Sarga 60
कुम्भकर्णविबोधनम् (The Awakening of Kumbhakarna)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् षष्टितमे सर्गे रावणो रामबाणैः पराभूतः लज्जितश्च लङ्कां प्रत्यागत्य स्वसंकटं पूर्वशापस्मृत्या व्याख्याति। वेदवत्याः पराभवकृतं पापं, उमाया नन्दीश्वरस्य रम्भायाः वरुणकन्यायाश्च शापाः, तथा ब्रह्मणा पूर्वं प्रोक्तं यत् मनुष्येभ्य एव भयमुत्पत्स्यते—इत्येतानि स्मृत्वा स द्वाररक्षणं तीव्रं विधत्ते। ततः ब्रह्मशापेन दीर्घनिद्रावशं गतस्य महाबलस्य कुम्भकर्णस्य शीघ्रं बोधनं आज्ञापयति, अन्तिमोपायत्वेन तस्य रणकीर्तिं स्मारयन्। राक्षसाः बहवः क्रमशः नानोपायैः तं बोधयितुं प्रवर्तन्ते—भक्ष्यपानैः, गन्धैः, शङ्खभेरीमृदङ्गनिनादैः, दण्डवृक्षप्रहारैः, जलसेकैः, बन्धनताडनैः, गजैश्च तस्य शरीरेणोपरि चालितैः। अन्ते क्षुधा प्रहारश्च तस्य निद्रां भिन्दतः; स प्रबुद्धः पातालसदृशमुखः, दीप्तग्रहसदृशनेत्रश्च, महान्तं मांसशोणितवसामद्यसम्भारं भुङ्क्ते। ततः किमिदं त्वरितं कारणमिति पृच्छति। यूपाक्षो नाम मन्त्री निवेदयति—न देवाः, किन्तु मनुष्यौ रामलक्ष्मणौ वानरसैन्येन सह लङ्कां पीडयन्ति; पूर्वं कृतं विनाशं रावणस्य च कष्टेन पलायनं स्मारयति। कुम्भकर्णः ततः शीघ्रं जयप्रतिज्ञां कृत्वा निर्गच्छति; तस्य गमनात् पृथिवी कम्पते। वानरप्रमुखाः तं दृष्ट्वा भयाकुलाः केचित् पलायन्ते, केचित् राममेव शरणं यान्ति—युद्धस्य परवर्ती अवस्थायाः पूर्वं मनोबलपरिवर्तनं सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
सप्रविश्यपुरींलङ्कांरामबाणभयार्धितः ।भग्नदर्पस्तदाराजाबभूवव्यथितेन्द्रियः ।।।।
सः रामबाणभयार्धितः लङ्कापुरीं प्रविश्य, तदा राजा भग्नदर्पः व्यथितेन्द्रियः बभूव।
Verse 2
मातङ्गइवसिंहेनगरुडेनेवपन्नगः ।अभिभूतोऽभवद्राजाराघवेणमहात्मना ।।।।
महात्मना राघवेण अभिभूतः स राजा अवनतः अभवत्—सिंहेन मातङ्ग इव, गरुडेनेव पन्नग इव।
Verse 3
ब्रह्मदण्डप्रतीकानांविद्युत्सदृशवर्चसाम् ।स्मरन्राघवबाणानांविव्यथेराक्षसेश्वरः ।।।।
ब्रह्मदण्डप्रतीकानां विद्युत्सदृशवर्चसाम् । राघवस्य बाणान् स्मरन् राक्षसेश्वरः सन्तापं जगाम विव्यथे च ॥
Verse 4
नकाञ्चनमयंदिव्यमाश्रित्यपरमासनम् ।विप्रेक्षमाणोरक्षांसिरावणोवाक्यमब्रवीत् ।।।।
दिव्यं काञ्चनमयं परमासनमाश्रित्य रावणो रक्षांसि विप्रेक्षमाणो वाक्यमब्रवीत्।
Verse 5
सर्वंतत्खलुमेमोघंयत्तप्तंपरमंतपः ।यत्समानोमहेन्द्रेणमानुषेणास्मिर्जितः ।।।।
सर्वं तत्खलु मे मोघं यत् तप्तं परमं तपः; यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेणास्मि जितः॥
Verse 6
इदंतद्ब्रह्मणोघोरंवाक्यंमामभ्युपस्थितम् ।मानुषेभ्योविजानीहिभयंत्वमितितत्तथा ।।।।
इदं तद् ब्रह्मणो घोरं वाक्यं ममाभ्युपस्थितम्—‘मानुषेभ्यो भयं ते भविष्यति’ इति; तत् तथा सत्यं जातम्।
Verse 7
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।अवध्यत्वंमयाप्राप्तंमानुषेभ्योनयाचितम् ।।।।
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः अवध्यत्वं मया प्राप्तम्; मानुषेभ्यस्तु न याचितम्।
Verse 8
विदितंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।इक्ष्वाकुकुलजातेनअनरण्येनयत्पुरा ।।।।उत्पत्स्यतेहिमद्वंशेपुरुषोराक्षसाधनु ।यस्त्वांसपुत्रंसामात्यंसबलंसाश्वसारथिम् ।।।।निहनिष्यतिसङ्ग्रामेत्वांकुलाधम दुर्मते ।
अधुना विदितं मे—मानुषं रामं दशरथात्मजम्। इक्ष्वाकुकुलसम्भवोऽनरण्यः पुरा मामुवाच—“मद्वंशे हि पुरुषो राक्षसाधम, त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिं सङ्ग्रामे निहनिष्यति; हे कुलाधम, दुर्मते।”
Verse 9
विदितंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।इक्ष्वाकुकुलजातेनअनरण्येनयत्पुरा ।।6.60.8।।उत्पत्स्यतेहिमद्वंशेपुरुषोराक्षसाधनु ।यस्त्वांसपुत्रंसामात्यंसबलंसाश्वसारथिम् ।।6.60.9।।निहनिष्यतिसङ्ग्रामेत्वांकुलाधम दुर्मते ।
अधुना विदितं मे—मानुषं रामं दशरथात्मजम्। इक्ष्वाकुकुलसम्भवोऽनरण्यः पुरा मामुवाच—“मद्वंशे हि पुरुषो राक्षसाधम, त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिं सङ्ग्रामे निहनिष्यति; हे कुलाधम, दुर्मते।”
Verse 10
शप्तोऽहंवेदवत्याचयदासाधर्षितापुरा ।।।।सेयंसीतामहाभागाजाताजनकनन्दिनी ।
यदा अहं पुरा वेदवतीं साधर्षितवान्, तदा सा मां शशाप। सा एव महाभागा सीता जनकनन्दिनी इदानीं जाता।
Verse 11
उमानन्दीश्वरश्चापिरम्भावरुणकन्यका ।।।।यथोक्तास्तन्मयाप्राप्तंनमिथ्याऋषिभाषितम्
उमा नन्दीश्वरश्चैव रम्भा वरुणकन्यका च । यथोक्तं तन्मया प्राप्तं न मिथ्या ऋषिभाषितम् ॥
Verse 12
एतदेवाभ्युपागम्ययत्नंकर्तुमहार्हथ ।।।।राक्षसाश्चापितिष्ठन्तुचर्यागोपुरमूर्थसु ।
एतदेवाभ्युपागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ । राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु ॥
Verse 13
सचाप्रतिमगाम्भीर्योदेवदानवदर्पहा ।।।।ब्रह्मशापाभिभूतस्तुकुम्भकर्णोविबोध्यताम् ।
स चाप्रतिमगाम्भीर्यो देवदानवदर्पहा । ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ॥
Verse 14
सपराजितमात्मानंप्रहस्तंचनिषूदितम् ।।।।ज्ञात्वारक्षोबलंभीममादिदेशमहाबलः ।
स पराजितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् । ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः ॥
Verse 15
द्वारेषुयत्नःक्रियतांप्राकारश्चाधिरुह्यताम् ।।।।निद्रावशसमाविष्टःकुम्भकर्णोविबोद्यताम् ।
द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम् । निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोद्यताम् ॥
Verse 16
सुखंस्वपितिनिश्चिन्तःकालोपहतचेतनः ।।।।नवषट् सप्तचाष्टौचमासान् स्वपितिराक्षसः ।
स राक्षसः सुखं स्वपिति निश्चिन्तः, कालोपहतचेतनः; षण्मासान् सप्तमासान् अष्टमासान् नवमासान् च निरन्तरं स्वपिति।
Verse 17
मन्त्रयित्वाप्रसुप्तोऽयमितस्तुनवमेऽहनि ।।।।तंतुबोधयतक्षिप्रंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।
मन्त्रयित्वा अयम् इतः नवमेऽहनि प्रसुप्तः; अतः महाबलं कुम्भकर्णं तं क्षिप्रं बोधयत।
Verse 18
सतुसङ् ख्येमहाबाहुःककुदस्सर्वरक्षसाम् ।।।।वानरान् राजपुत्रौचक्षिप्रमेवहनिष्यति
स तु सङ्ख्ये महाबाहुः सर्वरक्षसां ककुदः, वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रम् एव हनिष्यति।
Verse 19
एषःकेतुःपरंसङ् ख्येमुख्योवैसर्वरक्षसाम् ।।।।कुम्भकर्णःसदाशेतेमूढोग्राम्यसुखेरतः ।
एषः परं सङ्ख्ये केतुः, मुख्यो वै सर्वरक्षसाम्—कुम्भकर्णः; स तु मूढः ग्राम्यसुखे रतः सदा शेते।
Verse 20
रामेणहिनिरस्तस्यसङ्ग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे ।।।।भविष्यतिनमेशोकःकुम्भकर्णेविबोधिते ।
रामेण हि निरस्तस्यास्मिन् सुदारुणे संग्रामे, कुम्भकर्णे विबोधिते मम शोकः कदापि न भविष्यति।
Verse 21
किंकरिष्याम्यहंतेनशक्रतुल्यबलेनहि ।।।।ईदृशेव्यसनेघोरेयोनसाह्यायकल्पते ।
शक्रतुल्यबलेनापि तेन मम किं साध्यं, यः एतादृशे घोरे व्यसने साह्याय न कल्पते?
Verse 22
तेतुतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।।।।जग्मुःपरमसम्भ्रान्ताःकुम्भकर्णनिवेशनम् ।
राक्षसेन्द्रस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनं जग्मुः।
Verse 23
तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।।।कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।।।प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।
ते महाद्वारां सर्वतो योजनायतां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीं कुम्भकर्णगुहां प्रविश्य, कुम्भकर्णस्य निःश्वासेनावधूताः सन्तोऽपि, कृच्छ्रेण यत्नात् प्रतिष्ठमानाः गुहां प्रविविशुः।
Verse 24
तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।6.60.23।।कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।6.60.24।।प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।
ते शुभां काञ्चनकुट्टिमां रम्यां गुहां प्रविश्य, भीमविदर्शनं शयानं नैरृतव्याघ्रं ददृशुः।
Verse 25
तांप्रविश्यगुहांरम्यांशुभांकाञ्चनकुट्टिमाम् ।।।।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंशयानंभीमविदर्शनम् ।
ते शुभां काञ्चनकुट्टिमां रम्यां गुहां प्रविश्य, भीमविदर्शनं शयानं नैरृतव्याघ्रं ददृशुः।
Verse 26
तेतुतंविकृतंसुप्तंविकीर्णमिवपर्वतम् ।।।।कुम्भकर्णंमहानिद्रंसहिताःप्रत्यबोधयन् ।
अथ ते सर्वे समागत्य विकृताकारं महानिद्रया निमग्नं विकीर्णमिव पर्वतं कुम्भकर्णं प्रत्यबोधयितुं प्रववृते।
Verse 27
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।।।
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुं पन्नगमिव श्वसन्तं निःश्वासैर्भ्रामयन्तमिव शयानं भीमदर्शनं कुम्भकर्णं ददृशुः।
Verse 28
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।6.60.27।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।6.60.28।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।6.60.29।।
भीमनासापुटं पातालविपुलाननं शयने न्यस्तसर्वाङ्गं मेदोरुधिरगन्धिनं तं ददृशुः।
Verse 29
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।6.60.27।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।6.60.28।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।6.60.29।।
काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटिनमरिन्दमं नैरृतव्याघ्रं कुम्भकर्णमरिन्दमं ते ददृशुः।
Verse 30
ततश्चक्रुर्महात्मानंकुम्भकर्णाग्रतस्तदाचाग्रतः ।।।।मांसानांमेरुसङ्काशंराशिंपरमतर्पणम् ।
ततः कुम्भकर्णस्य पुरतः तदा मांसानां मेरुसङ्काशं परमं तर्पणं राशिं महात्मानं चक्रुः ॥
Verse 31
मृगाणांमहिषाणांचवराहाणांचसञ्चयान् ।।।।चक्रुर्नैरृतशार्दूलाराशिमन्नस्यचाद्भुतम् ।
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च सञ्चयान् । नैरृतशार्दूलाः अद्भुतं अन्नराशिं चक्रुः ॥
Verse 32
ततश्शोणितकुम्भांश्चमद्यानिविविधानिच ।।।।पुरस्तात्कुम्भकर्णस्यचक्रुस्त्रिदशशत्रवः ।
ततः शोणितकुम्भांश्च मद्यानि विविधानि च । त्रिदशशत्रवः कुम्भकर्णस्य पुरस्तात् चक्रुः ॥
Verse 33
लिलिपुश्चपरार्ध्येनचन्दनेनपरन्तपम् ।।।।दिव्यैराश्वासयामामासुर्माल्यैर्गन्धैस्सुगन्धिभिः ।
तं परन्तपं परार्ध्येन चन्दनेन लिलिपुः । दिव्यैः सुगन्धिभिः माल्यैः गन्धैश्च आश्वासयामासुः ॥
Verse 34
धूपंसुगन्धांश्चससृजुस्तुष्टवुश्चपरन्ततम् ।।।।जलदाइवचानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ।
ते तुष्टाः सुगन्धान् धूपान् ससृजुः, परन्तपं च स्तुतिभिः समतोषयन्। यातुधानाः पुनः पुनः सर्वतो नेदुः, जलदा इव गर्जन्तः॥
Verse 35
शङ्खांनापूरयामासुश्शशाङ्कसदृशप्रभान् ।।।।तुमुलंयुगपच्छापिविनेदुश्चाप्यमर्षिताः ।
शशाङ्कसदृशप्रभान् शङ्खान् आपूरयामासुः। अमर्षिताः सर्वे युगपत् तुमुलं विनेदुः॥
Verse 36
नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्तेनिशाचराः ।।।।कुम्भकर्णविबोधार्थंचक्रुस्तेविपुलंस्वनम् ।
ते निशाचराः नेदुः, आस्फोटयामासुः, चिक्षिपुश्च। कुम्भकर्णविबोधार्थं ते विपुलं स्वनं चक्रुः॥
Verse 37
सशङ्खभेरीपणवप्रणादमास्फोटितक्षेवळितसिंहनादम् ।दिशोद्रवन्तस्त्रिदिवंकीरन्तःश्रुत्वाविहंगाःसहसानिपेतुः ।।।।
सशङ्खभेरीपणवप्रणादम् आस्फोटितक्षेवळितसिंहनादम्। श्रुत्वा दिशोद्रवन्तः त्रिदिवं कीरन्तो विहंगाः सहसा निपेतुः॥
Verse 38
यदाभृशंतैर्निनदैर्महात्मानकुम्बकर्णोबुबुधेप्रसुप्तः ।ततोमुसुण्ठीर्मुसलानिसर्वेरक्षोगणास्तेजगृहुर्गदाश्च ।।।।
यदा तैर्भृशं निनदैर्महात्मा कुम्भकर्णो न बुबुधे प्रसुप्तः। ततो रक्षोगणाः सर्वे मुसुण्ठीर्मुसलानि गदाश्च जगृहुḥ॥
Verse 39
तंशैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तरैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च ।सुखप्रसुप्तंभुविकुम्भकर्णंरक्षांस्युदग्राणितदानिजघ्नुः ।।।।
तदा उदग्राणि रक्षांसि भुवि सुखप्रसुप्तं कुम्भकर्णं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तरैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च निजघ्नुः।
Verse 40
तस्यनिःश्वासवातेनकुम्भकर्णस्यरक्षसः ।राक्षसाबलवन्तोऽपिस्थातुनाशक्नुवन्पुरः ।।।।
कुम्भकर्णस्य रक्षसस्तस्य निःश्वासवातेन बलवन्तोऽपि राक्षसाः पुरः स्थातुं नाशक्नुवन्।
Verse 41
ततःपरिहितागाढंराक्षसाभीमविक्रमाः ।मृदङ्गपणवान् भेरीश्शङ्खकुम्भगणांस्तथा ।।।।
ततः परिहितान् गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तथा जगृहुः।
Verse 42
दशराक्षससाहस्रंयुगपत्पर्यवारयन् ।नीलाञ्जनचयाकारंतेतुतंप्रत्यबोधयन् ।।।।अभिघ्नन्तोनदन्तश्चनैवसंविविदेतुसः ।
दशराक्षससाहस्रं युगपत्पर्यवारयन् ते नीलाञ्जनचयाकारं तं प्रत्यबोधयन्; अभिघ्नन्तो नदन्तश्च तु स नैव संविविदे।
Verse 43
यदाचैनंनशेकुस्तेप्रतिबोधयितुंतदा ।।।।ततोगुरुतरंयत्नंदारुणंसमुपाक्रमन् ।
यदा तं प्रतिबोधयितुं न शेकुस्तदा ते, ततः परं गुरुतरं दारुणं च यत्नं समुपाक्रमन्।
Verse 44
आश्वानुष्ट्रान् खरन्नागान् जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ।।।।भेरीशङ्खमृदङ्गांश्चसर्वप्राणैरवादयन् ।
आश्वानुष्ट्रान् खरान् नागांश्च दण्डकशाङ्कुशैर्जघ्नुḥ; भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन्।
Verse 45
निजघ्नुश्चास्यगात्राणिमहाकाष्ठकङ्करैः ।।।।मुद्गरैर्मुसलैश्चापिसर्वप्राणसमुद्यतैः ।
महाकाष्ठकङ्करैर्मुद्गरैर्मुसलैश्चापि सर्वप्राणसमुद्यतैः, तस्य गात्राणि निजघ्नुḥ।
Verse 46
तेननादेवमहतालङ्कासमभिपूरिता ।।।।सपर्वतवनासर्वासोऽपिनैवप्रबुध्यते ।
तेन महता नादेन लङ्का सपर्वतवनासर्वा समभिपूरिता; सोऽपि तु नैव प्रबुध्यते।
Verse 47
ततस्सहस्रंभेरीणांयुगसत्समहन्यत ।।।।मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानांसमन्ततः ।
ततः समन्ततः मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानां युगशत्समहन्यत, भेरीणां सहस्रं समाहृतम्।
Verse 48
एवमप्यन्तिद्रिस्तुयदानैवप्रबुध्यत ।।।।शापस्यवशमापन्नस्ततःक्रुद्धानिशाचराः ।
एवमपि यदा स सुप्तो न प्रबुध्यत, शापवशं गतः; तदा क्रुद्धा निशाचराः राक्षसाः समभवन्॥
Verse 49
महाक्रोधसमाविष्टास्सर्वेभीमपराक्रमाः ।।।।तद्रक्षोबोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्येपराक्रमम् ।
महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः; तं रक्षः बोधयितुम् अन्यं पराक्रमं चक्रुः॥
Verse 50
अन्येभेरीस्समाजघ्नुरन्येचक्रुर्महास्वनम् ।।।।केशानन्येप्रलुलुपुःकर्णावन्येदशन्तिच ।
अन्ये भेरीः समाजघ्नुः, अन्ये महास्वनं चक्रुः; केशान् अन्ये प्रलुलुपुः, कर्णौ अन्ये दशन्ति च॥
Verse 51
उदकुम्बशतान्यन्येसमसिञ्चन्तकर्णयोः ।।।।नकुम्भकर्णःपस्पन्देमहानिद्रावशंगतः ।
उदकुम्बशतान्यन्ये कर्णयोः समसिञ्चन्; न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः॥
Verse 52
अन्येचबलिनस्तस्यकूटमुद्गरपाणयः ।।।।मूर्ध्निवक्षसिगात्रेषुपातन् कूटमुद्गरान् ।
अन्येऽपि तस्य बलिनः कूटमुद्गरपाणयः । मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु कूटमुद्गरान् पातयामासुः ॥
Verse 53
रज्जुबन्धनबद्धाभिश्शतघ्नीभिश्चसर्वशः ।।।।वध्यमानोमहाकायोनप्राबुध्यतराक्षसः ।
रज्जुबन्धनबद्धैश्च शतघ्नीभिश्च सर्वतः । वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ॥
Verse 54
वारणानांसहस्रंचशरीरेऽस्यप्रधावितम् ।।।।कुम्बकर्णस्तदाबुद् ध्वास्पर्शंपरमबुध्यत ।
वारणानां सहस्रं च शरीरेऽस्य प्रधावितम् । कुम्भकर्णस्तदा बुद्ध्वा स्पर्शं परम् अबुध्यत ॥
Verse 55
सपात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान्विपुलान् प्रहारान् ।निद्राक्ष्यात् क्षुद्भयपीडितश्चविजृम्भमाणस्सहसोत्पपाप ।।।।
सपात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान्विपुलान् प्रहारान् । निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च विजृम्भमाणः सहसोत्पपाप ॥
Verse 56
सनागभोगाचलशृङ्गकल्पौविक्षिप्यबाहूगिरशृङ्गसारौ ।निवृत्यवक्त्रंवडवामुखाभंनिशाचरोऽसौविकृतंजजृम्भे ।।।।
सनागभोगाचलशृङ्गकल्पौ विक्षिप्य बाहू गिरिशृङ्गसारौ । निवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरोऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥
Verse 57
तस्यजाजृम्भमाणस्यवक्त्रंपातालसन्निभम् ।ददृशेमेरुशृङ्गाग्रेदिवाकरइवोदितः ।।।।
तस्य जृम्भमाणस्य पातालसन्निभं वक्त्रं मेरुशृङ्गाग्रे उदित इव दिवाकरः प्रकाशमानो ददृशे।
Verse 58
सजृम्भमाणोऽतिबलःप्रद्धोनिशाचरः ।निःश्वासश्चास्यसञ्जज्ञेपर्वतादिवमारुतः ।।।।
सजृम्भमाणोऽतिबलः प्रबुद्धो निशाचरः; तस्य निःश्वासः पर्वतात् प्रवहन् मारुत इव सञ्जज्ञे।
Verse 59
रूपमुत्तिष्ठतस्तस्यकुम्भकर्णस्यतद्बभौ ।तपान्तेसबलाकस्यमेघस्येवविवर्षतः ।।।।
उत्तिष्ठतः कुम्भकर्णस्य रूपं तपान्ते सबलाकस्य विवर्षतो मेघस्येव घनं बभौ।
Verse 60
तस्यदीप्ताग्निसदृशेविद्युत्सदृशवर्चसी ।ददृशातेमहानेत्रेदीप्ताविवमहाग्रहौ ।।।।
तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ददृशाते।
Verse 61
ततस्त्वदर्शयन् सर्वान्भक्ष्यांश्चविविधान् बहून् ।वराहान्महिषांश्चैवबभक्षसमहाबलः ।।।।
ततः स सर्वान् भक्ष्यान् विविधान् बहून् प्रदर्शितान् दृष्ट्वा, महाबलः वराहान् महिषांश्चैव बभक्ष।
Verse 62
आददुन्भुक्षितोमांसंशोणितंतृषितःपिबन् ।मेदःकुम्भांश्चमद्यांश्चपपौशक्ररिपुस्तदा ।।।।
भुक्त्वा मांसं तृषितः शोणितं पिबन्; तदा शक्ररिपुः मेदःकुम्भांश्च मद्यांश्च पपौ।
Verse 63
ततस्तृप्तइतिज्ञात्वासमुत्पेतुर्निशाचराः ।शिरोभिश्चप्रणम्यैनंसर्वतःपर्यवारयन् ।।।।
ततः तृप्त इति ज्ञात्वा निशाचराः समुत्पेतुः; शिरोभिः प्रणम्य एनं सर्वतः पर्यवारयन्।
Verse 64
निद्राविशदनेत्रस्तुकलुषीकृतलोचनः ।चारयन् सर्वतोदृष्टिंतान् ददर्शनिशाचरान् ।।।।
निद्राविशदनेत्रस्तु कलुषीकृतलोचनः; सर्वतो दृष्टिं चारयन् तान् ददर्श निशाचरान्।
Verse 65
ससर्वान् सान्त्वयामासनैरृतान् नैरृतर्षभः ।बोधनाद्विस्मितश्चापिराक्षसानिदमब्रवीत् ।।।।
स नैरृतर्षभः सर्वान् नैरृतान् सान्त्वयामास; बोधनाद् विस्मितश्चापि राक्षसान् इदमब्रवीत्।
Verse 66
किमर्थमहमादृत्यभवद्भिःप्रतिबोधितः ।कच्छित्सुकुशलंराज्ञोभयंवानेषनकिम् ।।।।
किमर्थं मां भवद्भिरादरेण त्वरया च प्रतिबोधितः? कच्चिद् राजा सुकुशलः, न चास्य किञ्चिद् भयमस्ति वा?
Verse 67
अथवाध्रुवमन्येभ्योभयंपरमुपस्थितम् ।यदर्थमेवत्वरितैर्भवद्भिःप्रतिबोधितः ।।।।
अथवा नूनम् अन्येभ्यः परं भयम् उपस्थितम्; यदर्थमेव त्वरितैर्भवद्भिर्मां प्रतिबोधितः।
Verse 68
अद्यराक्षसराजस्यभयमुत्पाटयाम्यहम् ।दारयिष्येमहेन्द्रंवाशातयिष्येतथानलम् ।।।।
अद्याहं राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयामि। महेन्द्रमपि दारयिष्ये, अनलमपि तथा शातयिष्ये।
Verse 69
नह्यल्पकारणेसुप्तंबोधयिष्यतिमांगुरुः ।तदाख्यातार्थतत्त्वेनमत्प्रबोधनकारणम् ।।।।
न ह्यल्पकारणे सुप्तं मां गुरवो बोधयिष्यन्ति। अतः मत्प्रबोधनकारणं तत्त्वेन यथार्थमाख्याहि।
Verse 70
एवंब्रुवाणंसम्रब्धंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।यूपाक्षःसचिवोराज्ञःकृताञ्जलिरभाषत ।।।।
एवं ब्रुवाणं सम्रब्धं कुम्भकर्णमरिन्दमम् । यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरभाषत ॥
Verse 71
ननोदेवकृतंकिञ्चिद्भयमस्तिकदाचन ।मानुषान्नोभयंराजंस्तुमुलंसम्प्रबाधते ।।।।
न नः देवकृतं किञ्चिद् भयमस्ति कदाचन । मानुषान्नो भयं राजन् तुमुलं सम्प्रबाधते ॥
Verse 72
नदैत्यदानवेभ्योवाभयमस्तिहितादृशम् ।यादृशंमानुषंराजन् भयमस्मानुपस्थितम् ।।।।
न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति हि तादृशम् । यादृशं मानुषं राजन् भयमस्मानुपस्थितम् ॥
Verse 73
वानरैःपर्वताकारैर्लङ्केयंपरिवारिता ।सीताहरणसन्तप्ताद्रामान्नस्तुमुलंभयम् ।।।।
वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयम् परिवर्तिता । सीताहरणसन्तप्ताद् रामान्नस्तुमुलं भयम् ॥
Verse 74
एकेनवानरेणेयंपूर्वंदग्धामहापुरी ।कुमारोनिहतश्चाक्षस्सानुयात्रःसकुञ्जरः ।।।।
एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी । कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥
Verse 75
स्वयंरक्षोधिपश्चापिपौलस्त्योदेवकण्टकः ।मृतेतिसंयुगेमुक्तोरामेणादित्यतेजसा ।।।।
स्वयं रक्षोधिपोऽपि पौलस्त्यो देवकण्टकः । रामेणादित्यतेजसा संयुगे मृतेति मुक्तः ॥
Verse 76
यन्नदेवैःकृतोराजानापिदैत्यैर्नदानवैः ।कृतःसइहरामेणविमुक्तःप्राणसंशयात् ।।।।
यन्न देवैर्न कृतं राजन् दैत्यैर्न दानवैः । तदिह रामेण कृतं विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥
Verse 77
सयूपाक्ष्वचश्श्रुत्वाभ्रातुर्युधिपराभवम् ।कुम्भकर्णोविवृत्ताक्षोयूपाक्षमिदमब्रवीत् ।।।।
यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराभवम् । कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ॥
Verse 78
सर्वमद्यैवयूपाक्षहरिसैन्यंसलक्ष्मणम् ।राघवंचरणेजित्वाततोद्रक्ष्यामिरावणम् ।।।।
सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् । राघवं च रणेजित्वा ततो द्रक्ष्यामि रावणम् ॥
Verse 79
राक्षसांस्तर्पयिष्यामिहरीणांमांसशोणितैः ।रामलक्ष्मणयोश्चापिस्वयंपास्यामिशोणितम् ।।।।
राक्षसान् तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः । रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ॥
Verse 80
तत्तस्यवाक्यंब्रुवतोनिशम्यसगर्वितंरोषविवृद्धदोषम् ।महोदरोनैरृतयोधमुख्यःकृताञ्जलिर्वाक्यमिदंबभाषे ।।।।
तस्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषं वाक्यं ब्रुवतो निशम्य। नैरृतयोधमुख्यः महोदरः कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे॥
Verse 81
रावणस्यवचःश्रुत्वागुणदोषौविमृश्यच ।पश्चादपिमहाबाहो शत्रून्युधिविजेष्यसि ।।।।
रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च। पश्चादपि महाबाहो शत्रून् युधि विजेष्यसि॥
Verse 82
महोदरवचश्श्रुत्वाराक्षसैःपरिवारितः ।कुम्भकर्णोमहातेजास्सम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः। कुम्भकर्णो महातेजाः सम्प्रतस्थे महाबलः॥
Verse 83
सुप्तमुत्थाप्यभीमाक्षंभीमरूपपराक्रमम् ।राक्षसास्त्वरिताजुग्मर्दशग्रीन्विवेशनम् ।।।।
सुप्तम् उत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम्। राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम्॥
Verse 84
ततोगत्वादशग्रीवमासीनंपरमासने ।ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटास्सर्वएवनिशाचराः ।।।।
ततः सर्वे निशाचराः बद्धाञ्जलिपुटाः गत्वा परमासने आसीनं दशग्रीवं समुपेत्य इदम् ऊचुः।
Verse 85
प्रबुद्धोऽयंकुम्भकर्णभ्रातातेराक्षसेश्वर ।कथंतत्रैवनिर्यातुद्रक्ष्यसेतमिहागतम् ।।।।
राक्षसेश्वर, ते भ्राता कुम्भकर्णः प्रबुद्धः अयम्; स इह आगतः। कथं तत्रैव निर्यातु? तम् इह आगतं कथं द्रक्ष्यसे?
Verse 86
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टोराक्षसांस्तानुपस्थितान् ।द्रष्टुमेनमिहेच्छामियथान्यायंचपूज्यताम् ।।।।
तदा धृष्टः रावणः तान् उपस्थितान् राक्षसान् अब्रवीत्—एनम् इह द्रष्टुम् इच्छामि; यथान्यायं च पूज्यताम्।
Verse 87
तथेत्युक्त्वातुतेसर्वेपुनरागम्यराक्षसाः ।कुम्भकर्णमिदंवाक्यमूचूरावणचोदिताः ।।।।
तथेति उक्त्वा ते सर्वे राक्षसाः पुनरागम्य, रावणचोदिताः, कुम्भकर्णं प्रति इदं वाक्यम् ऊचुः।
Verse 88
द्रष्टुंत्वांकांक्षतेराजासर्वराक्षसपुङ्गवः ।गमनेक्रियतांबुद्धिर्भ्रातरंसम्प्रहर्षयः ।।।।
सर्वराक्षसपुङ्गवः राजा त्वां द्रष्टुं काङ्क्षते। गमने बुद्धिः क्रियताम्; भ्रातरं सम्प्रहर्षय।
Verse 89
कुम्भकर्णस्तुदुर्धर्षोभ्रातुराज्ञायशासनम् ।तथेत्युक्त्वामहावीर्यश्शयनादुत्पपातह ।।।।
कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञां शिरसा गृहीत्वा “तथास्तु” इति वदन् महावीर्यः शयनादुत्पपात ह।
Verse 90
प्रक्षाळ्यवदनंहृष्टस्स्नातःपरमभूषितः ।पिपासुस्त्वरयामासपानंबलसमीरणम् ।।।।
प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः। पिपासुः त्वरयामास पानं बलसमीरणम्॥
Verse 91
ततस्तेत्वरितास्तत्रराक्षसारावणाज्ञया ।मद्यकुम्भांश्चविविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ।।।।
ततः ते त्वरितास्तत्र राक्षसा रावणाज्ञया। मद्यकुम्भांश्च विविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन्॥
Verse 92
पीत्वाघटसहस्रेद्वेगमनायोपचक्रमे ।ईषत्समुत्कटोमत्तस्तेजोबलसमन्वितः ।।।।
पीत्वा घटसहस्रे द्वे गमनायोपचक्रमे। ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः॥
Verse 93
कुम्भकर्णोबभौहृष्टःकालान्तकयमोपमः ।भ्रातुस्सभवनंगच्छन्रक्षोबलसमन्वितः ।।।।कुम्भकर्णःपदन्यासैरकम्पयतमेन्दिीम् ।
कुम्भकर्णो हृष्टः कालान्तकयमोपमः, राक्षसबलसमन्वितो भ्रातुः सभवनं जगाम। स च पदन्यासैः मेदिनीं कम्पयामास।
Verse 94
सराजमार्गंवपुषाप्रकाशयन् सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।जगामतत्राञ्जलिमालयावृतश्शतक्रतुर्गेहमिवस्वयम्भुवः ।।।।
सहस्ररश्मिरिवांशुभिर्धरणीं प्रकाशयन्, वपुषा राजमार्गं प्रकाशयन् स जगाम। अञ्जलिमालया आवृतः स्वयम्भुवो गृहमिव शतक्रतुरिव।
Verse 95
तंराजमार्गस्थममित्रघातिनंवनौकसस्तेसहसाबहिस्स्थिताः ।दृष्टवाऽप्रमेयंगिरिशृङ्गकल्पंवितत्रसुस्तेहरियूथपालाः ।।।।
तं राजमार्गस्थम् अमित्रघातिनम् अप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं दृष्ट्वा, बहिःस्थिताः वनौकसः हरियूथपालैः सह सहसा वितत्रसुः।
Verse 96
केचिच्छरण्यंशरणंस्मरामंव्रजन्तिकेचिद् व्यथिताःपतन्ति ।केचिद्धशस्मव्यथिताःपतन्तिकेचिद्भयार्ताभुविशेरतेस्म ।।।।
केचित् शरण्यं रामं शरणं स्मृत्वा व्रजन्ति; केचिद् व्यथिताः पतन्ति। केचिद् दश दिशः व्यथिताः पतन्ति; केचिद् भयार्ताः भुवि शेरते स्म।
Verse 97
तमद्रिशृङ्गप्रतिमंकिरीटिनंस्पृशन्तमादित्यमिवाऽत्मतेजसा ।वनौकसःप्रेक्ष्यविवृद्धमद्भुतं 3 भयार्धितादुद्रुविरेततस्ततः ।।।।
तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनम् आत्मतेजसा आदित्यमिव स्पृशन्तं, विवृद्धमद्भुतं प्रेक्ष्य वनौकसः भयार्ताः ततस्ततः दुद्रुविरे।
Frequently Asked Questions
The chapter frames Rāvaṇa’s political response to defeat: rather than restitution (returning Sītā), he escalates militarization by invoking past curses and awakening Kumbhakarṇa, illustrating how adharmic choices persist even when consequences are clearly foreseen.
The discourse emphasizes that power without moral restraint is unstable: remembered violations generate binding consequences (śāpa), and strategic strength (awakening a champion) cannot erase the deeper causal chain set in motion by unethical acts.
Laṅkā’s defensive architecture (gates, walls, royal road) and Kumbhakarṇa’s vast residence/guhā are foregrounded, alongside culturally marked instruments and offerings (conches, drums, incense, garlands, wines) used in ritualized attempts to awaken a warrior.