Adhyaya 37
The Glory of Vārāṇasī (Catalogue of Tīrthas and a Liṅga-Installation Episode)
अध्यायेऽस्मिन् वाराणस्याः तीर्थमाहात्म्यं भक्त्या निरूप्यते। नारदः युधिष्ठिरं प्रति तीर्थानां गणनां प्रवर्तयति; ततः प्रयागः, विश्वरूपः, गौरीतीर्थम्, कपालमोचनम्, मणिकर्णी-प्रभृतयः बहवो नाम्ना निर्दिश्यन्ते, क्षेत्रस्य पावनत्वं च प्रकाश्यते। मध्ये लिङ्गप्रतिष्ठायाः संक्षिप्तोऽपि प्रसङ्गः कथ्यते—ब्रह्मा प्राचीनं लिङ्गं प्रतिष्ठापयितुमागच्छति, किन्तु विष्णुः पूर्वमेव तत् प्रतिष्ठापयति। ब्रह्मा कारणं पृच्छति; विष्णुः रुद्रे निश्चलां भक्तिं प्रतिपाद्य, तल्लिङ्गं रुद्रनाम्ना प्रसिद्धं भविष्यतीति वदति। अन्ते वाराणस्यां तीर्थाणि असंख्यानि, युगकोटिष्वपि सर्वथा वर्णयितुं न शक्यानीति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अन्यानि च महाराज तीर्थानि पावनानि तु । वाराणस्यां स्थितानीह संशृणुष्व युधिष्ठिर
नारद उवाच—हे महाराज, वाराणस्यामिह स्थितानि अन्यान्यपि पावनानि तीर्थानि सन्ति; तानि शृणुष्व, हे युधिष्ठिर।
Verse 2
प्रयागादधिकं तीर्थं प्रयागं परमं शुभम् । विश्वरूपं तथा तीर्थं तालतीर्थमनुत्तमम्
प्रयागादधिकं तीर्थं नास्ति; प्रयागः परमं शुभम्। तथा विश्वरूपं तीर्थं, तालतीर्थं चानुत्तमम्।
Verse 3
आकाशाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैवार्षभं परम् । सुनीलं च महातीर्थं गौरीतीर्थमनुत्तमम्
आकाशाख्यं महातीर्थं, तीर्थं चैवार्षभं परम्। सुनीलं च महातीर्थं, गौरीतीर्थमनुत्तमम्।
Verse 4
प्राजापत्यं तथा तीर्थं स्वर्गद्वारं तथैव च । जंबुकेश्वरमित्युक्तं धर्माख्यं तीर्थमुत्तमम्
प्राजापत्यं तथा तीर्थं, स्वर्गद्वारं तथैव च। जंबुकेश्वरमित्युक्तं, धर्माख्यं तीर्थमुत्तमम्।
Verse 5
गयातीर्थं परं तीर्थं तीर्थं चैव महानदी । नारायणपरं तीर्थं वायुतीर्थमनुत्तमम्
गयातीर्थं परं तीर्थं, तीर्थं चैव महानदी। नारायणपरं तीर्थं, वायुतीर्थमनुत्तमम्।
Verse 6
ज्ञानतीर्थं परं गुह्यं वाराहं तीर्थमुत्तमम् । यमतीर्थं यथापुण्यं तीर्थं संमूर्तिकं शुभम्
ज्ञानतीर्थं परं गुह्यं, वाराहं तीर्थमुत्तमम्। यमतीर्थं यथापुण्यं, संमूर्तिकतीर्थं शुभप्रदम्॥
Verse 7
अग्नितीर्थं महाराज कलशेश्वरमुत्तमम् । नागतीर्थं सोमतीर्थं सूर्यतीर्थं तथैव च
अग्नितीर्थं महाराज, कलशेश्वरमुत्तमम्। नागतीर्थं सोमतीर्थं, सूर्यतीर्थं तथैव च॥
Verse 8
पर्वताख्यं महागुह्यं मणिकर्ण्यमनुत्तमम् । घटोत्कचं तीर्थवरं श्रीतीर्थं च पितामहम्
पर्वताख्यं महागुह्यं, मणिकर्ण्यमनुत्तमम्। घटोत्कचं तीर्थवरं, श्रीतीर्थं च पितामहम्॥
Verse 9
गंगातीर्थं तु देवेशं ययातेस्तीर्थमुत्तमम् । कापिलं चैव सोमेशं ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम्
गंगातीर्थं तु देवेशं, ययातेस्तीर्थमुत्तमम्। कापिलं चैव सोमेशं, ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम्॥
Verse 10
तत्र लिंगं पुराणीयं स्थातुं ब्रह्मा यथागतः । तदानीं स्थापयामास विष्णुस्तल्लिंगमैश्वरम्
तत्र लिङ्गं पुराणीयं स्थापयितुं यथाविधि। ब्रह्मा यथागतः प्राप्य, तदानीं विष्णुरैश्वरम्॥ तल्लिङ्गं स्थापयामास, दिव्यं परममङ्गलम्॥
Verse 11
तत्र स्नात्वा समागम्य ब्रह्मा प्रोवाच तं हरिम् । मयानीतमिदं लिंगं कस्मात्स्थापितवानसि
तत्र स्नात्वा समागम्य ब्रह्मा हरिं प्रत्युवाच— “मया आनीतं इदं लिङ्गं त्वया कस्मात् प्रतिष्ठापितम्?”
Verse 12
तमाह विष्णुस्त्वत्तोऽपि रुद्रे भक्तिर्दृढा मम । तस्मात्प्रतिष्ठितं लिगं नाम्ना तव भविष्यति
विष्णुरुवाच— “रुद्र! त्वत्तोऽपि मम भक्तिर्दृढतरा; तस्मात् प्रतिष्ठितं लिङ्गं तव नाम्ना प्रसिद्धं भविष्यति।”
Verse 13
भूतेश्वरं तथा तीर्थं तीर्थं धर्मसमुद्भवम् । गंधर्वतीर्थं सुशुभं वाह्नेयं तीर्थमुत्तमम्
तथा भूतैश्वरं तीर्थं, धर्मसमुद्भवं तीर्थम्; गन्धर्वतीर्थं सुशुभं, वाह्नेयं तीर्थमुत्तमम्।
Verse 14
दौर्वासिकं व्योमतीर्थं चंद्रतीर्थं युधिष्ठिर । चिंतांगदेश्वरं तीर्थं पुण्यं विद्याधरेश्वरम्
युधिष्ठिर! दौर्वासिकं, व्योमतीर्थं, चन्द्रतीर्थं च; पुण्यं चिन्ताङ्गदेश्वरतीर्थं, तथा विद्याधरेश्वरम्।
Verse 15
केदारतीर्थमुग्राख्यं कालंजरमनुत्तमम् । सारस्वतं प्रभासं च रुद्रकर्णह्रदं शुभम्
केदारतीर्थमुग्राख्यं, कालञ्जरमनुत्तमम्; सारस्वतं प्रभासं च, शुभं रुद्रकर्णह्रदम्।
Verse 16
कोकिलाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैव महालयम् । हिरण्यगर्भं गोप्रेक्षं तीर्थं चैवमनुत्तमम्
कोकिलाख्यं महातीर्थं तथा महालयसंज्ञितम् । हिरण्यगर्भं गोप्रेक्षं तीर्थं च परमं स्मृतम् ॥
Verse 17
उपशांतं शिवं चैव व्याघ्रेश्वरमनुत्तमम् । त्रिलोचनं महातीर्थं लोकार्कं चोत्तराह्वयम्
उपशान्तं शिवं चैव व्याघ्रेश्वरमनुत्तमम् । त्रिलोचनं महातीर्थं लोकार्कं चोत्तराह्वयम् ॥
Verse 18
कपालमोचनं तीर्थं ब्रह्महत्याविनाशनम् । शुक्रेश्वरं महापुण्यमानंदपुरमुत्तमम्
कपालमोचनं तीर्थं ब्रह्महत्याविनाशनम् । शुक्रेश्वरं महापुण्यमानन्दपुरमुत्तमम् ॥
Verse 19
एवमादीनि तीर्थानि वाराणस्यां स्थितानि वै । न शक्यं विस्तराद्वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि
एवमादीनि तीर्थानि वाराणस्यां स्थितानि वै । न शक्यं विस्तराद्वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि ॥
Verse 37
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे वाराणसीमाहात्म्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीपाद्ममहापुराणे स्वर्गखण्डे वाराणसीमाहात्म्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥