Sarga 31
मायाशिरोप्रदर्शनम् (The Display of the Illusory Head of Rāma)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् एकत्रिंशे सर्गे लङ्कायाः चराः रावणं प्रति निवेदयन्ति—रामस्य अचलो वानरबलसमूहः सुवेलपर्वते स्थितः, आक्रमणाय सज्जः। तेन व्याकुलितो रावणः मन्त्रिणः समाहूय विचार्य, प्रत्यक्षयुद्धं विहाय मनोभङ्गायोपायं चिन्तयति। स मायाविद्याविशारदं राक्षसं विद्युज्जिह्वं समाहूय राघवस्य शिरः सधनुः मायया निर्मातुमाज्ञापयति। ततः रावणः सीतायाः धैर्यभङ्गकामः अशोकवनिकां गच्छति। तत्र सा भूमौ निषण्णा, शिरोऽवनतं कृत्वा, पतिव्रतध्यानपरायणा राक्षसीभिः परिवृता दृश्यते। रावणः तां भयप्रदवचोभिः पीडयन् अवदत्—प्रहस्तेन रात्रौ कृताक्रमणे रामो वानरमुख्यैश्च सह निहतः इति; अनन्तरं तस्य मिथ्यावचनस्य प्रमाणमिव मायाकृतं राघवशिरः पुरतः स्थापयति, ततः प्रसिद्धं धनुरपि दर्शयति। अयं सर्गः युद्धे प्रचारयुद्धस्य स्वरूपं प्रकाशयति—त्रासनं, मिथ्यावार्ता, नाट्यरूपेण प्रमाणप्रदर्शनं च शरणागत्यर्थं प्रयुज्यते; सीतायाः पूर्वस्थित्या पतिनिष्ठया च तस्याः अचलधैर्यं सूचितम्।
Shlokas
Verse 1
ततस्तमक्षोभ्यबलंलङ्काधिपतयेचराः ।सुवेलेराघवंशैलेनिविष्टंप्रत्यवेदयन् ।।।।
ततः चराः लङ्काधिपतये न्यवेदयन्—अक्षोभ्यबलसमन्वितो राघवः सुवेलशैले निविष्ट इति।
Verse 2
चाराणांरावणश्श्रुत्वाप्राप्तंरामंमहाबलम् ।जातोद्वेगोऽभवत्किञ्चित्सचिवानिदमब्रवीत् ।।।।
चारैः श्रुत्वा महाबाहुं प्राप्तं रामं महाबलम् । रावणः किञ्चिदुद्विग्नः सचिवानिदमब्रवीत् ॥
Verse 3
मन्त्रिणश्शीघ्रमायान्तुसर्वेवैसुसमाहिताः ।अयंनोमन्त्रकालोहिसम्प्रप्ताइतिराक्षसाः ।।।।
मन्त्रिणः शीघ्रमायान्तु सर्वे वै सुसमाहिताः । अयं नो मन्त्रकालो हि सम्प्राप्त इति राक्षसाः ॥
Verse 4
तस्यतद्वचनंश्रुत्वामन्त्रिणोऽभ्यागमन् द्रुतम् ।ततस्समन्त्रयामासराक्षसैस्सचिवैस्सह ।।।।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मन्त्रिणोऽभ्यागमन् द्रुतम्। ततः स मन्त्रयामास राक्षसैः सचिवैः सह॥
Verse 5
मन्त्रयित्वासदुर्धर्षःक्षमंयत्समनन्तरम् ।विसर्जयित्वासचिवान्प्रविवेशस्वमालयम् ।।।।
ततः स दुर्धर्षः समनन्तरं यत् क्षमं तत् मन्त्रयित्वा, सचिवान् विसर्जयित्वा स्वमालयं प्रविवेश।
Verse 6
ततोराक्षसमाहूयविद्युज्जिह्वंमहाबलम् ।मायाविदंमहामायःप्राविशद्यत्रमैथिली ।।।।
ततो महाबलं विद्युज्जिह्वं राक्षसमाहूय, महामायो मायाविदं तं सह प्राविशद् यत्र मैथिली।
Verse 7
विद्युज्जिह्वंचमायाज्ञमब्रवीद्राक्षसाधिपः ।मोहयिष्यावहेसीतांमाययाजनकात्मजाम् ।।।।
राक्षसाधिपो मायाज्ञं विद्युज्जिह्वं अब्रवीत्— ‘मायया जनकात्मजां सीतां मोहयिष्यावहे।’
Verse 8
शिरोमायामयंगृह्यराघवस्यनिशाचर: ।त्वंमांसमुतिष्ठस्वमहच्चसशरंधनुः ।।।।
शिरो मायामयं गृह्य राघवस्य निशाचरः । त्वं मां समुतिष्ठस्व महच्च सशरं धनुः ॥
Verse 9
एवमुक्तस्तथेत्याहविद्युज्जिह्वोनिशाचरः ।दर्शयामासतांमायांसुप्रयुक्तांसरावणे ।।।।तस्यतुष्टोऽभवद्राजाप्रददौचविभूषणम् ।
एवमुक्तस् तथेत्याह विद्युज्जिह्वो निशाचरः । दर्शयामास तां मायां सुप्रयुक्तां स रावणे ॥ तस्य तुष्टोऽभवद् राजा प्रददौ च विभूषणम् ।
Verse 10
अशोकवनिकायांतुसीतादर्शनलालसः ।वैरृतानामधिपतिस्संविवेशमहाबलः ।।।।
सीतादर्शनलालसः स महाबलो नैरृताधिपतिः अशोकवनिकायां संविवेश।
Verse 11
ततोदीनामदैन्यार्हांददर्शधनदानुजः ।।।।अधोमुखींशोकपरामुपविष्टांमहीतले ।भर्तारमेवध्यायन्तीमशोकवविकांगताम् ।।।।
ततो धनदानुजः दीनामदैन्यार्हां सीतां ददर्श—अधोमुखीं शोकपराम् महीतले उपविष्टां, भर्तारमेव ध्यायन्तीम् अशोकवनिकांगताम्।
Verse 12
ततोदीनामदैन्यार्हांददर्शधनदानुजः ।।6.31.11।।अधोमुखींशोकपरामुपविष्टांमहीतले ।भर्तारमेवध्यायन्तीमशोकवविकांगताम् ।।6.31.12।।
घोराभिः राक्षसीभिरितस्ततः उपास्यमानां सीताम् उपसृत्य, प्रहर्षं नाम कीर्तयन्, जनकात्मजां प्रति धृष्टमिदं वचनमुवाच।
Verse 13
उपास्यमानांघोराभीराक्षसीभिरितस्ततः ।उपसृत्यततस्सीतांप्रहर्षंनामकीर्तयन् ।।।।इदंचवचनंधृष्टमुवाचजनकात्मजाम् ।
घोराभिः राक्षसीभिरितस्ततः उपास्यमानां सीताम् उपसृत्य, प्रहर्षं नाम कीर्तयन्, जनकात्मजां प्रति धृष्टमिदं वचनमुवाच।
Verse 14
सान्त्व्यमानामयाभद्रेयमुपाश्रित्यवल्गसे ।खरहन्तासतेभर्ताराघवस्समरेहतः ।।।।
भद्रे, मया सान्त्व्यमानापि त्वं यमुपाश्रित्य वल्गसे; स ते भर्ता खरहन्ता राघवः समरे हतः इति।
Verse 15
छिन्नंतेसर्वतोमूलंदर्पस्तेनिहतोमया ।व्यसनेनात्मनस्सीते ममभार्याभविष्यसि ।।।।
सर्वतः ते मूलं छिन्नं, मया दर्पोऽपि निहतः। हे सीते, स्वव्यसनेन त्वं मम भार्या भविष्यसि॥
Verse 16
विसृजेमांमतिंमूढे: किंमृतेनकरिष्यसि ।भवस्वभद्रे: भार्याणांसर्वेसामीश्वरीमम ।।।।
मूढे, इमां मतिं विसृज; मृतेन भर्त्रा किं करिष्यसि? भद्रे, मम सर्वभार्याणामीश्वरी भव॥
Verse 17
अल्पपुण्ये: निवृत्तार्थे: मूढे: पण्डितमानिनि: ।शृणुभर्तृवधंसीते: घोरंवृत्रवधंयथा ।।।।
अल्पपुण्ये, निवृत्तार्थे, मूढे पण्डितमानिनि। सीते, शृणु भर्तृवधं घोरं वृत्रवधं यथा॥
Verse 18
समायातस्समुद्रान्तंमांहन्तुंकिलराघवः ।वानरेन्द्रप्रणीतेनबलेनमहतावृतः ।।।।
समुद्रान्तं समायातो राघवो मां हन्तुं किल। वानरेन्द्रप्रणीतेन महता बलेनावृतः॥
Verse 19
सन्निविष्टस्समुद्रस्यपीड्यतीरमथोत्तरम् ।बलेनमहतारामोव्रजत्यस्तंदिवाकरे ।।।।
अथ दिवाकरेऽस्तं गते रामो महाबलः । समुद्रस्योत्तरतीरे महता बलेन सन्निविष्टः तीरं पीडयन् स्थितः ॥
Verse 20
अथाध्वनिपरिश्रान्तमर्धरात्रेस्थितंबलम् ।सुखसुप्तंसमासाद्यचारित्रंप्रथमंचरैः ।।।।
अथाध्वनि परिश्रान्तं बलमर्धरात्रे स्थितम् । सुखसुप्तं समासाद्य चरैः प्रथमचारित्रमवेद्यत ॥
Verse 21
तत्प्रहस्तप्रणीतेनबलेनमहतामम ।बलमस्यहतंरात्रौयत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।।।
तत्र प्रहस्तप्रणीतेन मम महता बलेन । रात्रौ तद्बलमभिहतं यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥
Verse 22
पट्टसान्परिघांश्चक्रान्दण्डान्महायशान् ।बाणजालानिशूलानिभास्वरान्कूटमुद्गरान् ।।।।यष्टीश्चतोमरान् शक्तीश्चक्राणिमुसलानिच ।उद्यम्योद्यम्यरक्षोभिर्वानरेषुनिपातितां ।।।।
पट्टसान् परिघांश्चक्रान् दण्डान् महायशान् । बाणजालानि शूलानि भास्वरान् कूटमुद्गरान् ॥ यष्टीश्च तोमरान् शक्तीश्चक्राणि मुसलानि च । उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर्वानरेषु निपातिताः ॥
Verse 23
पट्टसान्परिघांश्चक्रान्दण्डान्महायशान् ।बाणजालानिशूलानिभास्वरान्कूटमुद्गरान् ।।6.31.22।।यष्टीश्चतोमरान् शक्तीश्चक्राणिमुसलानिच ।उद्यम्योद्यम्यरक्षोभिर्वानरेषुनिपातितां ।।6.31.23।।
पट्टसान् परिघांश्चक्रान् दण्डान् महायशान् । बाणजालानि शूलानि भास्वरान् कूटमुद्गरान् ॥ यष्टीश्च तोमरान् शक्तीश्चक्राणि मुसलानि च । उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर्वानरेषु निपातिताः ॥
Verse 24
अथसुप्तस्यरामस्यप्रहस्तेनप्रमाथिना ।असक्तंकृतहस्तेनशिरश्छिन्नंमहासिना ।।।।
अथ सुप्तस्य रामस्य प्रहस्तेन प्रमाथिना । असक्तं कृतहस्तेन महासिना शिरश्छिन्नम् ॥
Verse 25
विभीषणस्समुत्पत्यनिगृहीतोयदृच्छया ।दिशःप्रव्राजितस्सर्वैस्सर्लक्ष्मणःप्लवगैस्सहा ।।।।
विभीषणः समुत्पत्य निगृहीतो यदृच्छया । दिशः प्रव्राजितः सर्वैः स लक्ष्मणः प्लवगैः सह ॥
Verse 26
सुग्रीवोग्रीनयासीतेभग्नयाप्लवगाधिपः ।निरस्तहनुकश्शेतेहनुमान्राक्षसैर्हतः ।।।।
सुग्रीवो ग्रीवया भग्नया सीते प्लवगाधिपः । निरस्तहनुकः शेते हनुमान् राक्षसैर्हतः ॥
Verse 27
जाम्बवानथजानुभ्यामुत्पतन्निहतोयुधि ।पट्टसैर्बहुभिश्छिन्नोनिकृत्तःपादपोयथा ।।।।
जाम्बवान् तु रणमध्ये जानुभ्यामुत्पतन् हतः । बहुभिः पट्टसैश्छिन्नः पादप इव पातितः ॥
Verse 28
मैन्दश्चद्विविदश्चोभौनिहतौवानरर्षभौ ।।।।निश्श्वसन्तौरुदन्तौचरुधिरेणसमुक्षितौ ।असिनाव्यायतौछिन्नौमध्येह्यरिनिषूदनौ ।।।।
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ वानरर्षभौ निहतौ । निश्श्वसन्तौ रुदन्तौ च रुधिरेण समुक्षितौ । असिना व्यायतौ छिन्नौ मध्ये ह्यरिनिषूदनौ ॥
Verse 29
मैन्दश्चद्विविदश्चोभौनिहतौवानरर्षभौ ।।6.31.28।।निश्श्वसन्तौरुदन्तौचरुधिरेणसमुक्षितौ ।असिनाव्यायतौछिन्नौमध्येह्यरिनिषूदनौ ।।6.31.29।।
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ वानरर्षभौ निहतौ । निश्श्वसन्तौ रुदन्तौ च रुधिरेण समुक्षितौ । असिना व्यायतौ छिन्नौ मध्ये ह्यरिनिषूदनौ ॥
Verse 30
अनुतिष्ठतिमेदिन्यांपनसःपनसोयथा ।।।।नाराचैर्बहुभिश्चिन्नश्शेतेदर्यांदरीमुखः ।कुमुदस्तुमहातेजानिष्कूजन्सायकै: कृतः ।।।।
पनसः मेदिन्यां पनस इव पतितोऽनुतिष्ठति । दरीमुखोऽपि दर्यां शयितो बहुभिर्नाराचैश्छिन्नः । कुमुदस्तु महातेजाः सायकैर्विदारितो निष्कूजन् शयितः ॥
Verse 31
अनुतिष्ठतिमेदिन्यांपनसःपनसोयथा ।।6.31.30।।नाराचैर्बहुभिश्चिन्नश्शेतेदर्यांदरीमुखः ।कुमुदस्तुमहातेजानिष्कूजन्सायकै: कृतः ।।6.31.31।।
पनसः मेदिन्यां पनस इव पतितोऽनुतिष्ठति । दरीमुखोऽपि दर्यां शयितो बहुभिर्नाराचैश्छिन्नः । कुमुदस्तु महातेजाः सायकैर्विदारितो निष्कूजन् शयितः ॥
Verse 32
अङ्गदोबहुभिश्छिन्नश्शरैरासाद्यराक्षसैः ।पतितोरुधिरोद्गारीक्षितौनिपतिताङ्गदः ।।।।
अङ्गदो बहुभिः शरै राक्षसैरासाद्य छिन्नः । पतितो रुधिरोद्गारी क्षितौ निपतिताङ्गदः ॥
Verse 33
हरयोमथितानागैरथजातैस्तथापरे ।शयितामृदिताश्चाश्वैर्यायुवेगैरिवाम्बुदाः ।।।।
केचित् हरयो नागैर्मथिताः केचिदथजातैः । केचित् अश्वैर्मृदिताः शयिताः पवनवेगैरिवाम्बुदाः ॥
Verse 34
प्रहृताश्चपरेत्रस्ताहस्यमानाजघन्यतः ।अभिद्रुतास्तुरक्षोभिस्सिंहैरिवमहाद्विपाः ।।।।
केचित् प्रहृताः त्रस्ताः जघन्यतः परिहास्यमानाः। रक्षोभिरभिद्रुताः सिंहैरिव महाद्विपाः।
Verse 35
सागरेपतिताःकेचित्केचिग्दगनमाश्रिताः ।ऋक्षावृक्षानुपारूढावानरींवृत्तिमाश्रिताः ।।।।
केचित् सागरे पतिताः, केचिद् गगनमाश्रिताः। ऋक्षाश्च वानरीं वृत्तिमाश्रित्य वृक्षानुपारूढाः।
Verse 36
सागरस्यचतीरेषुशैलेषुचवनेषुच ।पिङ्गलास्तेविरूपाक्षैर्बहुभिर्बहवोहताः ।।।।
सागरतीरेषु शैलेषु वनेषु च विरूपाक्षैर्बहुभिः राक्षसैः पिङ्गलास्ते बहवो हताः।
Verse 37
एवंतवहतोभर्ताससैन्योममसेनया ।क्षतजार्द्रंरजोध्वस्तमिदंचस्याहृतंशिरः ।।।।
एवं तव भर्ता ससैन्यः मम सेनया निहतः। इदं च तस्य शिरः क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तं मया आहृतम्॥
Verse 38
ततःपरमदुर्धर्षोरावणोराक्षसेश्वरः ।सीतायामुपशन्त्यांराक्षसीमिदमब्रवीत् ।।।।
ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः। सीतायामुपशन्त्यां राक्षसीमिदमब्रवीत्॥
Verse 39
राक्षसंक्रूरकर्माणंविद्युज्जिह्वंत्वमानय ।येनतद्राघवशिरस्सङ्ग्रामात्स्वयमाहृतम् ।।।।
राक्षसं क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं त्वमानय। येन तद्राघवशिरः सङ्ग्रामात् स्वयमाहृतम्॥
Verse 40
विद्युज्जिह्वस्ततोगृह्यशिरस्तत्सशरासनम् ।प्रणामंशिरसाकृत्वारावणस्याग्रतस्थितः ।।।।
विद्युज्जिह्वस्ततो गृह्य शिरस्तत् सशरासनम्। प्रणामं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः॥
Verse 41
तमब्रवीत्ततोराजारावणोराक्षसंस्थितम् ।विद्युज्जिह्वंमहाजिह्वंसमीपपरिवर्तिनम् ।।।।
ततः राजा रावणः राक्षसं स्थितं समीपपरिवर्तिनं महाजिह्वं विद्युज्जिह्वं तमब्रवीत्।
Verse 42
अग्रतःकुरुसीतायाश्शीघ्रंदाशरधेशशिरः ।अवस्थांपश्चिमांभर्तुःकृपणासाधुपश्यतु ।।।।
शीघ्रं दाशरथेशस्य शिरः सीतायाः अग्रतः कुरु; कृपणा सा भर्तुः पश्चिमामवस्थां साधु पश्यतु।
Verse 43
एवमुक्तंतुतद्रक्षशशिरस्तत्प्रियदर्शनम् ।उपनिक्षिप्यसीतायाःक्षिप्रमन्तरधीयत ।।।।
एवमुक्तं तु तद्रक्षः शिरस् तत् प्रियदर्शनम् । उपनिक्षिप्य सीतायाः क्षिप्रम् अन्तरधीयत ॥
Verse 44
रावणश्चापिचिक्षेपभस्वरंकार्मुकंमहत् ।त्रिषुलोकेषुविख्यातंसीतामिदमुवाचह ।।।।
रावणश्चापि चिक्षेप भस्वरं कार्मुकं महत् । त्रिषु लोकेषु विख्यातं सीताम् इदम् उवाच ह ॥
Verse 45
इदंतुतवरामस्यकार्मुकंज्यासमायुतम् ।इहप्रहस्तेनानीतंहत्वातंनिशिमानुषम् ।।।।
इदं तु तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमायुतम् । इह प्रहस्तेन आनीतं हत्वा तं निशि मानुषम् ॥
Verse 46
सविद्युज्जिह्वेनसहैवतच्छिरोधनुश्चभूमौविनिकीर्यरावणः ।विदेहराजस्यसुतांयशस्विनींततोऽब्रवीत्तांभवमेवशानुगा ।।।।
स रावणो विद्युज्जिह्वेन सह तच्छिरो धनुश्च भूमौ विनिक्षिप्य, ततः विदेहराजस्य यशस्विनीं सुतां अब्रवीत्— “अधुना मम एव वशानुगा भव।”
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s deliberate use of deception—manufacturing an illusory severed head and staging it before Sītā—to compel consent. The ethical dilemma centers on whether victory-seeking strategy can justify coercion and falsehood, positioning propaganda as a form of violence against moral agency.
The chapter illustrates that adharmic power often substitutes intimidation for truth and seeks to collapse inner resolve rather than defeat an opponent openly. By juxtaposing Sītā’s single-minded remembrance of her husband with Rāvaṇa’s manipulative speech, it frames steadfastness and integrity as resistance to coercive narratives.
Suvela marks the vānaras’ strategic positioning near Laṅkā; the northern seashore encampment situates the invasion logistics; and Aśokavanikā functions as the cultural-symbolic space of captivity and moral testing, where staged objects (the ‘head’ and famed bow) are used as instruments of psychological control.