Adhyaya 54

Verse 1

व्यास उवाच । वेदं वेदौ तथा वेदान्वेदांगानि तथा द्विजाः । अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद्द्विजोत्तमः

व्यास उवाच— द्विजाः वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदाङ्गानि चाधीत्य, तेषामर्थं चाधिगम्य, ततः द्विजोत्तमः स्नायात्।

Verse 2

गुरवे तु धनं दत्वा स्नायीत तदनुज्ञया । तीर्णव्रतोथ युक्तात्मा शक्तो वा स्नातुमर्हति

गुरवे धनं दत्त्वा तदनुज्ञया स्नायीत। तीर्णव्रतः युक्तात्मा वा, शक्तोऽपि स्नातुमर्हति।

Verse 3

वैणवीं धारयेद्यष्टिमंतर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमंडलुम्

वैष्णवीं यष्टिं धारयेत्, अन्तर्वासोत्तरवाससी च परिधाय। यज्ञोपवीतद्वितयं, सोदकं कमण्डलुं च वहेत्।

Verse 4

छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ । रौक्मे च कुंडले धार्ये कृत्तकेशनखः शुचिः

छत्रं धारयेत्, निर्मलम् उष्णीषं च बिभृयात्; पादुके चोपानहौ च यथाविधि धारयेत्। रौक्मे कुण्डले धार्ये; कृत्तकेशनखः शुचिः पवित्रश्च भवेत्॥

Verse 5

अन्यत्र कांचनाद्विप्रो न रक्तां बिभृयात्स्रजम् । शुक्लांबरधरो नित्यं सुगंधः प्रियदर्शनः

काञ्चनात् अन्यत्र विप्रो न रक्तां स्रजं बिभृयात्। नित्यं शुक्लाम्बरधरो भवेत्, सुगन्धः प्रियदर्शनश्च॥

Verse 6

न जीर्ण मलवद्वासा भवेद्वै विभवे सति । न रक्तमुल्बणं चान्य धृतं वासो न कुंडलम्

विभवे सति जीर्णं मलवद्वासो न धारयेत्। न चातिरक्तम् उल्बणं वासो धरेत्, नान्यदपि अयुक्तं, न चाकृत्यं कुण्डलम्॥

Verse 7

नोपानहौ स्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत् । उपवीतमलंकारं दर्शयन्कृष्णमाजिनम्

उपानहौ स्रजं चाथ पादुके च न प्रयोजयेत्। उपवीतमलंकारं दर्शयन् कृष्णमाजिनं प्रकटयेत्॥

Verse 8

नापसव्यं परीदध्याद्वासो न विकृतं वसेत् । आहरेद्विधिवद्दारान्सदृशानात्मनः शुभान्

नापसव्यं वासः परीदध्यात्, न विकृतं वसेत्। विधिवद् आत्मनः सदृशान् शुभान् दारान् आहरेत्॥

Verse 9

रूपलक्षणसंयुक्तान्योनिदोषविवर्जितान् । अपितृगोत्रजभवामन्यमानुषगोत्रजाम्

रूपलक्षणसम्पन्नां कुलदोषविवर्जिताम् । अपितृगोत्रजां कन्यां गृह्णीयादन्यगोत्रजाम्

Verse 10

आहरेद्ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम् । ऋतुकालाभिगामी स्याद्यावत्पुत्रोभिजायते

आहरेद्ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम् । ऋतुकालाभिगामी स्याद्यावत्पुत्रोऽभिजायते

Verse 11

वर्जयेत्प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु । षष्ठ्यष्टमीं पंचदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम्

वर्जयेत्प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु । षष्ठ्यष्टमीं पञ्चदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम्

Verse 12

ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि । आदधीत विवाहाग्निं जुहुयाज्जातवेदसम्

ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि । आदधीत विवाहाग्निं जुहुयाज्जातवेदसम्

Verse 13

एतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पावयेत् । वेदोदितं स्वकं कर्म्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः

एतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पावयेत् । वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः

Verse 14

अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान् । अभ्यसेत्प्रयतो वेदं महायज्ञान्न हापयेत्

अकुर्वाणः स्वकर्माणि शीघ्रं पतति भीषणेषु नरकेषु। तस्मात् प्रयतः वेदमभ्यसेत्, महायज्ञान् कदापि न हापयेत्॥

Verse 15

कुर्याद्गृह्याणि कार्याणि संध्योपासनमेव च । सख्यं समाधिकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा

गृह्यकर्माणि कुर्यात्, संध्योपासनमेव च। समाधिकैः सह सख्यं कुर्यात्, ईश्वरं सदा उपेयात्॥

Verse 16

दैवतान्यभिगच्छेत कुर्य्याद्भार्य्याभिपोषणम् । न धर्मं ख्यापयेद्विद्वान्न पापं गूहयेदपि

दैवतान्यभिगच्छेत्, भार्य्याभिपोषणं कुर्यात्। विद्वान् न धर्मं ख्यापयेत्, न पापं गूहयेत् अपि॥

Verse 17

कुर्वीतात्महितं नित्यं सर्वभूतानुकंपकः । वयसः कर्म्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च

आत्महितं नित्यं कुर्यात्, सर्वभूतानुकम्पकः। वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च निरपेक्षः॥

Verse 18

देशवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन्विचरेत्सदा । श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक्साधुभिर्यश्च सेवितः

देशवाग्बुद्धिसारूप्यं समाचरन् सदा विचरेत्। श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक् यत् साधुभिः सेवितं तदाचरेत्॥

Verse 19

तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित् । येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः

तमेवाचारं निषेवेत, न कदाचिदिहान्यथा । येन पितरः पन्थानं ययुः, येन पितामहाः ॥

Verse 20

तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न दुष्यति । नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान्

तेनैव सत्पथं यायात्, तेन गच्छन्न दुष्यति । नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यात्, नित्यं यज्ञोपवीतवान् ॥

Verse 21

सत्यवादी जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः । सावित्रीजाप निरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही

सत्यवादी जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः । सावित्रीजापनिरतः श्राद्धकृद् गृही मुच्यते ॥

Verse 22

मातापित्रोर्हिते युक्तो ब्राह्मणस्य हिते रतः । दाता यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते

मातापित्रोर्हिते युक्तो ब्राह्मणहिते रतः । दाता यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥

Verse 23

त्रिवर्गसेवी सततं देवानां च समर्चनम् । कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत्प्रयतः सुरान्

त्रिवर्गसेवी सततं देवानां समर्चनम् । कुर्यादहरहर्नित्यं प्रयतः सुरान् नमस्येत् ॥

Verse 24

विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः । गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्

विभागशीलः सदा क्षमायुक्तो दयालुश्च यः स एव गृहस्थ इति समाख्यातः; स तु गृहेणैव गृही न भवेत्, गृहासक्त्या न बध्येत।

Verse 25

क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः । अध्यात्मनित्यता ज्ञानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम्

क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं दमः शमस्तथा; अध्यात्मनित्यता ज्ञानं—एतानि ब्राह्मणलक्षणानि।

Verse 26

एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः । यथाशक्ति चरन्धर्म्मं निंदितानि विवर्जयेत्

एतस्मिन्नर्थे न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः; यथाशक्ति धर्मं चरन् निन्दितानि विवर्जयेत्।

Verse 27

विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् । गृहस्थो मुच्यते बंधान्नात्र कार्याविचारणा

मोहकलिलं विधूय योगमनुत्तमं लब्ध्वा गृहस्थोऽपि बन्धान्मुच्यते; नात्र कार्याविचारणा।

Verse 28

विगर्हित जय क्षेप हिंसा बंधवधात्मनाम् । अन्यमन्यु समुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा

परस्य मन्युसमुत्थानान् विगर्हितजयक्षेपहिंसाबन्धवधादिदोषान् यत् सहनं सा क्षमा।

Verse 29

स्वदुःखेष्वेव कारुण्यं परदुःखेषु सौहृदम् । दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य साधनम्

स्वदुःखेष्वेव कारुण्यं परदुःखेषु सौहृदम्—एतदेव ‘दया’ इति मुनयः प्राहुः, साक्षाद्धर्मस्य साधनम्।

Verse 30

चतुर्दशानां विद्यानां धारणा हि परार्थतः । विज्ञानमिति तद्विद्याद्येन धर्मो विवर्धते

चतुर्दशविद्यानां धारणा परार्थत एव; येन धर्मो विवर्धते, तदेव विज्ञानमिति विद्यात्।

Verse 31

अधीत्य विधिवद्विद्यामर्थं चैवोपलभ्यते । धर्मकार्याणि कुर्वीत ह्येतद्विज्ञानमुच्यते

विधिवदधीत्य विद्यामर्थं चोपलभ्यते; धर्मकार्याणि कुर्वीत—एतद्विज्ञानमुच्यते।

Verse 32

सत्येन लोकं जयति सत्यं तत्परमं पदम् । यथा भूता प्रमादं तु सत्यमाहुर्मनीषिणः

सत्येन लोकं जयति, सत्यं परमं पदम्; यथाभूतं सत्यमाहुर्मनीषिणः, प्रमादस्तु मिथ्येति।

Verse 33

दमः शरीरोपरतिः शमः प्रज्ञाप्रसादतः । अध्यात्ममक्षरं विद्या यत्र गत्वा न शोचति

दमः शरीरोपरतिः शमश्च प्रज्ञाप्रसादतः; अध्यात्मविद्या अक्षरं तत्त्वं, यत्र गत्वा न शोचति।

Verse 34

यया स देवोभगवान्विद्यया विद्यते परः । साक्षादेव हृषीकेशस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्

यया विद्यया स देवो भगवान् परः साक्षाद् विद्यते, स एव हृषीकेशः—तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्।

Verse 35

तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः । महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्

तन्निष्ठः तत्परः विद्वान् नित्यमक्रोधनः शुचिः। महायज्ञपरः विप्रः लभते तदनुत्तमम्॥

Verse 36

धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत् । नहि देहं विना विष्णुः पुरुषैर्विद्यतेपरः

धर्मस्यायतनं देहं यत्नात् परिपालयेत्। नहि देहं विना विष्णुः पुरुषैः परो विद्यते॥

Verse 37

नित्यं धर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः । न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत्

नित्यं धर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः। न धर्मवर्जितं कामम् अर्थं वा मनसा स्मरेत्॥

Verse 38

सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत् । धर्मो हि भगवान्देवो गतिः सर्वेषु जंतुषु

सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत्। धर्मो हि भगवान् देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु॥

Verse 39

भूतानांप्रियकारीस्यान्नपरद्रो हकर्मधीः । न वेददेवतानिंदां कुर्य्यात्तैश्च न संवसेत्

भूतानां हितकारी स्यात्, न परद्रोहकर्मधीः। न वेददेवतानिन्दां कुर्यात्, तैश्च न संवसेत्॥

Verse 40

यस्त्विमं नियतो मर्त्यो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः । अध्यापयेच्छ्रावयेद्वा ब्रह्मलोके महीयते

यस्त्विमं नियतो मर्त्यो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः। अध्यापयेच्छ्रावयेद्वा ब्रह्मलोके महीयते॥

Verse 54

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः

इति श्रीपाद्ममहापुराणे स्वर्गखण्डे चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥