Rig Veda 1.106.4: Mandala 1, Sukta 106, Mantra 4

Sukta 1.106

Rishi: Likely Kutsa Āṅgirasa (traditional for RV 1.106) or associated seer-family in anukramaṇī; requires confirmation by specific śākha anukramaṇī

Devata: Nārāśaṃsa and Pūṣan (with refrain to Vasus)

Chandas: Jagatī (probable for RV 1.106.1 by syllable length; needs metrical verification)

Samhita Patha (Devanagari)

नराशंसं वाजिनं वाजयन्निह क्षयद्वीरं पूषणं सुम्नैरीमहे । रथं न दुर्गाद्वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन ॥

Transliteration

narāśáṃsaṃ vā́jinaṃ vājáyann ihá kṣayádvīraṃ pū́ṣaṇaṃ sumnáir īmahe | ráthaṃ na durgā́d vasavaḥ sudānavo víśvasmān no áṃhaso níṣ pipartana ||

Translation

इह वयं सुम्नैः नरा॒शंसं वाजिनं वाजयन्तं च, क्षयद्वीरं पूषणं च ईमहे। हे वसवः सुदानवः, रथं न दुर्गात् निष्कृष्यते, एवं विश्वस्मात् अंहसः—सर्वस्मात् संकोचात् अन्तर्दोषाच्च—अस्मान् निष्पिपर्तन।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• नरा॒शंसम्: Nārāśaṃsa (the praise-worthy deity/Agni as ‘praised by men’)
• नरा॒शंसम्: कर्म
• Type: Noun (proper/epithet)
• Root: नराशंस (प्रातिपदिक) < नर + शंस (√शंस् ‘स्तु’)

• वा: or
• वा: —
• Type: Indeclinable
• Root: वा

• वाजिनम्: the vigorous/possessing prize (Vājin; an epithet)
• वाजिनम्: कर्म
• Type: Noun/Adjective (epithet)
• Root: वाजिन् (प्रातिपदिक) < वाज ‘बल/वेग/अन्न’

• वा: or
• वा: —
• Type: Indeclinable
• Root: वा

• वाजयन्: bestowing prizes/strengthening (as he gives ‘vāja’)
• वाजयन्: कर्तृ (विशेषणरूपेण पूषणम्) / क्रियाविशेषणभाव
• Type: Verb (present participle)
• Root: √वाजय् (वाजयति) < वाज

• इह: here
• इह: अधिकारण
• Type: Indeclinable
• Root: इह

• क्षयद्वीरम्: having a dwelling of heroes / abiding with heroes
• क्षयद्वीरम्: कर्म (पूषणम् विशेषयति)
• Type: Adjective (epithet)
• Root: क्षयद्वीर (प्रातिपदिक) < क्षयत् (√क्षि ‘निवस/क्षय’) + वीर

• पूषणम्: Pūṣan
• पूषणम्: कर्म
• Type: Noun (deity)
• Root: पूषण् (प्रातिपदिक)

• सुम्नैः: with favors/benedictions
• सुम्नैः: करण
• Type: Noun
• Root: सुम्न (प्रातिपदिक)

• ईमहे: we seek / we implore
• ईमहे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √याम्/√इ (वेद. ‘ईमहे’ = यामहे/इमहे ‘याचामहे/प्रार्थयामहे’)

• रथम्: a chariot
• रथम्: कर्म (उपमान-प्रयोगे) / कर्म
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)

• न: like/as
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न

• दुर्गात्: from difficulty / from a hard pass
• दुर्गात्: अपादान
• Type: Noun
• Root: दुर्ग (प्रातिपदिक)

• वसवः: O Vasus / the Vasus
• वसवः: कर्तृ (निष्पिपर्तन इत्यस्य) / संबोधनार्थेऽपि सम्भव
• Type: Noun (deity-class)
• Root: वसु (प्रातिपदिक)

• सुदानवः: good-givers, generous
• सुदानवः: कर्तृ-विशेषण (वसवः) / संबोधन
• Type: Adjective (epithet)
• Root: सुदानु (प्रातिपदिक) < सु + दानु/दान ‘दान’

• विश्वस्मात्: from every (side/thing)
• विश्वस्मात्: अपादान
• Type: Adjective/Pronoun-like
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• नः: for us / our
• नः: सम्प्रदान/सम्बन्ध (प्रार्थनायाम्)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम)

• अंहसः: from distress/sin/anguish
• अंहसः: अपादान
• Type: Noun
• Root: अंहस् (प्रातिपदिक)

• निष्पिपर्तन: carry (us) out / deliver (us) forth
• निष्पिपर्तन: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √पृत्/√पॄ (वेद. ‘पिपर्त’ = पारयति/तारयति; ‘निष्-’ उपसर्ग)