Sarga 69
त्रिशिरा-प्रबोधनम् तथा नरान्तक-वधः (Trisira’s Counsel and the Slaying of Naranthaka)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे कुम्भकर्ण-वधात् परं रावणस्य शोकाकुलता दृश्यते। त्रिशिरा तं निन्दन् राजधर्मं स्मारयति—राज्ञा धैर्येण संयमेन च स्थितव्यम्, वरदानि दिव्यानि चायुधानि स्मृत्वा शत्रून् प्रति उत्साहः कर्तव्य इति। तस्य वचनेन रावणः पुनरुत्थितमनाः षट् प्रमुखान् राक्षसान्—त्रिशिरसम्, अतिकायम्, देवान्तकम्, नरान्तकम्, महोदरम्, महापार्श्वं च—अभिषिच्य, गज-रथ-अश्व-समायुक्तान्, गुरुभिरायुधैः सुसज्जितान् युद्धाय प्रेषयति। ततः रणभूमौ ते मेघगर्जित-तुल्याः प्रवव्रजुः; वानर-वीराश्च नादैः, वृक्षोन्मूलनैः, शैलोद्धरणैश्च प्रत्युद्ययुः। तत्र नरान्तकः दीप्त-शक्त्या वानरान् बहून् निहन्ति, तेन सैन्ये भयम् उत्पद्यते। सुग्रीवः तद् दृष्ट्वा अङ्गदं आज्ञापयति—अश्वारूढं तं दुष्टं निगृह्णीहि इति। अङ्गदः निरायुधः स्वनख-दन्तान् स्वायुधत्वेन दर्शयन् नरान्तकं समाह्वयति—वज्रकल्पां शक्तिं क्षिपेति। स तस्य प्रहारं सहते, ततः करतलाघातेन अश्वं पातयति। नरान्तकस्य मुष्टिप्रहारं अपि धृत्वा अङ्गदः प्रतिमुष्ट्या तस्य वक्षः विदार्य प्राणान् जहाति। देवाः वानराश्च जयशब्दैः नभः पूरयन्ति; अङ्गदस्य पराक्रमः दुष्करः, सैन्यस्य चोत्साहवर्धकः विजय इति कीर्त्यते।
Shlokas
Verse 1
एवंविलपमानस्यरावणस्यदुरात्मनः ।श्रुत्वाशोकाभितप्तस्यत्रिशिरावाक्यमब्रवीत् ।।।।
एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः । श्रुत्वा शोकाभितप्तस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 2
एवमेवमहावीर्योहतोनस्तातमध्यमः ।न तुसत्पुरुषाराजन्विलपन्तियथाभवान् ।।।।
एवमेव नः महावीर्यः तातमध्यमः हतः; किन्तु, राजन्, सत्पुरुषा यथाभवान् न विलपन्ति।
Verse 3
नूनंत्रिभुवनस्यापिपर्याप्तस्त्वमसिप्रभो ।स कस्मात्प्राकृतइवशोचस्यात्मानमीदृशम् ।।।।
नूनं त्रिभुवनस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो । स कस्मात् प्राकृत इव शोचस्यात्मानमीदृशम् ॥
Verse 4
ब्रह्मदत्ताऽस्तितेशक्तिःकवचस्सायकोधनुः ।सहस्रखरसंयुक्तोरथोमेघस्वनोमहान् ।।।।
ब्रह्मदत्तैः प्रसादैस्त्वं शक्तिं कवचं सायकान् धनुश्च धारयसि; सहस्रखरयुतो मेघस्वनसमो महान् रथोऽपि तेऽस्ति॥
Verse 5
त्वयाऽसकृद्विशस्त्रेणविशस्तादेवदानवाः ।स सर्वायुधसम्पन्नोराघवंशास्तुमर्हसि ।।।।
त्वया असकृत् विशस्त्रेणापि देवदानवाः विशस्ताः। इदानीं सर्वायुधसम्पन्नः सन् राघवं शास्तुमर्हसि॥
Verse 6
कामंतिष्ठमहाराजनिर्गमिष्याम्यहंरणम् ।उद्धरिष्यामितेशत्रूंन्गरुडःपन्नगानिव ।।।।
कामं तिष्ठ, महाराज; अहं रणं निर्गमिष्यामि। गरुडः पन्नगानिव, तथा ते शत्रून् उद्धरिष्यामि।
Verse 7
शम्बरोदेवराजेननरकोविष्णुवायथा ।तथाऽद्यशयितारामोमयायुधिनिपातितः ।।।।
यथा देवराजेन शम्बरो निपातितः, विष्णुना च नरकः; तथा अद्य मया युधि रामः निपातितः शयितः भविष्यति।
Verse 8
श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेकालचोदितः ।।।।
त्रिशिरसो वाक्यं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः, कालचोदितः पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते।
Verse 9
श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंदेवान्तकनरान्तकौ ।अतिकायश्चतेजस्वीबभूवुर्युद्धहर्षिताः ।।।।
त्रिशिरसो वचनं श्रुत्वा देवान्तको नरान्तकश्च तेजस्वी चातिकायः सर्वे युद्धाय हर्षिताः समभवन्।
Verse 10
ततोऽहमहमित्येवगर्जन्तोनैरृतर्षभाः ।रावणस्यसुतावीराश्शक्रतुल्यपराक्रमाः ।।।।
ततोऽहमहमित्येव गर्जन्तो नैरृतर्षभाः । रावणस्य सुतावीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः ॥
Verse 11
अन्तरिक्षगतास्सर्वेसर्वेमायाविशारदाः ।सर्वेत्रिदशदर्पघ्नास्सर्वे च रणदुर्जयाः ।।।।
अन्तरिक्षगताः सर्वे सर्वे मायाविशारदाः । सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे च रणदुर्जयाः ॥
Verse 12
सर्वेसुबलसम्पन्नास्सर्वेविस्तीर्णकीर्तयः ।सर्वेसमरमासाद्य न श्रूयन्तेस्मपराजिताः ।।।।देवैरपिसगन्धर्वैस्सकिन्नरमहोरगैः ।
सर्वेऽपि महाबलसम्पन्नाः सर्वे विस्तीर्णकीर्तयः। समरं समासाद्य कदाचिदपि न पराजिताः श्रूयन्ते स्म—देवैः सगन्धर्वैः सकिन्नरैः महोरगैश्चापि।
Verse 13
सर्वेस्त्रविदुषोवीरास्सर्वेयुद्धविशारदाः ।।।।सर्वेप्रसवरविज्ञानास्सर्वेलब्धवरास्तथा ।
सर्वे शस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः। सर्वे प्रसव-रविज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा॥
Verse 14
सतैस्तथाभास्करतुल्यवर्चसैःपुस्त्रैर्वृतश्शत्रुबलप्रमार्दनैः ।रराजराजामघवान्यथामरै ।र्वृतोमहादानवदर्पनाशनैः ।।।।
शतैः पुत्रैस्तथा भास्करतुल्यवर्चसैः शत्रुबलप्रमार्दनैर्वृतः। रराज राजा मघवान्यथामरैर्वृतो महादानवदर्पनाशनैः॥
Verse 15
स पुत्रान् सम्परिष्वज्यभूषयित्वा च भूषणैः ।आशीर्भिश्चप्रशस्ताभिःप्रेषयामाससम्युगे ।।।।
स पुत्रान् सम्परिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः। आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास संयुगे॥
Verse 16
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौचापिरावणः ।रक्षणार्थंकुमाराणांप्रेषयामाससंयुगे ।।।।
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ चापि रावणः। रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे॥
Verse 17
तेऽभिवाद्यमहात्मानंरावणंरिपुरावणम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंचैवमहाकायाःप्रतस्थिरे ।।।।
ते महाकायाः शूरा महात्मानं रिपुरावणं रावणं प्रणम्य, प्रदक्षिणं च कृत्वा, युद्धाय प्रस्थिताः।
Verse 18
सर्वौषधीभिर्गन्धैश्चसमालभ्यमहाबलाः ।निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाषडेतेयुद्धकाङ्क्षिणः ।।।।
ते षट् नैरृतश्रेष्ठा महाबला युद्धकाङ्क्षिणः सर्वौषधीभिः गन्धैश्च समालभ्य, निर्जग्मुः।
Verse 19
त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवान्तकनरान्तकौ ।महोदरमहापार्श्वौनिर्जग्मुःकालचोदिताः ।।।।
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ। महोदरमहापार्श्वौ कालचोदिताः निर्जग्मुः॥
Verse 20
ततस्सुदर्शनंनागंनीलजीमूतसन्निभम् ।ऐरावतकुलेजातमारुरोहमहोदरः ।।।।
ततः महोदरः नीलजीमूतसन्निभं ऐरावतकुलेजातं सुदर्शनं नागम् आरुरोह।
Verse 21
सर्वायुधसमायुक्तंतूणीभिश्चस्वलङ्कृतम् ।रराजगजमास्थायसवितेवास्तमूर्धनि ।।।।
सर्वायुधैः समायुक्तः तूणीभिश्च सुलङ्कृतः । गजमास्थाय स रराज सविता इवास्तमूर्धनि ॥
Verse 22
हयोत्तमसमायुक्तंसर्वायुधसमाकुलम् ।आरुरोहरथश्रेष्ठंत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।
हयोत्तमैः समायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम् । आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः ॥
Verse 23
त्रिशिरारथमास्थायविरराजधनुर्धरः ।सविद्युदुल्कश्शैलाग्रेस्सेन्द्रइवाम्बुदः ।।।।
त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः । सविद्युदुल्कः शैलाग्रे सेन्द्र इवाम्बुदः ॥
Verse 24
त्रिभिःकिरीटैश्शुशुभेत्रिशिरास्सरथोत्तमे ।हिमवानिशैलेन्द्रस्त्रिभिःकाञ्चनपर्वतैः ।।।।
त्रिभिः किरीटैः शुशुभे त्रिशिराः सरथोत्तमे । हिमवानिव शैलेन्द्रस् त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥
Verse 25
अतिकायोऽपितितेजस्वीराक्षसेन्द्रसुतस्तदा ।आरुरोहरथश्रेष्ठंश्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।
अतिकायोऽपि तेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा । आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥
Verse 26
सुचक्राक्षंसुसंयुक्तंस्वनुकर्षंसुकूबरम् ।तूणीबाणासनैर्दीप्तंप्रासासिपरिघाकुलम् ।।।।
सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम् । तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलम् ॥
Verse 27
सकाञ्चनविचित्रेणमकुटेनविराजता ।भूषणैश्चबभौमेरुःप्रभाभिरिवभासयन् ।।।।
सकाञ्चनविचित्रेण मकुटेन विराजता । भूषणैश्च बभौ मेरुः प्रभाभिरिव भासयन् ॥
Verse 28
स रराजरथेतस्मिन् राजसूनुर्महाबलः ।वृतोनैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ।।।।
स रराज रथे तस्मिन् राजसूनुर्महाबलः । वृतो नैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ॥
Verse 29
हयमुच्चैश्श्रवःप्रख्यंश्वेतंकनकभूषणम् ।मनोजवंमहाकायमारुरोहनरान्तकः ।।।।
हयमुच्चैःश्रवःप्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम् । मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः ॥
Verse 30
गृहीत्वाप्रासमुल्काभंविरराजनरान्तकः ।शक्तिमादायतेजस्वीगुहशशिखिगतोयथा ।।।।
गृहीत्वा प्रासं उल्काभं नरान्तकः प्रभास्वरः । शक्तिं च तेजसा युक्तो गुहः शिखिगतो यथा ॥
Verse 31
देवान्ककस्समादायपरिघंवज्रभूषणम् ।परिगृह्यगिरिंदोर्भ्यांवपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ।।।।
देवान्तकः समादाय परिघं वज्रभूषणम् । दोर्भ्यां परिगृह्य तं विष्णोर्वपुः गिरिधारिणः इव व्यडम्बयत् ॥
Verse 32
महापार्श्वोमहाकायोगदामादायवीर्यवान् ।विरराजगदापाणिःकुबेरइवसंयुगे ।।।।
महापार्श्वो महाकायो गदामादाय वीर्यवान् । गदापाणिः संयुगे कुबेर इव विरराज ॥
Verse 33
तेप्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्यास्सुराइव ।तान् गजैश्चतुरङ्गैश्चरथैश्चाम्बुन्दिस्स्वनैः ।।।।अनूत्पेतुर्महात्मानोराक्षसाःप्रवरायुधाः ।
ते प्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्याः सुरा इव । ताननूत्पेतु राक्षसाः प्रवरायुधाः गजैश्चतुरङ्गैश्च रथैश्चाम्बुदनिस्स्वनैः ॥
Verse 34
तेविरेजुर्महात्मानःकुमारास्सूर्यवर्चसः ।।।।किरीटिनश्रशियाजुष्टाग्रहादीप्ताइवाम्बरे ।
ते विरेजुर्महात्मानः कुमाराः सूर्यवर्चसः । किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहदीप्ताः इवाम्बरे ॥
Verse 35
प्रगृहीताबभौतेषांशस्त्राणामावळिस्सिता ।।।।शारदाभ्रप्रतीकाशाहंसावळिरिवाम्बरे ।
तेषां प्रगृहीतशस्त्राणाम् आवळिः श्वेता बभौ, शारदाभ्रप्रतीकाशा—अम्बरे हंसावळिरिव।
Verse 36
मरणंवापिनिश्चित्यशत्रूणांवापराजयम् ।।।।इतिकृत्वामतिंवीरानिर्जग्मुस्संयुगार्थिनः ।
मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वापराजयम्—इति मतिं कृत्वा वीरा निर्जग्मुः संयुगार्थिनः।
Verse 37
जगर्जुश्चप्रणेदुश्चचिक्षिपुश्चापिसायकान् ।।।।जगृहुश्चमहात्मानोनिर्वातायुद्धदुर्मदाः ।
जगर्जुः प्रणेदुः च, सायकान् चिक्षिपुः अपि; महात्मानो राक्षसाः निर्वाता युद्धदुर्मदाः।
Verse 38
क्ष्वेळिडितास्फोटिनिनदैश्चचाल च वसुन्दरा ।।।।रक्षसांसिंहनादैश्चसंस्फोटेवतदाम्बरम् ।
क्ष्वेळितास्फोटिनिनदैः चालयामास वसुन्धराम्; रक्षसां सिंहनादैः तदा अम्बरं संस्फोटेवाभवत्।
Verse 39
अभिनिष्क्रम्यमुदिताराक्षसेन्द्रामहाबलाः ।।।।ददृशुर्वानरानीकंसमुद्यतशिलानगम् ।
अभिनिष्क्रम्य मुदिता महाबला राक्षसेन्द्राः ददृशुः वानरानीकं समुद्यतशिलानगम्।
Verse 40
हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।
हरयोऽपि महात्मानो नैरृतं बलमदृशन्—हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितम्। नीलजीमूतसङ्काशं समुद्यतमहायुधम्। दीप्तानलरविप्रख्यैः सर्वतो नैरृतैर्वृतम्॥
Verse 41
हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।6.69.40।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।6.69.41।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।
तद्बलमायान्तं दृष्ट्वा लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः। समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्महाबलाः। अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्त वानराः॥
Verse 42
तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।।।
तद्बलमायान्तं दृष्ट्वा लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः। समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्महाबलाः। अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्त वानराः॥
Verse 43
तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।6.69.42।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।6.69.43।।
ते हरियूथपाः घोरं राक्षसबलं प्रविश्य, उद्यतैः शैलैर्विचेरुः—यथा शिखरिणो नगाः शिखरैः सह॥
Verse 44
ततस्समुद्घुष्टरवंनिशम्य।रक्षोगणावानरयूथपानाम् ।अमृष्यमाणाःपरहर्षमुग्रं।महाबलाःभीमतरंविनेदुः ।।।।
ततः समुद्घुष्टरवं निशम्य वानरयूथपानां रक्षोगणाः। अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं महाबलाः भीमतरं विनेर्दुः॥
Verse 45
तेराक्षसबलंघोरंप्रविश्यहरियूथपाः ।विचेरुरुद्यतैश्शैलैर्नगाश्शिखरिणोयथा ।।।।
ते हरियूथपाः घोरं राक्षसबलं प्रविश्य, उद्यतैः शैलैर्विचेरुः—यथा शिखरिणो नगाः शिखरैः सह॥
Verse 46
केचिदाकाशमाविश्यकेचिदुर्व्यांप्लवङ्गमाः ।रक्षस्सैन्येषुसङ्कृद्धाःश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ।।।।
केचित् प्लवङ्गमाः आकाशम् आविश्य, केचित् उर्व्यां स्थिताः। रक्षस्सैन्येषु सङ्कृद्धाः द्रुमशिलायुधाः श्चेरुः॥
Verse 47
द्रुमांश्चविपुलस्कन्थान् गृह्यवानरपुङ्गवाः ।तद्युद्धमभवद्घोरंरक्षोवानरसङ्कुलम् ।।।।
वानरपुङ्गवाः विपुलस्कन्धान् द्रुमान् गृह्य युयुधिरे। तत् युद्धं घोरम् अभवत्—रक्षोवानरसङ्कुलम्॥
Verse 48
तेपादपशिलाश्शैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम् ।बाणौघैर्वार्यमाणाश्चहरयोभीमविक्रमाः ।।।।
ते हरयः भीमविक्रमाः, बाणौघैः वार्यमाणाः अपि, पादपशिलाश्शैलैः अनूपमां वृष्टिं चक्रुः॥
Verse 49
सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसवानराः ।शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ।।।।
रणभूमौ राक्षसाः प्लवङ्गमाश्च सिंहनादान् विनेदुः। प्लवङ्गमाः शिलाभिः यातुधानान् चूर्णयामासुः॥
Verse 50
नर्जघ्नुस्संयुगेक्रुद्धाःकवचाभरणावृतान् ।केचिद्रथगतावनीरान्गजवाजिगतानपि ।।।।
संयुगे क्रुद्धाः ते कवचाभरणावृतान् अवनीरान् निर्जघ्नुः। केचित् रथगतान्, गजवाजिगतान् अपि निहतवन्तः॥
Verse 51
निर्जघ्नुस्सहसाऽप्लुत्ययातुधानान् प्लवङ्गमाः ।शैलशृङ्गाचिताङ्गाश्चमुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ।।।।चेरुःपेतुश्चनेदुश्चतत्रराक्षसपुङ्गवाः ।
प्लवङ्गमाः सहसा आप्लुत्य यातुधानान् निर्जघ्नुः। तत्र राक्षसपुङ्गवाः मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः, शैलशृङ्गाचिताङ्गाश्च, चेरुः पेतुश्च नेदुश्च॥
Verse 52
राक्षसाश्चशरैस्तीक्ष्णैर्बिदुःकपिकुञ्जरान् ।।।।शूलमुद्गरखडगैश्चजघ्नुःप्रासैश्चशक्तिभिः ।
राक्षसाः अपि तीक्ष्णैः शरैः कपिकुञ्जरान् बिदुः। शूलमुद्गरखडगैः प्रासैः शक्तिभिश्च तान् जघ्नुः॥
Verse 53
अन्योन्यंपातयामासुःपरस्परजयैषिणः ।।।।रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्रवानरराक्षसाः
तत्र वानरराक्षसाः परस्परजयैषिणः, रिपुशोणितदिग्धाङ्गा अन्योन्यं पुनः पुनः पातयामासुः।
Verse 54
ततश्शैलैश्चखडगैश्चविसृष्टैर्हरिराक्षसैः ।।।।मुहूर्तेनावृताभूमिरभवच्छोणिताप्लुता ।
ततः हरिराक्षसैः शैलैश्च खडगैश्च विसृष्टैः, मुहूर्तेन भूमिरावृता अभवत्, शोणिताप्लुता इव च।
Verse 55
विकीर्णैःपर्वताकारैरक्षोभिररिमर्दनैः ।।।।आसीद्वसुमतीपूर्णातदायुद्धमदान्वितैः ।
तदा युद्धमदान्वितैः अक्षोभैः अरिमर्दनैः पर्वताकारैः विकीर्णैः, वसुमती सर्वतः पूर्णा आसीत्।
Verse 56
आक्षिप्ताःक्षिप्यमाणाश्चभग्नशूलाश्चवानरैः ।।।।पुनरङ्गैस्तदाचक्रुरासन्नायुद्धमद्भुतम् ।
वानरैः आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च, भग्नशूलाश्च ते, पुनरङ्गैः एव समीपं कृत्वा, अद्भुतं युद्धं तदा चक्रुः।
Verse 57
वानरान्वानरैरेवजघ्नुस्तेनैरृतर्षभाः ।।।।राक्षसान्राक्षसैरेवजघ्नुस्तेवानराअपि ।
ते नैरृतर्षभाः वानरान् वानरैरेव जघ्नुः; वानराः अपि राक्षसान् राक्षसैरेव जघ्नुः।
Verse 58
आक्षिप्य च शिलास्तेषांनिजघ्नाराक्षसाहरीन् ।।।।तेषांचाछचिद्यशस्त्राणिजघ्नूरक्षांसिवानराः ।
राक्षसाः शिलाः समाक्षिप्य हरीन् निजघ्नुः; वानराश्च तेषां शस्त्राण्याच्छिद्य प्रत्युत रक्षांसि जघ्नुः।
Verse 59
निजघ्नुश्शैलशूलार्स्सैर्भिभिदुश्चपरस्परम् ।।।।सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसावानराः ।
राक्षसवानराः शैलशूलार्स्सैः परस्परं निजघ्नुः, भिभिदुश्च; रणे सिंहनादान् विनेदुश्च।
Verse 60
छिन्नवर्णतनुत्राणाराक्षसावानरैर्हताः ।।।।रुधिरंप्रसृतास्तत्ररससारमिवद्रुमाः ।
वानरैर्हता राक्षसाः छिन्नवर्णतनुत्राणाः, तत्र रुधिरं प्रसृताः—छिन्ना द्रुमा इव रससारम्।
Verse 61
रथेन च रथंचापिवारणेनैववारणम् ।।।।हयेन च हयंकेचिन्निजघ्नुर्वानरारणे ।
रणे केचिद्वानराः रथेन रथं, वारणेन वारणं, हयेन च हयं निजघ्नुः।
Verse 62
क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्चभल्लैश्चनिशितैश्शरैः ।।।।राक्षसावानरेन्द्राणांबिभिदुःपादपान् शिलाः ।
क्षुरप्रैः अर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः । राक्षसाः वानरेन्द्राणां पादपान् शिलाश्च बिभिदुः ॥
Verse 63
विकीर्णैपर्वताग्रैश्चद्रुमैछशिनैश्चसंयुगे ।।।।हतैश्चकपिरक्षोभिर्दुर्गमावसुधाऽभवत् ।
विकीर्णैः पर्वताग्रैश्च द्रुमैश्छिन्नैश्च संयुगे । हतैश्च कपिरक्षोभिः दुर्गमा वसुधाऽभवत् ॥
Verse 64
तेवानरागर्वितहृष्टचेष्टास्सङ्ग्राममासाद्यभयंविम ।युद्धंस्मसर्वेसहराक्षसैस्सैयुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ।।।।
ते वानराः गर्वितहृष्टचेष्टाः सङ्ग्राममासाद्य भयं विमुच्य । युद्धं स्म सर्वे सह राक्षसैस्तैः युधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥
Verse 65
तस्मिन्प्रवृत्तेतुमुलेविमर्देप्रहृष्यमाणेषुवलीमुखेषु ।निपात्यमानेषु च राक्षसेषुमहर्षयोदेवगणाश्चनेदुः ।।।।
तस्मिन् प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे प्रहृष्यमाणेषु वलीमुखेषु । निपात्यमानेषु च राक्षसेषु महर्षयो देवगणाश्च नेदुः ॥
Verse 66
ततोहयंमारुततुल्यवेगमारुह्यशक्तिंनिशितांप्रगृह्य ।नरान्तकोवानरराजसैन्यंमहार्णवंमीनइवाविवेश ।।।।
ततो हयं मारुततुल्यवेगम् आरुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य । नरान्तको वानरराजसैन्यं महार्णवं मीन इवाविवेश ॥
Verse 67
स वानरान् सप्तशतानिवीरःप्रासेनदीप्तेनन्वििर्बिभेद ।एकःक्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्माजघानसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।।।।
स वीरः महात्मा इन्द्ररिपुः नरान्तकः दीप्तेन प्रासेन सप्तशतानि वानरान् निर्बिभेद; एकः क्षणेन हरिपुङ्गवानां सैन्यं जघान।
Verse 68
ददृशुश्चमहात्मानंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।चरन्तंहरिसैन्येषुविद्याधरमहर्षयः ।।।।
हयपृष्ठे प्रतिष्ठितं हरिसैन्येषु चरन्तं तं महात्मानं विद्याधरमहर्षयः ददृशुः।
Verse 69
स तस्यददृशेमार्गोमांसशोणितकर्दमः ।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ।।।।
तस्य मार्गः मांसशोणितकर्दमः ददृशे; पर्वताकारैः पतितैः वानरैः अभिसंवृतः।
Verse 70
यावद्विक्रमितुंबुधदिंचक्रुःप्लवगपुङ्गवाः ।तावदेतानतिक्रम्यनिर्बिभेदनरान्तकः ।।।।
यावत् प्लवगपुङ्गवाः विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः, तावत् एतान् अतिक्रम्य नरान्तकः निर्बिभेद।
Verse 71
ददाहहरिसैन्यानिवनानीवविभावसुः ।यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान्शैलान्वनौकसः ।।।।तावत्प्रासहताःपेतुर्वज्रकृत्ताइवाचलाः ।
स विभावसुरिव वनानि ददाह हरिसैन्यानि; यावत् वनौकसः वृक्षान् शैलांश्चोत्पाटयामासुः, तावत् प्रासहताः पेतुरचलाः इव वज्रकृत्ताः।
Verse 72
ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।।।
ज्वलन्तं प्रासम् उद्यम्य सङ्ग्रामान्ते बलवान् नरान्तकः। दिक्षु सर्वासु विचचार, सर्वतो युद्धे प्रमृद्नन् प्रावृट्काले यथानिलः॥
Verse 73
ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।6.69.72।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।6.69.73।।
दिक्षु सर्वासु बलवान् विचचार नरान्तकः। प्रमृद्नन् सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः॥
Verse 74
न शेकुर्भाषितुंवीरा न स्थातुंस्पन्दितुंभयात् ।उत्पतन्तंस्थितंयान्तंसर्वान्विव्याधवीर्यवान् ।।।।
भयात् वीरा न शेकुर्भाषितुं न स्थातुं न स्पन्दितुम्। उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान् विव्याध वीर्यवान्॥
Verse 75
एकेनानन्तकल्पेनप्रासेनादित्यतेजसा ।भग्नानिहरिसैन्यानिनिपेतुर्धरणीतले ।।।।
एकेनानन्तकल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा। भग्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले॥
Verse 76
वज्रनिष्पेषदृशंप्रासस्याभिनिपातनम् ।न शेकुर्वानरास्सोढुंतेविनेदुर्महास्वनम् ।।।।
वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनं न वानराः सोढुमशक्नुवन्; ते तु महाशब्दं विनेदुः।
Verse 77
पततांहरिवीराणांरूपाणिप्रचकाशिरे ।वज्रभिन्नाग्रकूटानांशैलानांपततामिव ।।।।
पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे, वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव।
Verse 78
येतुपूर्वंमहात्मानःकुम्भकर्णेनपातिताः ।तेस्वस्थावानरश्रेष्ठास्सुग्रीवमुपतस्थिरे ।।।।
ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः, ते स्वस्थाः वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे।
Verse 79
विप्रेक्षमाणस्सुग्रीवोददर्शहरिवाहिनीम् ।नरान्तकभयत्रस्तांविद्रवन्तीमितस्ततः ।।।।
विप्रेक्षमाणः सुग्रीवो ददर्श हरिवाहिनीं नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीमितस्ततः।
Verse 80
विद्रुतांवाहिनींदृष्टवा स ददर्शनरान्तकम् ।गृहीतप्रासमायान्तंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।।।।
विद्रुतां स्वां वाहिनीं दृष्ट्वा स तदा नरान्तकं ददर्श—गृहीतप्रासं, हयपृष्ठे प्रतिष्ठितं, अभिमुखमायान्तम्।
Verse 81
अथोवाचमहातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः ।कुमारमङ्गदंवीरंशक्रतुल्यपराक्रमम् ।।।।
अथ महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः शक्रतुल्यपराक्रमं वीरं कुमारमङ्गदं प्रति उवाच।
Verse 82
गच्छत्वंराक्षसंवीरोयोऽसौतुरगमास्थितः ।क्षोभयन्तहरिबलंक्षिप्रंप्राणैर्वियोजय ।।।।
गच्छ त्वं, वीर! योऽसौ तुरगमास्थितो राक्षसः हरिबलं क्षोभयति; तं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय।
Verse 83
स भर्तुर्वचनंश्रुत्वानिष्पपाताङ्गदतः ।अनीकान्मेघसङ्काशादंशुमानिववीर्यवान् ।।।।
स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा वीर्यवान् अङ्गदः मेघसङ्काशादनीकात् अंशुमानिव निष्पपात।
Verse 84
शैलसङ्घातसङ्काशोहरीणामुत्तमोऽङ्गदः ।रराजाङ्गदसन्नद्धस्सधातुरिवपर्वतः ।।।।
शैलसङ्घातसङ्काशो हरीणामुत्तमोऽङ्गदः सन्नद्धः सधातुरिव पर्वतः रराज।
Verse 85
निरायुधोमहातेजाःकेवलंनखदंष्ट्रवान् ।नरान्तकमभिक्रम्यवालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः ।।।।
निरायुधोऽपि महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रायुधवान् । नरान्तकं प्रति अभिक्रम्य वालिपुत्रोऽङ्गदः वचोऽब्रवीत् ॥
Verse 86
तिष्ठकिंप्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वंकरिष्यसि ।अस्मिन्वज्रसमस्पर्शंप्रासंक्षिपममोरसि ।।।।
तिष्ठ! किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि? अस्मिन् ममोरसि वज्रसमस्पर्शं प्रासं क्षिप ॥
Verse 87
अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।।।
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा नरान्तकः प्रचुक्रुधे। दशनैरोष्ठं सन्दश्य निःश्वस्य भुजङ्गवत्॥ क्रुद्धोऽभिगम्य वालिपुत्रम् अङ्गदं नरान्तकः। समाविध्य प्रासं दीप्तं सहसोत्ससर्ज॥ स प्रासो वज्रकल्पे वालिपुत्रोरसि भग्नो भूत्वा भूमौ न्यपतत्॥
Verse 88
अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।6.69.87।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।6.69.88।।
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा नरान्तकः प्रचुक्रुधे। दशनैरोष्ठं सन्दश्य निःश्वस्य भुजङ्गवत्॥ क्रुद्धोऽभिगम्य वालिपुत्रम् अङ्गदं नरान्तकः। समाविध्य प्रासं दीप्तं सहसोत्ससर्ज॥ स प्रासो वज्रकल्पे वालिपुत्रोरसि भग्नो भूत्वा भूमौ न्यपतत्॥
Verse 89
तंप्रासमालोक्यतदाविभग्नंसुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् ।तलंसमुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरङ्गमतस्यजघानमूर्ध्नि ।।।।
तं प्रासं तदा विभग्नं दृष्ट्वा सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम्। तलं समुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरङ्गमस्य मूर्ध्नि जघान॥
Verse 90
निमग्नतालुस्फ्सुटिताक्षितारोनिष्क्रान्तजिह्वोऽचलसन्निकाशः ।स तस्यवाजीनिपपातभूमौतलप्रहारेणविशीर्णमूर्धा ।।।।
तलप्रहारेण तस्य वाजी अचलसन्निकाशः। निमग्नतालुः स्फुटिताक्षितारो निष्क्रान्तजिह्वः विशीर्णमूर्धा भूमौ निपपात॥
Verse 91
नरान्तकःक्रोधवशंजगामहतंतुरङ्गंपतितंनिरीक्ष्य ।स मुष्टिमुद्यम्यमहाप्रभावोजघानशीर्षेयुधि वालिपुत्रम् ।।।।
हतं तुरङ्गं पतितं निरीक्ष्य नरान्तकः क्रोधवशं जगाम; महाप्रभावः स मुष्टिमुद्यम्य युधि वालिपुत्रस्य शीर्षे जघान।
Verse 92
अथाङ्गदोमुष्टिविशीर्णमूर्धासुस्रावतीव्रंरुधिरंभृशोष्णम् ।मुहुर्विजज्वालमुमोहचापिसंज्ञांसमासाद्यविसिष्मिये च ।।।।
अथाङ्गदो मुष्टिविशीर्णमूर्धा तीव्रं भृशोष्णं रुधिरं सुस्राव; मुहुर् विजज्वाल मुमोह चापि, संज्ञां समासाद्य विसिष्मिये च।
Verse 93
अथाङ्गदोमृत्युसमानवेगंसंवर्त्यमुष्टिंगिरिशृङ्गकल्पम् ।निपातयामासतदामहात्मानरान्तकस्योरसिवालिपुत्रः ।।।।
अथ महात्मा वालिपुत्रोऽङ्गदो मृत्युसमानवेगां गिरिशृङ्गकल्पां मुष्टिं संवर्त्य नरान्तकस्योरसि तदा निपातयामास।
Verse 94
स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षाज्वालावमन्शोणितदिग्धगात्रः ।नरान्तकोभूमितलेपपातयथाऽचलोवज्रनिपातभग्नः ।।।।
स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षा ज्वालावमन् शोणितदिग्धगात्रः । नरान्तको भूमितले पपात यथाऽचलो वज्रनिपातभग्नः ॥
Verse 95
अथान्तरिक्षेत्रिदशोत्तमानांवनौकसांचैवमहाप्रणादः ।बभूवतस्मिन्निहतेऽग्य्रवीर्येनरान्तकेवालिसुतेनसंख्ये ।।।।
अथान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां वनौकसां चैव महाप्रणादः । बभूव तस्मिन्निहतेऽग्रवीर्ये नरान्तके वालिसुतेन संख्ये ॥
Verse 96
अथाङ्गदोराममनःप्रहर्षणंसुदुष्करं त त्कृतवाहनिविक्रमम् ।विसिष्मियेसोऽप्यतिवीर्यविक्रमपुनश्चयुद्धे स बभूवहर्षितः ।।।।
अथाङ्गदो राममनःप्रहर्षणं सुदुष्करं तत्कृतवान् इ विक्रमम् । विसिष्मिये सोऽप्यतिवीर्यविक्रमः पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts grief-driven collapse with rajadharma: Trisira critiques Rāvaṇa’s public wailing and urges decisive action, while Aṅgada models disciplined courage by confronting a mass-killing threat (Narāntaka) to protect the fleeing Vānara host.
Leadership is tested by adversity: authority without emotional regulation becomes strategically costly. The Sarga teaches that courage and clarity—expressed through timely counsel and targeted intervention—can reverse panic and re-stabilize a community under siege.
The battlefield before Laṅkā is framed through martial-cultural markers: pradakṣiṇa (clockwise circumambulation) as a departure rite, protective anointing with herbs and fragrances, and the vivid war-scape of elephants, chariots, storm-like noise, and rock-and-tree weaponry characteristic of the Vānara mode of combat.