिरण्यमयकेशवान् । नखमारभ्य केशाग्रा सर्वत्रापि हिरण्मयः

हिरण्यश्मश्रुवान् सः, तथा हिरण्यमयकेशवान्। नखमारभ्य केशाग्रं यावत् सर्वत्र हिरण्मयः, दिव्यमङ्गलतेजसा विराजते।

Verse 18

अहमस्मि परं ब्रह्म परापरपरात्परम् । इति वाक्यस्य तात्पर्यं वदामि श्रूयतामिदम्

“अहमस्मि परं ब्रह्म, परापरपरात्परम्” इति वाक्यस्य तात्पर्यं वदामि; इदं श्रूयताम्।

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां योगपट्टविधिवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां योगपट्टविधिवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः॥

Verse 20

सर्वोत्कृष्टश्च सर्वात्मा परब्रह्म स ईरितः । परश्चाथापरश्चेति परात्परमिति त्रिधा

सर्वोत्कृष्टश्च सर्वात्मा परब्रह्म स ईरितः। परश्चाथापरश्चेति परात्परमिति त्रिधा॥

Verse 21

रुद्रो ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रोक्ताः श्रुत्यैव नान्यथा । तेभ्यश्च परमो देवः परशब्देन बोधितः

श्रुतिर् एव नान्यथा रुद्रं ब्रह्माणं विष्णुं च तथा प्रोक्तवती; तेषां सर्वेषाम् अपि परतः परमो देवः ‘पर’शब्देन बोधितः।

Verse 22

वेदशास्त्र गुरूणां च वाक्याभ्या सवशाच्छिशोः । पूर्णानन्दमयश्शंभुः प्रादुर्भूतो भवेद्धृदि

वेदशास्त्रगुरुवाक्यैः सवशः शिशुरिव शिष्यः सम्यग् अनुगृहीतः सन्, पूर्णानन्दमयः शम्भुः हृदि प्रादुर्भवति।

Verse 23

सर्वभूतस्थितश्शम्भुस्स एवाहं न संशयः । तत्त्वजातस्य सर्वस्य प्राणोस्म्यहमहं शिवः

सर्वभूतस्थितः शम्भुः स एवाहं न संशयः । तत्त्वजातस्य सर्वस्य प्राणोऽस्म्यहमहं शिवः ॥

Verse 24

इत्युक्त्वा पुनरप्याह शिवस्तत्त्वत्रयस्य च । प्राणोस्मीत्यत्र पृथ्व्यादिगुणान्तग्रहणान्मुने

इत्युक्त्वा पुनरप्याह शिवस्तत्त्वत्रयस्य च । प्राणोऽस्मीत्यत्र पृथ्व्यादिगुणान्तग्रहणान्मुने ॥

Verse 25

आत्मतत्त्वानि सर्वाणि गृहीतानीति भावय । पुनश्च सर्वग्रहणं विद्यातत्त्वशिवात्मनोः

आत्मतत्त्वानि सर्वाणि गृहीतानीति भावय । पुनश्च सर्वग्रहणं विद्यातत्त्वशिवात्मनोः ॥

Verse 26

तत्त्वयोश्चास्म्यहं प्राणास्सर्वस्स्सर्वात्मको ह्यहम् । जीवस्य चान्तर्यामित्वाज्जीवोऽहं तस्य सर्वदा

तत्त्वेषु प्राणरूपोऽहं सर्वं चास्मि, सर्वात्मको ह्यहम्। जीवस्य चान्तर्यामित्वात् तस्य जीवेऽहं सदा अन्तरतमः स्थितः॥

Verse 27

यद्भूतं यच्च भव्यं यद्भविप्यत्सर्वमेव च । मन्मयत्वादहं सर्वः सर्वो वै रुद्र इत्यपि

यदतीतं यच्च भाव्यं यद्भविष्यच्च सर्वतः। मन्मयत्वात् अहं सर्वः, तस्मात् ‘सर्वो वै रुद्रः’ इति स्मृतम्॥

Verse 28

श्रुतिराह मुने सा हि साक्षाच्छिवमुखोद्गता । सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात्

श्रुतिराह मुने—सा हि साक्षाच्छिवमुखोद्गता; सर्वात्मा स नित्यं परमैर्गुणैः समन्वितः।

Verse 29

स्वस्मात्परात्मविरहादद्वितीयोऽहमेव हि । सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यार्थः पूर्व्वमीरितः

स्वस्मात् परात्मविरहाभावादद्वितीयोऽहमेव हि; ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ इति वाक्यार्थः पूर्वमीरितः।

Verse 30

पूर्णोऽहं भावरूपत्वान्नित्यमुक्तोऽहमेव हि । पशवो मत्प्रसादेन मुक्ता मद्भावमाश्रिताः

पूर्णोऽहं भावरूपत्वान्नित्यमुक्तोऽहमेव हि; पशवो मत्प्रसादेन मुक्ता मद्भावमाश्रिताः।

Verse 31

योऽसौ सर्वात्मकश्शम्भुस्सोऽहं स शिवोऽस्म्यहम् । इति वै सर्ववाक्यार्थो वामदेव शिवोदितः

योऽसौ सर्वात्मकः शम्भुः सोऽहं; स शिवोऽस्म्यहम्—इति वै सर्ववाक्यार्थो वामदेवेन शिवोदितः।

Verse 32

इतीशश्रुतिवाक्याभ्यामुपदिष्टार्थमादरात् । साक्षाच्छिवैक्यदं पुंसां शिशोगुरुरुपादिशेत्

इति ईशश्रुतिवाक्याभ्यां यदुपदिष्टमर्थं तदादरात् शिशोः गुरुः उपदिशेत्। यत् साक्षात् पुंसां शिवैक्यप्रदं भवति॥

Verse 33

आदाय शंखं साधारमस्त्रमन्त्रेण भस्मना । शोध्य तत्पुरतस्स्थाप्य चतुरस्रे समर्चिते

आदाय शङ्खं साधारम् अस्त्रमन्त्रेण भस्मना। शोध्य तत्पुरतः स्थाप्य चतुरस्रे समर्चिते॥

Verse 34

ओमित्यभ्यर्च्य गन्धाद्यैरस्त्रं वस्त्रोपशोभितम् । वासितं जलमापूर्य सम्पूज्योमिति मन्त्रतः

ॐ इत्यभ्यर्च्य गन्धाद्यैः अस्त्रं वस्त्रैः समलङ्कृतम् । सुगन्धितं जलं पूर्य पुनः सम्पूजयेन्मन्त्रतः ॐ-प्रारम्भेण ॥

Verse 35

सप्तधैवाभिमंत्र्याथ प्रणवेन पुनश्च तम् । यस्त्वन्तरं किंचिदस्ति कुरुते त्यतिभीतिभाक्

सप्तधा अभिमन्त्र्याथ प्रणवेन पुनस्तथा । अन्तःशङ्कां न कुर्वीत यः किञ्चिदपि भीतिभाक् ॥

Verse 36

इत्याह श्रुतिसत्तत्त्वं दृढात्मा गतभीर्भव । इत्याभाष्य स्वयं शिष्यं देवं ध्यायन्समर्चयेत्

इति श्रुतिसदर्थं तत्त्वं उपदिश्य दृढात्मवान् । “गतभीर्भव” इत्युक्त्वा शिष्यं स्वयमनुगृह्य देवं ध्यायन् समर्चयेत् ॥

Verse 37

शिष्यासनं सम्प्रपूज्य षडुत्थापनमार्गतः । शिवासनं च संकल्प्य शिवमूर्तिं प्रकल्पयेत्

शिष्यासनं सम्यक् सम्पूज्य षडुत्थापनमार्गतः । शिवासनं च संकल्प्य शिवमूर्तिं प्रकल्पयेत् ॥

Verse 38

पञ्च ब्रह्माणि विन्यस्य शिरः पादावसानकम् । मुण्डवत्क्रकलाभेदैः प्रणवस्य कला अपि

शिरःपादावसानकं पञ्चब्रह्माणि न्यस्य, प्रणवस्य कलाः अपि मुण्डवत् क्रकलाभेदैः विभाग्य, सर्वाङ्गव्यापिनं अन्तर्यामी शिवं ध्यायेत्।

Verse 39

अष्टत्रिंशन्मंत्ररूपा श्शिष्यदेहेऽथ मस्तके । समावाह्य शिवं मुद्राः स्थापनीयाः प्रदर्शयेत्

अष्टत्रिंशन्मन्त्ररूपा मुद्राः शिष्यदेहे विशेषतः मस्तके च प्रदर्श्य, शिवं समावाह्य, ताः स्थापयेत् आचार्यः।

Verse 40

ततश्चाङ्गानि विन्यस्य सर्वज्ञानीत्यनुक्रमात् । कल्पयेदुपचारांश्च षोडशासनपूर्वकान्

ततः “सर्वज्ञानी” इत्यादिमन्त्रानुक्रमेण अङ्गन्यासं कृत्वा, षोडशोपचारान् आसनादिपूर्वकान् शिवपूजायां कल्पयेत्।

Verse 41

पायसान्नञ्च नैवेद्यं समर्प्यो मग्निजायया । गण्डूषाचमनार्घ्यादि धूपदीपादिकं क्रमात्

ततः यजमानपत्नी पायसान्नं नैवेद्यं च समर्पयेत्; अनन्तरं क्रमशः गण्डूषाचमनार्घ्यं धूपदीपादिकं च समर्पयेत्।

Verse 42

नामाष्टकेन सम्पूज्य ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । जपेद्ब्रह्मविदाप्नोति भृगुर्वै वारुणिस्ततः

नामाष्टकेन सम्यक् सम्पूज्य वेदपारगैर्ब्राह्मणैः सह । ततः जपं कुर्याद् येन ब्रह्मविद्यां प्राप्नोति; एवं वै वारुणिर्भृगुरपि तत्पदमवाप ॥

Verse 43

यो देवानामुपक्रम्यः यः परः स महेश्वरः । इत्यंतं तस्य पुरतः कह्लारादिविर्निताम्

यो देवानामुपक्रम्यः यः परः स महेश्वरः—इति तस्य पुरतः कह्लारादिभिः पूजोपहारैः समाप्यताम्।

Verse 44

आदाय मालामुत्थाय श्रीविरूपाक्ष निर्मिते । शास्त्रे पंचाशिके रूपे सिद्धिस्कन्धं जपेच्छनैः

मालामादाय उत्थाय श्रीविरूपाक्षनिर्मिते पञ्चाशिके शास्त्रे उक्तं सिद्धिस्कन्धं शनैः शनैः जपेच्छनैः।

Verse 45

ख्यातिः पूर्णोहमित्यंतं सानुकूलेन चेतसा । देशिकस्तस्य शिष्यस्य कण्ठदेशे समर्पयेत्

सानुकूलेन शुद्धेन चेतसा देशिको गुरुः तस्य शिष्यस्य कण्ठदेशे ‘अहं पूर्णोऽस्मि’ इति परमानुभूतिं समर्पयेत्।

Verse 46

तिलकं वन्दनेनाथ सर्वाङ्गालेपनं पुनः । स्वसम्प्रदायानुगुणं कारयेच्च यथाविधि

ततः प्रभो वन्दनानन्तरं तिलकं पुनः कुर्यात्, सर्वाङ्गालेपनं च स्वसम्प्रदायानुगुणं विधिवत् कारयेत्।

Verse 48

व्याख्यातत्वञ्च कर्म्मादिगुर्वासनपरिग्रहम् । अनुगृह्य गुरुस्तस्मै शिष्याय शिवरूपिणे

कर्मादिगुर्वासनपरिग्रहं च व्याख्याततत्त्वार्थं च अनुगृह्य गुरुः तस्मै शिवरूपिणे शिष्याय कृपया समर्पयामास।

Verse 49

शिवोहमस्मीति सदा समाधिस्थो भवेति तम् । सम्प्रोच्याथ स्वयं तस्मै नमस्कारं समाचरेत्

‘शिवोऽहमस्मि’ इति तं सम्प्रोच्य सदा समाधिस्थो भवेत्यनुशासयेत्; अथ स्वयं तस्मै विधिवन्नमस्कारं समाचरेत्।

Verse 50

सम्प्रदायानुगुण्येन नमस्कुर्युस्तथापरे । शिष्यस्तदा समुत्थाय नमस्कुर्याद्गुरुन्तथा । गुरोरपि गुरुं तस्य शिष्यांश्च स्वगुरोरपि

सम्प्रदायानुगुण्येन अन्येऽपि नमस्कुर्युः। ततः शिष्यः समुत्थाय गुरुं नमस्कुर्यात् तथा; गुरोर्गुरुं तस्य, स्वगुरोः शिष्यांश्चापि नमस्कुर्यात्॥

Verse 51

एवं कृतनमस्कारं शिष्यन्दद्याद्गुरुः स्वयम् । सुशीलं यतवाचं तं विनयावनतं स्थितम्

एवं कृतनमस्कारं शिष्यं गुरुः स्वयमेव उपदिशेत्—सुशीलं यतवाचं तं विनयावनतं स्थितम्॥

Verse 52

अद्यप्रभृति लोकानामनुग्रहपरो भव । परीक्ष्य वत्सरं शिष्यमंगीकुरु विधानतः

अद्यप्रभृति लोकानामनुग्रहपरो भव। परीक्ष्य वत्सरं शिष्यं विधानेनाङ्गीकुरु॥

Verse 53

रागादिदोषान्संत्यज्य शिवध्यानपरो भव । सत्सम्प्रदायसंसिद्धैस्संगं कुरु न चेतरैः

रागादिदोषान् संत्यज्य शिवध्यानपरो भव। सत्सम्प्रदायसंसिद्धैः सङ्गं कुरु न चेतरैः॥

Verse 54

अनभ्यर्च्य शिवं जातुमा भुंक्ष्वाप्राण संक्षयम् । गुरुभक्तिं समास्थाय सुखी भव सुखी भव

शिवं विना न कदापि भुञ्जीत; अन्यथा प्राणक्षयः स्यात्। गुरुभक्तिं समाश्रित्य सुखी भव, सुखी भव॥

Verse 55

इति क्रमाद्गुरुवरो दयालुर्ज्ञानसागरः । सानुकूलेन चित्तेन समं शिष्यं समाचरेत्

एवं क्रमशो गुरुवरः दयालुः ज्ञानसागरः। सानुकूलचित्तेन शिष्यं समं समाचरेत्॥

Verse 56

तव स्नेहान्मयायं वै वामदेव मुनीश्वर । योगपट्टप्रकारस्ते प्रोक्तो गुह्यतरोऽपि हि

तव स्नेहात् मयैतद् वामदेव मुनीश्वर। योगपट्टविधिः प्रोक्तो गुह्यतरोऽपि हि॥

Verse 57

इत्युक्त्वा षण्मुखस्तस्मै क्षौरस्नानविधिक्रमम् । वक्तुमारभत प्रीत्या यतीनां कृपया शुभम्

इत्युक्त्वा षण्मुखः प्रीत्या तस्मै क्षौरस्नानविधिक्रमम्। यतीनां कृपया शुभं वक्तुमारभत॥