Adhyaya 70
Srishti KhandaAdhyaya 7022 Verses

Adhyaya 70

The Slaying of Devāntaka, Durdharṣa, and Durmukha

अध्यायेऽस्मिन् (सृष्टिखण्डे) धर्मस्य नियन्तृत्वं युद्धवृत्तान्तेन प्रकाश्यते। देवान्तकः दैत्यः गर्जन् समरं प्रविशति, तथापि धर्म्ययुद्धनियमैः सह युध्यते इति वर्ण्यते; अत्रोपदेशरूपेणोच्यते—धर्माज्ञानं कालं मृत्युञ्च अनिवार्यपूर्वगामिनौ आह्वयति। शमनः (यमः) धर्मपालकत्वेन दण्डधारकः, कालश्च मृत्युरूपेण समरे दृश्यते। ततः शरवृष्टयः परस्परं प्रसरन्ति, प्रलयसमाः बाणाः इव वर्णिताः; अन्ते देवान्तकः शमनेन निहतः पतति। अनन्तरं दुर्धर्षो दुर्मुखश्च दानवौ क्रोधात् शमनं प्रति धावन्ति; शूल-दण्ड-त्रिशूल-खड्गादिभिः घोरः सङ्घट्टः प्रवर्तते। अधर्मस्य परिणामः पतनमेव, दैवी न्यायव्यवस्था च नियुक्तशक्तिभिः निर्विकारतया प्रवर्तते इति सिद्ध्यति; शिष्टा दैत्यसेना दिशो विद्रवति।

Shlokas

Verse 1

व्यास उवाच । ततो देवांतको दैत्यो व्यनदत्समरं प्रति । रणं चकार धर्मेण संदष्टौष्ठपुटो बली

व्यास उवाच। ततः देवान्तको दैत्यः समरं प्रति व्यनदत्। बली संदष्टौष्ठपुटो धर्मेण रणं चकार।

Verse 2

स गत्वा चाब्रवीद्वाक्यं सर्वलोकविगर्हितं । न जानासि महद्धर्मं दुष्ट मोहाद्यथाक्रमम्

स गत्वा सर्वलोकविगर्हितं वाक्यं प्रोवाच—‘दुष्टमोहाद् यथाक्रमं महद्धर्मं न जानासि’ इति।

Verse 3

पापपुण्यप्रयोगेण निग्रहानुग्रहे प्रभुः । अहं च निर्मितो धात्रा करोमि तव शासनम्

पापपुण्यप्रयोगेण प्रभुः निग्रहानुग्रहे करोति। अहं च धात्रा निर्मितस्तव शासनं करोमि॥

Verse 4

न जानासि यतो धर्मं कालमृत्यु पुरःसरः । न रोगो न जरा कालो न मृत्युर्न च किंकरः

यतो धर्मं न जानासि, कालमृत्यु पुरःसरौ। न रोगो न जरा कालो न मृत्युर्न च किंकरः॥

Verse 5

धर्मात्प्रचलितः कर्मी कष्टं याति दिवानिशम् । उक्तं वसुं महावीर्यं यमं धर्मैकसाक्षिकम्

धर्मात् प्रचलितः कर्मी कष्टं याति दिवानिशम्। उक्तो वसुर्महावीर्यो यमो धर्मैकसाक्षिकः॥

Verse 6

स जघान त्रिभिर्बाणैः कालमृत्युसमप्रभैः । प्रचिच्छेद स धर्मात्मा ते त्वन्यैर्विशिखैस्त्रिभिः

स त्रिभिर्बाणैः कालमृत्युसमप्रभैः जघान। स धर्मात्मा प्रचिच्छेद; तेऽपि त्रिभिरन्यैर्विशिखैः (जघ्नुḥ)॥

Verse 7

ततस्तूच्चैः शरैः प्राज्यैर्युगांतानलसप्रभैः । निजघान यमं संख्ये स चिच्छेद शरैः शरान्

ततः प्राज्यैः शरैः उच्चैः युगान्तानलसप्रभैः संख्ये यमं निजघान। यमश्च शरैः शरान् चिच्छेद॥

Verse 8

एतस्मिन्नंतरे क्रुद्धौ परस्परजयैषिणौ । जघ्नतुः समरेन्योन्यं महाबलपराक्रमौ

एतस्मिन्नंतरे क्रुद्धौ परस्परजयैषिणौ । जघ्नतुः समरेन्योन्यं महाबलपराक्रमौ

Verse 9

अहोरात्रं तयोर्युद्धमवर्त्तत सुदारुणम् । एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धः शक्त्या प्रशमनं रुषा

अहोरात्रं तयोर्युद्धमवर्त्तत सुदारुणम् । एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धः शक्त्या प्रशमनं रुषा

Verse 10

बिभेद दैत्यशार्दूलो ह्यहंकारयुतो बली । तामेवाथ रुषा धर्मो गृहीत्वा शक्तिकां द्रुतं

बिभेद दैत्यशार्दूलो ह्यहंकारयुतो बली । तामेवाथ रुषा धर्मो गृहीत्वा शक्तिकां द्रुतं

Verse 11

निजघान तयैवामुंस्तनयोरंतरे भृशम् । स विह्वलित सर्वांगो मुखादागतशोणितः

निजघान तयैवामुंस्तनयोरंतरे भृशम् । स विह्वलित सर्वांगो मुखादागतशोणितः

Verse 12

ततः क्रुद्धो महातेजा धृत्वा दंडं सुदारुणम् । अमोघं पातयामास तस्य दैत्यस्य विग्रहे

ततः क्रुद्धो महातेजा धृत्वा दंडं सुदारुणम् । अमोघं पातयामास तस्य दैत्यस्य विग्रहे

Verse 13

साश्वं रथं तथा सूतं योद्धारं शस्त्रसंचयम् । चकार भस्मसात्तं च शमनः क्रोधमूर्च्छितः

क्रोधमूर्च्छितः शमनः साश्वं रथं सूतं योद्धारं शस्त्रसंचयं च सर्वं भस्मसात् चकार।

Verse 14

पतिते च तथा दैत्ये दुर्धर्षो नाम दानवः । शमनं शूलहस्तस्तु प्रदुद्राव जिघांसया

दैत्ये पतिते दुर्धर्षो नाम दानवः शूलहस्तः शमनं जिघांसया प्रदुद्राव।

Verse 15

शूलहस्तं समायांतं बडवानलसन्निभम् । आससाद रणे मृत्युः शक्तिहस्तोतिनिर्भयः

शूलहस्तं समायान्तं बडवानलसन्निभं रणे मृत्युः शक्तिहस्तः अतिनिर्भयः आससाद।

Verse 16

स च दृष्ट्वाऽसुरो मृत्युं शूलेनैव जघान ह । शक्तिं चैव ततो मृत्युः प्रचिक्षेप रणाजिरे

स असुरो मृत्युं दृष्ट्वा शूलेनैव जघान; ततः मृत्युः शक्तिं रणाजिरे प्रचिक्षेप।

Verse 17

संदह्य सहसा शूलं वह्निकूटसमप्रभम् । दैत्यस्य हृदयं भित्वा गता सा च धरातलम्

सहसा वह्निकूटसमप्रभं शूलं संदह्य दैत्यस्य हृदयं भित्त्वा सा धरातलं गता।

Verse 18

सरथः स पपातोर्व्यां शक्तिजर्जरविग्रहः । अथान्यो दुर्मुखो मृत्युं कृष्टचापो महाबलः

स रथेन सहोर्व्यां पपात, शक्त्या जर्जरितविग्रहः। अथ दुर्मुखोऽन्यो महाबलः कृष्टचापो मृत्युं प्रति प्रावर्तत॥

Verse 19

खड्गचर्मधरः कालो रथ एव गतोभवत् । दृष्ट्वा तं विशिखैः प्राज्यैर्जघान स यमं रणे

खड्गचर्मधरः कालो रथस्थ इवाभवत्। तं दृष्ट्वा यमो रणे प्राज्यैर्विशिखैर्जघान॥

Verse 20

स चाप्लत्य रथाद्देवो ह्यसिना च सकुंडलम् । शिरश्चिच्छेद सहसा पातयित्वा च भूतले

स देवो रथादुत्प्लुत्य, असिना सकुण्डलं शिरः सहसा चिच्छेद। तत् पातयित्वा भूतले न्यपातयत्॥

Verse 21

हतशेषं बलं सर्वं प्रदुद्राव दिशो दश

हतशेषं बलं सर्वं दिशो दश प्रदुद्राव॥

Verse 70

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे देवांतकर्दुर्धर्षदुर्मुखवधोनाम सप्ततिमोऽध्यायः

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखण्डे देवान्तक-दुर्धर्ष-दुर्मुखवधो नाम सप्ततितमोऽध्यायः॥