The Characteristics of Devotion to Hari
नारदः सनकं पृच्छति—योगाङ्गोपदेशानन्तरं कथं भगवान् प्रसीदति इति। सनकः प्रत्याह—नारायणस्य एकाग्र-भजनात् मोक्षः; भक्ताः वैर्यापद्भ्यः रक्ष्यन्ते, इन्द्रियाणि विष्णोर्दर्शन-पूजा-नामसेवायां फलवन्ति भवन्ति। गुरोः केशवस्य च परं माहात्म्यं पुनःपुनः घोषयन्, संसारस्य असारत्वे हर्युपासना एव स्थिरा सत्यमिति वदति। अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहादि, दैन्यं, करुणा, सत्सङ्गः, नित्य-नामजपश्च, तथा जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-विचारेण अन्तर्यामित्वेन हरिं निरुपाधि-नियन्तारं दर्शयति। आयुः क्षणभङ्गुरमिति शीघ्रतां बोधयति, मान-ईर्ष्या-क्रोध-कामान् निन्दति, विष्णोर्मन्दिरे सेवां (मार्जनादिमपि) प्रशंसति, जात्यादिभेदातीतां भक्तेः श्रेष्ठतां स्थापयति, अन्ते जनार्दन-स्मरण-पूजा-शरणागत्यैव संसारबन्धान् छित्त्वा परमं पदं प्राप्यते इति निष्कर्षयति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । समाख्यातानि सर्वाणि योगाङ्गानि महामुने । इदानीमपि सर्वज्ञ यत्पृच्छामि तदुच्यताम् 1. ॥ १ ॥
नारद उवाच—महामुने, योगस्य सर्वाण्यङ्गानि समाख्यातानि। इदानीमपि सर्वज्ञ, यत् पृच्छामि तद् ब्रूहि॥
Verse 2
योगो भक्तिमतामेव सिध्यतीति त्वयोदितम् । यस्य तुष्यति सर्वेशस्तस्य भक्तिश्च शाश्वतम् ॥ २ ॥
त्वयोदितं यत्—योगो भक्तिमतामेव सिध्यति। यस्य तुष्यति सर्वेशः, तस्य भक्तिः शाश्वती भवति॥
Verse 3
यथा तुष्यति सर्वेशो देवदेवो जनार्दनः । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ मुने कारुण्यवारिधे ॥ ३ ॥
येन प्रकारेण सर्वेशो देवदेवो जनार्दनः तुष्यति, तत् सर्वज्ञ, हे मुने कारुण्यवारिधे, ममाख्याहि॥
Verse 4
सनक उवाच । नारायणं परं देवं सच्चिदानन्दविग्रहम् । भज सर्वात्मना विप्र यदि मुक्तिमभीप्ससि ॥ ४ ॥
सनक उवाच—हे विप्र, यदि मुक्तिमभीप्ससि, तर्हि सच्चिदानन्दविग्रहं परं देवं नारायणं सर्वात्मना भज॥
Verse 5
रिपवस्तं न हिंसन्ति न बाधन्ते ग्रहाश्च तम् । राक्षसाश्च न चेक्षन्ते नरं विष्णुपरायणम् ॥ ५ ॥
विष्णुपरायणं नरं रिपवो न हिंसन्ति, ग्रहाश्च न बाधन्ते; राक्षसाश्च तं न चेक्षन्तेऽपि॥
Verse 6
भक्तिर्दृढा भवेद्यस्य देवदेवे जनार्दने । श्रैयांसि तस्य सिध्यन्ति भक्तिमन्तोऽधिकास्ततः ॥ ६ ॥
यस्य देवदेवे जनार्दने दृढा भक्तिर्भवति, तस्य श्रेयांसि सर्वाणि सिध्यन्ति; भक्तिमन्तो हि सर्वेभ्योऽधिकाः स्मृताः।
Verse 7
पादौ तौ सफलौ पुंसां यौ विष्णुगृहगामिनौ । तौ करौ सफलौ ज्ञेयौ विष्णुपूजापरौ तु यौ ॥ ७ ॥
पुंसां तौ पादौ सफलौ यौ विष्णुगृहं गच्छतः; तौ करौ च सफलौ ज्ञेयौ यौ विष्णुपूजापरौ भवतः।
Verse 8
ते नेत्रे सुफले पुंसां पश्यतो ये जनार्दनम् । सा जिह्वा प्रोच्यते सद्भिर्हरिनामपरा तु या ॥ ८ ॥
पुंसां ते नेत्रे सुफले ये जनार्दनं पश्यन्ति; सा जिह्वा सत्पुरुषैः प्रशस्यते या हरिनामपरायणा।
Verse 9
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । तत्त्वं गुरुसमं नास्ति न देवः केशवात्परः ॥ ९ ॥
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं भुजमुद्धृत्योच्यते; गुरुसमं तत्त्वं नास्ति, केशवात्परः देवो न विद्यते।
Verse 10
सत्यं वच्मि हितं वच्मि सारं वच्मि पुनःपुनः । असारेऽस्मिस्तु संसारे सत्यं हरिसमर्चनम् ॥ १० ॥
सत्यं वदामि हितं वदामि सारं वदामि पुनःपुनः; असारेऽस्मिन् संसारे सत्यं हरिसमर्चनमेव।
Verse 11
संसारपाशं सुदृढं महामोहप्रदायकम् । हरिभक्तिकुठारेण च्छित्त्वात्यन्तसुखी भव ॥ ११ ॥
संसारपाशं सुदृढं महामोहप्रदायकम् । हरिभक्तिकुठारेण च्छित्त्वा परमसुखी भव ॥
Verse 12
तन्मनः संयुतं विष्णौ सा वाणी यत्परायणा । ते श्रोत्रे तत्कथासारपूरिते लोकवन्दिते ॥ १२ ॥
तन्मनः संयुतं विष्णौ सा वाणी यत्परायणा । ते श्रोत्रे तत्कथासारपूरिते लोकवन्दिते ॥
Verse 13
आनन्दमक्षरं शून्यमवस्थात्रितयैरपि । आकाशमध्यगं देवं भज नारद सन्ततम् ॥ १३ ॥
आनन्दमक्षरं शून्यमवस्थात्रितयैरपि । आकाशमध्यगं देवं भज नारद सन्ततम् ॥
Verse 14
स्थानं न शक्यते यस्य स्वरूपं वा कदाचन । निर्देष्टुं मुनिशार्दूल द्र ष्टुं वाप्यकृतात्मभिः ॥ १४ ॥
स्थानं न शक्यते यस्य स्वरूपं वा कदाचन । निर्देष्टुं मुनिशार्दूल द्रष्टुं वाप्यकृतात्मभिः ॥
Verse 15
समस्तैः करणैर्युक्तो वर्त्ततेऽसौ यदा तदा । जाग्रदित्युच्यते सद्भिरन्तर्यामी सनातनः ॥ १५ ॥
समस्तैः करणैर्युक्तो वर्ततेऽसौ यदा तदा । जाग्रदित्युच्यते सद्भिरन्तर्यामी सनातनः ॥
Verse 16
यदान्तःकरणैर्युक्तः स्वेच्छया विचरत्यसौ । स्वपन्नित्युच्यते ह्यात्मा यदा स्वापविवर्जितः ॥ १६ ॥
यदा अन्तःकरणैः संयुक्तः स्वेच्छया विचरत्यसौ । तदा स नित्यस्वप्न इत्युच्यते; यदा तु स्वापविवर्जितः, तदा स्वापातीत आत्मा भवति ॥
Verse 17
न बाह्यकरणैर्युक्तो न चान्तः करणैस्तथा । अस्वरूपो यदात्मासौ पुण्यापुण्यविवर्जितः ॥ १७ ॥
न बाह्यकरणैः संयुक्तो न चान्तःकरणैस्तथा । यदा आत्मा निराकारः, तदा स पुण्यापुण्यविवर्जितः ॥
Verse 18
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो ह्यानन्दो निर्गुणो विभुः । परब्रह्ममयो देवः सुषुप्त इति गीयते ॥ १८ ॥
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो ह्यानन्दस्वरूपो निर्गुणो विभुः । परब्रह्ममयो देवः सुषुप्तिस्थ इति गीयते ॥
Verse 19
भावनामयमेतद्वै जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्युद्विलोलं विप्रेन्द्र भज तस्माज्जनार्दनम् ॥ १९ ॥
भावनामयमेतद्वै जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्युद्विलोलं विप्रेन्द्र, तस्मात् जनार्दनं भज ॥
Verse 20
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । वर्तन्ते यस्य तस्यैव तुष्यते जगतां पतिः ॥ २० ॥
अहिंसा सत्यं अस्तेयं ब्रह्मचर्यं अपरिग्रहः । यस्य नित्यं प्रतिष्ठन्ते, तस्मै जगतां पतिः प्रसीदति ॥
Verse 21
सर्वभूतदयायुक्तो विप्रपूजा परायणः । तस्य तुष्टो जगन्नाथो मधुकैटभमर्दनः ॥ २१ ॥
सर्वभूतदयासम्पन्नो विप्रपूजापरायणश्च यः, तस्मै तुष्टो भवति जगन्नाथो मधुकैटभमर्दनः।
Verse 22
सत्कथायां च रमते सत्कथां च करोति यः । सत्सङ्गो निरहङ्कारस्तस्य प्रीतो रमापतिः ॥ २२ ॥
यः सत्कथायां रमते सत्कथां च प्रवर्तयति, सत्सङ्गी निरहङ्कारश्च, तस्मै प्रीतो भवति रमापतिः।
Verse 23
नामसङ्कीर्त्तनं विष्णोः क्षुत्तृट्प्रस्खलितादिषु । करोति सततं यस्तु तस्य प्रीतो ह्यधोक्षजः ॥ २३ ॥
क्षुत्तृट्प्रस्खलितादिष्वपि यः सततं विष्णोर्नामसङ्कीर्तनं करोति, तस्मै ह्यधोक्षजः प्रीतो भवति।
Verse 24
या तु नारी पतिप्राणा पतिपूजापरायणा । तस्यास्तुष्टो जगन्नाथो ददाति स्वपदं मुने ॥ २४ ॥
या नारी पतिप्राणा पतिपूजापरायणा च, तस्यास्तुष्टो जगन्नाथः स्वपदं ददाति, मुने।
Verse 25
असूयारहिता ये तु ह्यहङ्कारविवर्जिताः । देवपूजापराश्चैव तेषां तुष्यति केशवः ॥ २५ ॥
असूयारहिता ये च ह्यहङ्कारविवर्जिताः, देवपूजापराश्च, तेषां केशवः तुष्यति।
Verse 26
तस्माच्छृणुष्व देवर्षे भजस्व सततं हरिम् । मा कुरुष्व ह्यहङ्कारं विद्युल्लोलश्रिया वृथा ॥ २६ ॥
तस्मात् शृणुष्व देवर्षे, भजस्व सततं हरिम्। अहङ्कारं मा कुरुष्व, विद्युल्लोलश्रिया वृथा॥
Verse 27
शरीरं मृत्युसंयुक्तं जीवनं चाति चञ्चलम् । राजादिभिर्धनं बाध्यं सम्पदः क्षणभङ्गुराः ॥ २७ ॥
शरीरं मृत्युसंयुक्तं जीवनं चातिचञ्चलम्। राजादिभिर्धनं बाध्यं सम्पदः क्षणभङ्गुराः॥
Verse 28
किं न पश्यसि देवर्षे ह्यायुषार्द्धं तु निद्र या । हतं च भोजनाद्यैश्च कियदायुः समाहृतम् ॥ २८ ॥
किं न पश्यसि देवर्षे ह्यायुषार्द्धं तु निद्रया। हतं च भोजनाद्यैश्च कियदायुः समाहृतम्॥
Verse 29
कियदायुर्बालभावाद् वृद्धभावात्कियद् बृथा । कियद्विषयभोगैश्च कदा धर्मान्करिष्यति ॥ २९ ॥
कियदायुर्बालभावाद् वृद्धभावात्कियद् वृथा। कियद्विषयभोगैश्च कदा धर्मान्करिष्यति॥
Verse 30
बालभावे च वार्द्धक्ये न घटेताच्युतार्चनम् । वयस्येव ततो धर्मान्कुरु त्वमनहङ्कृतः ॥ ३० ॥
बालभावे च वार्द्धक्ये न घटेताच्युतार्चनम्। वयस्येव ततो धर्मान् कुरु त्वमनहङ्कृतः॥
Verse 31
मा विनाशं व्रज मुने मग्नः संसारगह्वरे । वपुर्विनाशनिलयमापदां परमं पदम् ॥ ३१ ॥
मा विनाशं व्रज, मुने; संसारगह्वरे मग्नोऽसि। एष देहो विनाशनिलयः, आपदां परमं पदम्॥
Verse 32
शरीरं भोगनिलयं मलाद्यैः परिदूषितम् । किमर्थं शाश्वतधिया कुर्यात्पापं नरो वृथा ॥ ३२ ॥
शरीरं भोगनिलयं मलाद्यैः परिदूषितम्। शाश्वतधिया नरो व्यर्थं किमर्थं पापं कुर्यात्॥
Verse 33
असारभूते संसारे नानादुःखसमन्विते । विश्वासो नात्र कर्त्तव्यो निश्चितं मृत्युसङ्कुले ॥ ३३ ॥
असारभूते संसारे नानादुःखसमन्विते। अत्र विश्वासो न कर्तव्यः; निश्चितं मृत्युसङ्कुले॥
Verse 34
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् । देहयोगनिवृत्यर्थं सद्य एव जनार्दनम् ॥ ३४ ॥
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र, सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम्। देहयोगनिवृत्त्यर्थं सद्य एव जनार्दनं शरणं व्रज॥
Verse 35
मानं त्यक्त्वा तथा लोभं कामक्रोधविवर्जितः । भजस्व सततं विष्णुं मानुष्यमतिदुर्लभम् ॥ ३५ ॥
मानं त्यक्त्वा तथा लोभं कामक्रोधविवर्जितः। भजस्व सततं विष्णुं, मानुष्यं अतिदुर्लभम्॥
Verse 36
कोटिजन्मसहस्रेषु स्थावरादिषु सत्तम । सम्भ्रान्तस्य तु मानुष्यं कथञ्चित्परिलभ्यते ॥ ३६ ॥
कोटिजन्मसहस्रेषु स्थावरादिषु योनिषु । सम्भ्रान्तस्यैव मानुष्यं कथञ्चित्परिलभ्यते ॥
Verse 37
तत्रापि देवताबुद्धिर्दानबुद्धिश्च सत्तम । भोगबुद्धिस्तथा नॄणां जन्मान्तरतपः फलम् ॥ ३७ ॥
तत्रापि देवताबुद्धिर्दानबुद्धिश्च सत्तम । भोगबुद्धिस्तथा नॄणां जन्मान्तरतपः फलम् ॥
Verse 38
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य यो हरिं नार्चयेत्सकृत् । मूर्खः कोऽस्ति परस्तस्माज्जडबुद्धिरचेतनः ॥ ३८ ॥
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य यो हरिं नार्चयेत्सकृत् । मूर्खः कोऽस्ति परस्तस्माज्जडबुद्धिरचेतनः ॥
Verse 39
दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं नार्चयन्ति च ये हरिम् । तेषामतीव मूर्खाणां विवेकः कुत्र तिष्ठति ॥ ३९ ॥
दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं नार्चयन्ति च ये हरिम् । तेषामतीव मूर्खाणां विवेकः कुत्र तिष्ठति ॥
Verse 40
आराधितो जगन्नाथो ददात्यभिमतं फलम् । कस्तं न पूजयेद्विप्र संसाराग्निप्रदीपितः ॥ ४० ॥
आराधितो जगन्नाथो ददात्यभिमतं फलम् । कस्तं न पूजयेद्विप्र संसाराग्निप्रदीपितः ॥
Verse 41
चण्डालोऽपि मुनिश्रेष्ठ विष्णुभक्तो द्विजाधिकः । विष्णुभक्तिविहीनश्च द्विजोऽपि श्वपचाधमः ॥ ४१ ॥
मुनिश्रेष्ठ! चण्डालोऽपि यदि विष्णुभक्तः स्यात्, स द्विजादप्यधिकः; विष्णुभक्तिविहीनो द्विजोऽपि नूनं श्वपचाधम एव।
Verse 42
तस्मात्कामादिकं त्यक्त्वा भजेत हरिमव्ययम् । यस्मिंस्तुष्टेऽखिलं तुष्येद्यतः सर्वगतो हरिः ॥ ४२ ॥
तस्मात् कामादिदोषान् त्यक्त्वा हरिमव्ययं भजेत; यस्मिन् तुष्टे सर्वं तुष्यति, यतः हरिः सर्वगतोऽस्ति।
Verse 43
यथा हस्तिपदे सर्वं पदमात्रं प्रलीयते । तथा चराचरं विश्वं विष्णावेव प्रलीयते ॥ ४३ ॥
यथा हस्तिपदे सर्वाणि पदानि पदमात्रेण प्रलीयन्ते, तथा चराचरं विश्वं विष्णावेव प्रलीयते।
Verse 44
आकाशेन यथा व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् । तथैव हरिणा व्याप्तं विश्वमेतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥
यथा आकाशेन स्थावरजङ्गमं जगद् व्याप्तं, तथैव हरिणा व्याप्तं विश्वमेतच्चराचरम्।
Verse 45
जन्मनो मरणं नॄणां जन्म वै मृत्युसाधनम् । उभे ते निकटे विद्धि तन्नाशो हरिसेवया ॥ ४५ ॥
जन्मनो मरणं नॄणां, जन्मैव मृत्युसाधनम्; उभे ते निकटे विद्धि, तन्नाशो हरिसेवया।
Verse 46
ध्यातः स्मृतः पूजितो वा प्रणतो वा जनार्दनः । संसारपाशविच्छेदी कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ ४६ ॥
ध्यातः स्मृतः पूजितो वा प्रणतो वा जनार्दनः । स एव संसारपाशविच्छेदी; कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥
Verse 47
यन्नामोच्चारणादेव महापातकनाशनम् । यं समभ्यर्च्य विप्रर्षे मोक्षभागी भवेन्नरः ॥ ४७ ॥
यन्नामोच्चारणादेव महापातकनाशनम् । यं समभ्यर्च्य विप्रर्षे मोक्षभागी भवेन्नरः ॥
Verse 48
अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रमिदं द्विज । हरिनाम्नि स्थिते लोकः संसारे परिवर्त्तते ॥ ४८ ॥
अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रमिदं द्विज । हरिनाम्नि स्थिते लोकः संसारे परिवर्तते ॥
Verse 49
भूयो भूयोऽपि वक्ष्यामि सत्यमेतत्तपोधन । नीयमानो यमभटैरशक्तो धर्मसाधनैः ॥ ४९ ॥
भूयो भूयोऽपि वक्ष्यामि सत्यमेतत्तपोधन । नीयमानो यमभटैरशक्तो धर्मसाधनैः ॥
Verse 50
यावन्नेन्द्रि यवैकल्यं यावद्व्याधिर्न बाधते । तावदेवार्चयेद्विष्णुं यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ५० ॥
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं यावद्व्याधिर्न बाधते । तावदेवार्चयेद्विष्णुं यदि मुक्तिमभीप्सति ॥
Verse 51
मातुर्गर्भाद्विनिष्क्रान्तो यदा जन्तुस्तदैव हि । मृत्युः संनिहितो भूयात्तस्माद्धर्मपरो भवेत् ॥ ५१ ॥
मातुर्गर्भाद्विनिष्क्रान्तो यदा जन्तुस्तदैव हि । मृत्युः संनिहितो भूयात् तस्माद्धर्मपरो भवेत् ॥
Verse 52
अहो कष्टमहो कष्टमहोकष्टमिदं वपुः । विनश्वरं समाज्ञाय धर्मं नैवाचरत्ययम् ॥ ५२ ॥
अहो कष्टमहो कष्टमहोकष्टमिदं वपुः । विनश्वरं समाज्ञाय धर्मं नैवाचरत्ययम् ॥
Verse 53
सत्यं सत्यं पुनःसत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । दम्भाचारं परित्यज्य वासुदेवं समर्चयेत् ॥ ५३ ॥
सत्यं सत्यं पुनःसत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । दम्भाचारं परित्यज्य वासुदेवं समर्चयेत् ॥
Verse 54
भूयो भूयो हितं वच्मि भुजमुद्धृत्य नारद । विष्णुः सर्वात्मना पूज्यस्त्याज्यासूया तथानृतम् ॥ ५४ ॥
भूयो भूयो हितं वच्मि भुजमुद्धृत्य नारद । विष्णुः सर्वात्मना पूज्यस्त्याज्यासूया तथानृतम् ॥
Verse 55
क्रोधमूलो मनस्तापः क्रोधः संसारबन्धनम् । धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ ५५ ॥
क्रोधमूलो मनस्तापः क्रोधः संसारबन्धनम् । धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥
Verse 56
काममूलमिदं जन्म कामः पापस्य कारणम् । यशःक्षयकरः कामस्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ ५६ ॥
काममूलमिदं जन्म; कामः पापस्य कारणम्। यशःक्षयकरः कामः; तस्मात् तं परिवर्जयेत्॥
Verse 57
समस्तदुःखजालानां मात्सर्यं कारणं स्मृतम् । नरकाणां साधनं च तस्मात्तदपि सन्त्यजेत् ॥ ५७ ॥
समस्तदुःखजालानां मात्सर्यं कारणं स्मृतम्। नरकाणां साधनं च; तस्मात् तदपि सन्त्यजेत्॥
Verse 58
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । तस्मात्तदभिसंयोज्य परात्मनि सुखी भवेत् ॥ ५८ ॥
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः। तस्मात् तदभिसंयोज्य परात्मनि सुखी भवेत्॥
Verse 59
अहो धैर्यमहो धैर्यमहो धैर्यमहो नृणाम् । विष्णौ स्थिते जगन्नाथे न भजन्ति मदोद्धताः ॥ ५९ ॥
अहो धैर्यमहो धैर्यमहो धैर्यमहो नृणाम्। विष्णौ स्थिते जगन्नाथे न भजन्ति मदोद्धताः॥
Verse 60
अनाराध्य जगन्नाथं सर्वधातारमच्युतम् । संसारसागरे मग्नाः कथं पारं प्रयान्ति हि ॥ ६० ॥
अनाराध्य जगन्नाथं सर्वधातारमच्युतम्। संसारसागरे मग्नाः कथं पारं प्रयान्ति हि॥
Verse 61
अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभेषजात् । नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥ ६१ ॥
अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणरूपेण भेषजेन सर्वे रोगा विनश्यन्ति। सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥
Verse 62
नारायण जगन्नाथ वासुदेव जनार्दन । इतीरयन्ति ये नित्यं ते वै सर्वत्र वन्दिताः ॥ ६२ ॥
नारायणं जगन्नाथं वासुदेवं जनार्दनम् इति ये नित्यं निरन्तरं कीर्तयन्ति, ते वै सर्वत्र वन्दिताः॥
Verse 63
अद्यापि च मुनिश्रेष्ठ ब्रह्माद्या अपि देवताः । यत्प्रभावं न जानन्ति तं याहि शरणं मुने ॥ ६३ ॥
अद्यापि मुनिश्रेष्ठ ब्रह्माद्या अपि देवताः तस्य प्रभावं न जानन्ति। अतः मुने तमेव शरणं याहि॥
Verse 64
अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं दुरात्मनाम् । हृत्पद्मसंस्थितं विष्णुं न विजानन्ति नारद ॥ ६४ ॥
अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं दुरात्मनाम्। हृत्पद्मसंस्थितं विष्णुं न विजानन्ति नारद॥
Verse 65
शृणुष्व मुनिशार्दूल भूयो भूयो वदाम्यहम् । हरिः श्रद्धावतां तुष्येन्न धनैर्न च बान्धवैः ॥ ६५ ॥
शृणुष्व मुनिशार्दूल भूयो भूयो वदाम्यहम्। हरिः श्रद्धावतां तुष्येन्न धनैर्न च बान्धवैः॥
Verse 66
बन्धुमत्वं धनाढ्यत्वं पुत्रवत्त्वं च सत्तम । विष्णुभक्तिमतां नॄणां भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥ ६६ ॥
सत्तम! विष्णुभक्तिमतां नॄणां जन्मनि जन्मनि बन्धुमत्वं धनाढ्यत्वं पुत्रवत्त्वं च भवति॥
Verse 67
पापमूलमयं देहः पापकर्मरतस्तथा । एतद्विदित्वा सततं पूजनीयो जनार्दनः ॥ ६७ ॥
पापमूलमयो देहः पापकर्मरतस्तथा। एतद्विदित्वा सततं पूजनीयो जनार्दनः॥
Verse 68
पुत्रमित्रकलत्राद्या बहवः स्युश्च संपदः । हरिपूजारतानां तु भवन्त्येव न संशयः ॥ ६८ ॥
पुत्रमित्रकलत्राद्या बहवः स्युश्च संपदः। हरिपूजारतानां तु भवन्त्येव न संशयः॥
Verse 69
इहामुत्र सुखप्रेप्सुः पूजयेत्सततं हरिम् । इहामुत्रासुखप्रेप्सुः परनिन्दापरो भवेत् ॥ ६९ ॥
इहामुत्र सुखप्रेप्सुः पूजयेत्सततं हरिम्। इहामुत्रासुखप्रेप्सुः परनिन्दापरो भवेत्॥
Verse 70
धिग्जन्म भक्तिहीनानां देवदेवे जनार्दने । सत्पात्रदानशून्यं यत्तद्धनं धिक्पुनः पुनः ॥ ७० ॥
धिग्जन्म भक्तिहीनानां देवदेवे जनार्दने। सत्पात्रदानशून्यं यत्तद्धनं धिक्पुनः पुनः॥
Verse 71
न नमेद्विष्णवे यस्य शरीरं कर्मभेदिने । पापानामाकरं तद्वै विज्ञेयं मुनिसत्तम ॥ ७१ ॥
यो विष्णवे न नमति, यस्य शरीरं कर्मभेदिनं जगतां भेदकारि; स मुनिसत्तम, पापानामाकर इति निश्चयेन विज्ञेयः ॥
Verse 72
सत्पात्रदानरहितं यद्द्र व्यं येन रक्षितम् । चौर्येण रक्षितमिव विद्धि लोकेषु निश्चितम् ॥ ७२ ॥
सत्पात्रदानरहितं यद् द्रव्यं येन रक्षितम्, तच्चौर्येण रक्षितमिव लोकेषु निश्चयेन विद्धि ॥
Verse 73
तडिल्लोलश्रिया मत्ताः क्षणभङ्गुरशालिनः । नाराधयन्ति विश्वेशं पशुपाशविमोचकम् ॥ ७३ ॥
तडिल्लोलश्रिया मत्ताः क्षणभङ्गुरसम्पदः, विश्वेशं पशुपाशविमोचकं न नाराधयन्ति ॥
Verse 74
सृष्टिस्तु विविधा प्रोक्ता देवासुरविभेदतः । हरिभक्तियुता दैवी तद्धीना ह्यासुरी महा ॥ ७४ ॥
सृष्टिर्विविधा प्रोक्ता देवासुरविभेदतः; हरिभक्तियुता दैवी, तद्धीना ह्यासुरी महा ॥
Verse 75
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र हरिभक्तिपरायणाः । श्रेष्ठाः सर्वत्र विख्याता यतो भक्तिः सुदुर्लभा ॥ ७५ ॥
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र, हरिभक्तिपरायणाः श्रेष्ठाः सर्वत्र विख्याताः; यतो भक्तिः सुदुर्लभा ॥
Verse 76
असूयारहिता ये च विप्रत्राणपरायणाः । कामादिरहिता ये च तेषां तुष्यति केशवः ॥ ७६ ॥
असूयारहिता ये च विप्रत्राणपरायणाः । कामादिरहिता ये च तेषां तुष्यति केशवः ॥
Verse 77
सम्मार्जनादिना ये तु विष्णुशुश्रूषणे रताः । सत्पात्रदाननिरताः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ ७७ ॥
सम्मार्जनादिना ये तु विष्णुशुश्रूषणे रताः । सत्पात्रदाननिरताः प्रयान्ति परमं पदम् ॥
Verse 78
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे हरिभक्ति लक्षणं नामचतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे हरिभक्ति लक्षणं नामचतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter treats the Name of Hari as immediately efficacious in saṃsāra: utterance destroys grave sins, sustains devotion even amid bodily hardship, and functions as a ‘medicine’ (Acyuta–Ananta–Govinda) that removes inner and outer afflictions, thereby preparing the mind for liberation.
They are presented as stabilizing prerequisites that make the person a fit vessel for bhakti: when these restraints are firmly established, the Lord is said to be pleased, indicating ethical purity as supportive groundwork rather than a separate final goal.
It provides a Vedāntic frame for devotion by identifying the Lord/Self as the inner ruler beyond the changing states and adjuncts; this elevates worship from merely external ritual to recognition of Hari as the all-pervading Reality, strengthening surrender and non-attachment.
Yes. It explicitly praises acts like sweeping and cleaning done in service to Viṣṇu, presenting such seva—along with charity to worthy recipients—as a direct path to the supreme abode when performed with devotion.