Sukta 101
Sukta 8.101
Kāṇva tradition (probable for RV 8.101; exact seer not provided in input)
Mitra-Varuṇa
Triṣṭubh (probable; verification needed)
अयं सूक्तः मुख्यतया मित्रावरुणौ ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) यमल-पालकौ आह्वयति, यजमानस्य यज्ञस्य च समृद्ध्यै तौ रक्षकौ पुरतः स्थापयितुं प्रार्थयते। मध्ये मध्ये सहायकाः यज्ञशक्तयः अपि स्पृश्यन्ते—विशेषतः वायुः तथा च घृतवत् सोमधारा। अन्ते च वाचः दिव्याया गोः इव विशिष्टा नमस्क्रिया दृश्यते—सा वाक्/प्रज्ञा न हिंस्येत, न चापि दूरं नीयेत। समग्रतः एतत् सूक्तं सामाजिक-नैतिक-ऋतव्यवस्थां, यज्ञस्य शुद्धतां, प्रेरितां वाचं च एकस्मिन् रक्षण-समृद्धिदर्शने संयोजयति।
Mantras
Mantra 1
ऋधगित्था स मर्त्यः शशमे देवतातये । यो नूनं मित्रावरुणावभिष्टय आचक्रे हव्यदातये ॥
ऋधगित्था स मर्त्यः शशमे देवतातये, यो नूनं मित्रावरुणावभिष्टय आचक्रे हव्यदातये।
Mantra 2
वर्षिष्ठक्षत्रा उरुचक्षसा नरा राजाना दीर्घश्रुत्तमा । ता बाहुता न दंसना रथर्यतः साकं सूर्यस्य रश्मिभिः ॥
वर्षिष्ठक्षत्रा उरुचक्षसा नरा राजाना दीर्घश्रुत्तमा। ता बाहुता न दंसना रथर्यतः साकं सूर्यस्य रश्मिभिः॥
Mantra 3
प्र यो वां मित्रावरुणाजिरो दूतो अद्रवत् । अयःशीर्षा मदेरघुः ॥
प्र यो वां मित्रावरुणाजिरो दूतो अद्रवत्, अयःशीर्षा मदेरघुः। एषा प्रेरणा अस्माकं मनो र्तस्य धाम्नि नयतु॥
Mantra 4
न यः सम्पृच्छे न पुनर्हवीतवे न संवादाय रमते । तस्मान्नो अद्य समृतेरुरुष्यतं बाहुभ्यां न उरुष्यतम् ॥
यो न सम्पृच्छते न पुनर्हवीतवे निवर्तते न च ऋतसंवादे रमते—तस्मात् अस्मान् अद्य समृतेः (मिथ्यासंयोगात्) उरुष्यतम्। बाहुभ्यां नः उरुष्यतम्, उरुष्यतम्।
Mantra 5
प्र मित्राय प्रार्यम्णे सचथ्यमृतावसो । वरूथ्यं वरुणे छन्द्यं वचः स्तोत्रं राजसु गायत ॥
ऋतावसवः, मित्राय सचथ्यं वचः प्र गायत; आर्य॑म्णे च प्र गायत। वरुणे च वरूथ्यं छन्द्यं वचः—राजसु स्तोत्रं गायत।
Mantra 6
ते हिन्विरे अरुणं जेन्यं वस्वेकं पुत्रं तिसॄणाम् । ते धामान्यमृता मर्त्यानामदब्धा अभि चक्षते ॥
ते अरुणं जेन्यं वसु—तिसॄणाम् एकं पुत्रं—हिन्विरे। ते अमृताः अदब्धाः मर्त्यानां धामानि अभि चक्षते, तानि च सम्यग्दर्शने स्थापयन्ति।
Mantra 7
आ मे वचांस्युद्यता द्युमत्तमानि कर्त्वा । उभा यातं नासत्या सजोषसा प्रति हव्यानि वीतये ॥
आ मे वचांसि उद्यताः कृत्वा द्युमत्तमानि कुरुत। उभा यातं नासत्या सजोषसा; प्रति हव्यानि वीतये।
Mantra 8
रातिं यद्वामरक्षसं हवामहे युवाभ्यां वाजिनीवसू । प्राचीं होत्रां प्रतिरन्तावितं नरा गृणाना जमदग्निना ॥
रातिं यद् वाम् अरक्षसं हवामहे युवाभ्यां वाजिनीवसू, तदा नरा प्राचीं होत्रां प्रति रन्तावितं गृणाना जमदग्निना।
Mantra 9
आ नो यज्ञं दिविस्पृशं वायो याहि सुमन्मभिः । अन्तः पवित्र उपरि श्रीणानोऽयं शुक्रो अयामि ते ॥
आ नो यज्ञं दिविस्पृशं वायो याहि सुमन्मभिः। अन्तः पवित्रे उपरि श्रीणानोऽयं शुक्रो अयामि ते।
Mantra 10
वेत्यध्वर्युः पथिभी रजिष्ठैः प्रति हव्यानि वीतये । अधा नियुत्व उभयस्य नः पिब शुचिं सोमं गवाशिरम् ॥
वेत्यध्वर्युः पथिभी रजिष्ठैः प्रति हव्यानि वीतये। अधा नियुत्व उभयस्य नः पिब शुचिं सोमं गवाशिरम्॥
Mantra 11
बण्महाँ असि सूर्य बळादित्य महाँ असि । महस्ते सतो महिमा पनस्यतेऽद्धा देव महाँ असि ॥
बण्महाँ असि सूर्य बळादित्य महान असि। महस्ते सतो महिमा पनस्यतेऽद्धा देव महान असि॥
Mantra 12
बट् सूर्य श्रवसा महाँ असि सत्रा देव महाँ असि । मह्ना देवानामसुर्यः पुरोहितो विभु ज्योतिरदाभ्यम् ॥
बट् सूर्य श्रवसा महान असि सत्रा देव महान असि। मह्ना देवानामसुर्यः पुरोहितो विभु ज्योतिरदाभ्यम्॥
Mantra 13
इयं या नीच्यर्किणी रूपा रोहिण्या कृता । चित्रेव प्रत्यदर्श्यायत्यन्तर्दशसु बाहुषु ॥
इयं शक्तिः—नीच्येव निगूढेवाभाति, तथापि रूपेण रोचते; रोहिण्या (लोहितशक्त्या) कृता। चित्रेव पुनर्दर्शनाय प्रत्यदर्श्यायति, दशसु बाहुषु (पूर्णेषु मानवेन्द्रियकरणेषु) अन्तःस्थिता बहिरुदेति।
Mantra 14
प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेश ॥
प्रजाः ह तिस्रः अत्यायमीयुः; अन्याः अर्कम् अभितो विविश्रे। बृहद् ह तस्थौ भुवनेष्वन्तः; पवमानो हरितः (हरितसुवर्णशक्तिभिः) सह आविवेश।
Mantra 15
माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः । प्र नु वोचं चिकितुषे जनाय मा गामनागामदितिं वधिष्ट ॥
माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसा आदित्यानाम्—अमृतस्य नाभिः। प्र नु वोचं चिकितुषे जनाय। मा गां अनागाम् अदितिं वधिष्ट; मा त्वय्यन्तःस्थितम् अमृतत्वस्य मूलं हिंसीः।
Mantra 16
वचोविदं वाचमुदीरयन्तीं विश्वाभिर्धीभिरुपतिष्ठमानाम् । देवीं देवेभ्यः पर्येयुषीं गामा मावृक्त मर्त्यो दभ्रचेताः ॥
वाचोविदं वाचमुदीरयन्तीं विश्वाभिर्धीभिरुपतिष्ठमानाम् । देवीं देवेभ्यः पर्येयुषीं गां मा वावृक्त मर्त्यो दभ्रचेताः ॥
Inside Sukta 101
How it unfolds
- Where it opens
A mortal truly prospers when he strives for the divine and places Mitra-Varuṇa at the forefront as protectors of the offering and the worshiper.
- Development
The hymn expands from personal prosperity to ritual and cosmic order: the sacrifice is portrayed as heaven-reaching, the offering-stream clarified, and divine cooperation sought so the yajña proceeds without obstruction.
- Climax
A heightened recognition of sacred power in Vāc as the divine Cow who ‘knows the Word’—the source of inspired utterance and right understanding in the rite.
- Where it settles
A protective closing mood: the poet prays that no small-minded person may injure or turn away that divine Speech/insight, ensuring continuity of blessing and effective praise.
The deity: Mitra-Varuṇa
- In the VedaMitra and Varuṇa are paired Ādityas: Mitra embodies concord, covenant, and right relationship; Varuṇa embodies sovereign oversight, the binding power of law, and the all-encompassing moral-cosmic order (ṛta). They are approached as protectors who uphold truth, guard the sacrifice, and grant safe passage and prosperity to the worshiper.
- Cosmic functionThey stabilize ṛta by supervising truth, oaths, social harmony, and the regularity of heaven and earth; they protect the yajña so the offering reaches the gods and returns as blessing.
- Inner significanceMitra-Varuṇa symbolize the inner alignment of one’s intentions and actions with truth: Mitra as harmonious clarity in relations, Varuṇa as conscience/inner law that restrains disorder and restores integrity through right conduct and prayer.
The seer
- Kāṇva (Kāṇva tradition; specific seer uncertain)Kāṇva gotra / Kāṇva śākhā-associated poet-family · The Kāṇvas are among the most prominent Rigvedic poet-families, especially in Mandala 8, known for vivid ritual poetry, strong Soma-yajña orientation, and frequent praise of Mitra-Varuṇa and other Ādityas in the language of ṛta and protection.
Famous verses
mitrāvaruṇāv abhiṣṭaye
yajñaṃ divispṛśam
vacovidaṃ vācam
Attributes of the deity
- Guardians of ṛta (cosmic and moral order)
- Protectors and patrons of truthful speech and right action
- Upholders of covenants, law, and social harmony
- Bestowers of safety, prosperity, and sacrificial success
- Majestic, watchful, and responsive to sincere offering
Also by this seer
- Large portions of Rig Veda Mandala 8 are attributed to Kāṇva seers (Kāṇvas).
- Many Kāṇva hymns are Soma-pressing and offering hymns, often integrating multiple deities within a single sacrificial setting.
- The Kāṇva corpus is noted for refrains and compact, forceful Triṣṭubh-style praise typical of public ritual performance.
The rite, step by step
- Prepare the ritual ground and kindle the fire (Agni) as the carrier of offerings.
- Establish intention: “set Mitra-Varuṇa in front” as abhiṣṭi (protective support) for the rite and the community.
- Press and clarify Soma (pavitra imagery), inviting allied deities who move with the offering-current (e.g., Vāyu as the swift recipient of Soma).
- Recite praise that links prosperity to devatātā (orientation to the divine) and to truthful, orderly conduct.
- Conclude with reverence for inspired Speech (Vāc)—guarding the ‘Word-Cow’ so insight and blessing are not lost or driven away.
Offerings
- Soma (pressed and clarified)
- Ghee/clarified butter (as oblation into fire)
- Havis (general oblation: grains/cakes as applicable)
Frequently Asked Questions
They are twin Āditya deities who protect truth and right order (ṛta). The hymn asks them to stand in front as guardians so the sacrifice and the worshiper are kept safe and successful.
In Soma rituals, the pressed Soma is purified and offered, and Vāyu is a key recipient associated with swift movement and the first draught. The verse highlights the “heaven-touching” sacrifice and the clarified flow that draws the gods.
It refers to Vāc—sacred Speech and inspired understanding—pictured as a goddess-cow who knows and raises the Word. The hymn prays that no careless person should harm or drive away this power, because it sustains right praise and wisdom.
Ask anything about Sukta 101 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
